https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
173
ERITROTSITLAR VA TROMBOTSITLAR FIZIOLOGIYASI
Nimatullayeva Ruhshona
Zarmed Universiteti Talabasi
Nahalboyev Alisher Alisherovich
Zarmed Universiteti Assistenti
Anotatsiyasi : Eritrotsitlar asosan qonning ya`ni gemoglobinni tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ular qizil qon hujayralari deb ham ataladi . Eritrotsitlarning asosiy
fiziologiyadagi vazifasi o`pka yoki jabralardan kislorodni (O2) ni olib tananing
to`qimalariga yetkazib, ulardan (CO2) ni o`pkaga olib kelishdan iborat.
Trombositlar (qon plastinkalari) – qonning muhim hujayrali elementi bo`lib,
qonning normal ivishida ishtrok etadi, ya`ni qon ketishini to`xtatadi.
Kalit so`zlar: gemoglobin, anemiya, polisitemiya, trombotsitopineya,
trombotsitoz, gomeostaz
.
Kirish
: Qonning tarkibiy qismlari 2ga bo`linadi (qon plazmasi va qonning
shaklli elementlari) . Qonning shaklli elementlari 3 xil: Leykositlar, Eritrotsitlar va
Trombositlar. Leykositlar-oq qon hujayralari, Eritrotsitlar-qizil qon hujayralari,
Trombositlar esa qon plastinkalaridir. Eritrotsitlar yoki qizil qon hujayralari ,
umurtqali hayvonlar qonining eng ko`p uchraydigan va hayotiy muhim bo`lgan
tarkibiy qismlaridan biri. Ularning asosiy vazifasi- o`pkadan kislorodni (O2) ni
to`qimalarga yetkazib berish va to`qimalardan karbonat angidrid (CO2) olib ,
o`pkaga qaytarishdir. Bu jarayon hayot uchun zarur bo`lgan nafas olish
funksiyasini ta`minlaydi. Trombotsitlar, shuningdek, qon plastinkalari sifatida ham
tanilgan, suyak iligida hosil bo'ladigan qonning muhim hujayrali elementlari
hisoblanadi. Ular qon ivish jarayonida muhim rol o'ynaydi, qon ketishini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
174
to'xtatishga yordam beradi va tananing shikastlanishdan himoya qilishda ishtirok
etadi.
Eritrotsitlar
(yunon. erythros— qizil, cytus— hujayra) qizil qon tanachalari:
qonning shaklli elementlari: tarkibidagi gemoglobin qonga qizil tus beradi.
Eritrotsit, asosan, organizm bilan atrof- muhit o‘rtasidagi gazlar
almashinuvini, ya’ni nafas olishni ta’min- laydi. Kislorodni o‘pkadan
organizmning barcha to‘qimalariga yetkazib beradi. Eritrotsit qonning boshqa
funksiyalarida ham ishtirok etadi. Odam eritrotsitining diametri 7—8 mm, qalinligi
2—2,5 mm, ikki tomon botiq, yumaloq, yadrosiz hujayralardir.
Ko‘mikning miyeloid to‘qimalarida eritrotsit ishlanadi. Sog‘lom odamning 1
mlk qonida 4—5 mln eritrotsit bor. Erkaklar qonining mlk.da 4,5—5 mln, ayollar
qonining 1 mlk.da esa 4—4,5 mln eritrotsitlar bo‘ladi (4,5^1012—5,0*1012/l -
4^1012—4,5^1012/l). Eritrotsit miqdori hamisha bir xil turmaydi, ba’zi fiziologik
sharoit- larda, jismoniy ish vaqtida, baland joylarga chiqilganda hamda ba’zi bir
kasalliklarda ular miqdori o‘zgaradi. Eritrotsitlar miqdori- ning ortib ketishi
polisitemiya, kamayib ketishi esa eritropeniya deb ataladi.
Trombotsitlar
(yun. thrombos laxta va kytos — hujayra)— qondagi shaklli
elementlardan biri. T. diametri 2—5 mkm keladigan tanachalar boʻlib, ular
qon plastinkalari deb ataladi. 1 kub ml qonda 180—320 ming T. boʻladi. Ular
koʻmiqda ishlanib chiqadi. Qon plastinkalari osonlik bilan yemiriladi va qonning
ivishida ishtirok etadi. Qon tomirlar jarohatlanganda T. xuddi shu joyga toʻplanadi
va oʻzaro birikib, qonni quyultiradigan maxsus modda ajratadi; natijada laxta qon
(tromb) hosil boʻladi va qon oqishi toʻxtaydi. Qon ketgandan, operatsiyadan
keyin organizmning himoya reaksiyasi sifatida qonda T. soni ortadi (trombotsitoz).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
175
Baʼzan T.ning ortishi yurak boʻshliklarida va qon tomirlarda tromb hosil
boʻlishiga olib kelishi mumkin; bunday holat koʻproq venalarning varikoz
kengayishi yoki ularning yalligʻlanishida kuzatiladi (qarang Tromboflebit). T. soni
kamayishi ham mumkin (trombotsitopeniya), ayrim dorilarga nisbatan
sezuvchanlik yuqori boʻlganda, baʼzi kimyoviy moddalardan zaharlanganda T.ning
koʻplab yemirilishi kuzatiladi, bunda salga qon oqaveradi.
Eritrotsitlarning asosiy funksiyalari:
1.
Kislorod tashish: Eritrotsitlarning eng muhim vazifasi o'pkadan
to'qimalarga kislorod (O2) yetkazib berishdir. Bu jarayon eritrotsitlardagi
gemoglobin molekulasi orqali amalga oshiriladi. Gemoglobin kislorod bilan
bog'lanib, oksigemoglobinni hosil qiladi va uni to'qimalarga olib boradi.
2.
Karbonat angidridni tashish: Eritrotsitlar to'qimalardan o'pkaga
karbonat angidridni (CO2) olib keladi. Karbonat angidrid gemoglobin bilan
bog'lanib, karbaminohemoglobinni hosil qiladi yoki bikarbonat ionlari sifatida
plazmada tashiladi.
3.
pH muvozanatini saqlash: Eritrotsitlar qonning pH darajasini
muvozanatda saqlashda muhim rol o'ynaydi. Gemoglobin qonning bufer tizimida
ishtirok etadi va kislota-asos muvozanatini saqlashga yordam beradi.
4.
Nitrat oksid tashish: Eritrotsitlar qon tomirlarini kengaytiradigan nitrat
oksidni (NO) tashishi mumkin. NO qon tomirlarining devorlaridagi silliq
mushaklarni bo'shashtiradi va qon oqimini yaxshilaydi.
5.
Immunomodulyatsiya: Eritrotsitlar immun tizimi bilan o'zaro ta'sir
qilishi mumkin va yallig'lanish jarayonlarida ishtirok etishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
176
Trombositlarning asosiy funksiyalari:
1.
Qon ivishini boshlash va ta'minlash: Trombotsitlarning eng muhim
vazifasi - qon tomirlari shikastlanganda qon ivish jarayonini boshlash va
ta'minlash. Ular shikastlangan joyga yopishib, trombotsitlar tiqinini hosil qiladi va
qon oqimini to'xtatadi.
2.
Tromb hosil qilish: Trombotsitlar faollashganda, ular bir-biri bilan
birikib, tromb hosil qiladi. Bu tromb qon ketishini to'xtatish uchun shikastlangan
joyni yopadi.
3.
Ivish omillarini ajratish: Trombotsitlar qon ivish jarayonida ishtirok
etadigan turli xil omillarni (masalan, tromboksan A2, ADP) ajratadi, bu esa qon
ivishini kuchaytiradi.
4.
Qon tomirlarini tiklash: Trombotsitlar qon tomirlarining shikastlangan
joylarini tiklashda ishtirok etadi, chunki ular o'sish omillarini (masalan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
177
trombotsitlardan olingan o'sish omili - PDGF) ajratadi, bu esa hujayralarning
ko'payishini va qon tomir devorining tiklanishini rag'batlantiradi.
5.
Yallig'lanishga qarshi ta'sir: Trombotsitlar yallig'lanish mediatorlarini
ajratib, yallig'lanish jarayonida ishtirok etishi mumkin.
Eritrotsit kasalliklari 1)Animeya
(kam qonlik- eritrotsitlarning kamayib
ketishi) 2)
Polisitemiya
(eritrotsitlarning ortib ketishi)
Kamqonlik
(
anemiya
) – bu qonda kislorodni toʻqimalarga tashish uchun
yetarli miqdorda sogʻlom qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) boʻlmagan holat.
Kamqonlik natijasida odam oʻzini charchagan va holsiz his qilishi mumkin.
Kamqonlikning belgilari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
178
Kamqonlikning belgilari turlicha boʻlishi mumkin va uning sababiga bogʻliq.
Baʼzi odamlarda hech qanday belgi boʻlmasligi mumkin. Eng keng tarqalgan
belgilari:
• Charchoq
• Holsizlik
• Terining rangsizlanishi (oqarganlik)
• Havo yetishmasligi
• Bosh aylanishi
• Bosh ogʻrigʻi
• Qoʻl va oyoqlarning sovuqligi
• Tirnoqlarning moʻrtlashishi
• Ishtaha yoʻqolishi
• Diqqatni jamlashda qiyinchilik
Polisitemiya
Eritrotsitlar miqdorining ortib ketishi tibbiyotda eritrotsitoz yoki polisitemiya
deb ataladi. Bu holatda qonda qizil qon tanachalari (eritrotsitlar) soni me'yordan
yuqori bo'ladi. Buning natijasida qon quyuqlashadi va organlar hamda to'qimalarga
kislorod yetkazib berish qiyinlashadi. Eritrotsitozning belgilari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
179
Eritrotsitozning belgilari sababga va holatning og'irligiga bog'liq bo'lishi
mumkin. Ba'zi odamlarda hech qanday alomatlar bo'lmasligi mumkin, boshqalarda
esa quyidagi belgilar kuzatilishi mumkin:
• Bosh og'rig'i
• Bosh aylanishi
• Ko'rishning xiralashishi
• Qichishish, ayniqsa iliq suvdan keyin
• Terining qizarishi, ayniqsa yuz, qo'llar va oyoqlarda
• Charchoq
• Holsizlik
• Nafas qisilishi
• Ko'krak og'rig'i
• Qon bosimining oshishi
• Talok kattalashishi
• Qon ivishining buzilishi (qon quyulishi yoki qon ketishi)
Trombositlar kasalliklari: 1) Trombotsitopineya
2) Trombositoz
Trombotsitopeniya(trombositlar sonining ortib ketishi)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
180
• Ta'rifi: Qonda trombotsitlar miqdorining me'yordan kam bo'lishi. Odatda,
kattalarda trombotsitlar miqdori 150,000 dan 450,000 gacha bo'lishi kerak.
Trombotsitopeniya bu miqdorning 150,000 dan kam bo'lishidir.
• Sabablari:
• Suyak ko'migining yetarli trombotsit ishlab chiqara olmasligi:
* Leykemiya (qon saratoni)
* Kimyoterapiya yoki radiatsiya terapiyasi
* Aplastik anemiya
* Vitamin B12 yoki foliy kislotasi yetishmasligi
* Spirtli ichimliklarni ko'p iste'mol qilish
• Trombotsitlarning tez parchalanib ketishi:
* Idiopatik trombotsitopenik purpura (ITP) - immunitet tizimi trombotsitlarga
hujum qiladi.
* Trombotik trombotsitopenik purpura (TTP) - mayda qon tomirlarida tromb
hosil bo'lishi.
* Geparin tufayli yuzaga keladigan trombotsitopeniya (HIT)
* Homiladorlik
* Ba'zi dori-darmonlar (masalan, xinidin, valproat)
* Infektsiyalar (masalan, OIV, gepatit C)
• Talokda
trombotsitlarning
to'planishi:
Talokning
kattalashishi
trombotsitlarni ushlab qolishi mumkin.
• Belgilari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
181
• Terida mayda qizil yoki binafsha dog'lar (petexiya)
• Oson ko'karish (gematomalar)
• Burundan qon ketishi
• Milklardan qon ketishi
• Uzoq davom etadigan qon ketishi (masalan, kesilgan joydan yoki hayz
paytida)
• Charchoq
• Talokning kattalashishi
• Davolash: Davolash sababga bog'liq. Ba'zi hollarda davolash talab
etilmasligi mumkin. Boshqa hollarda quyidagilar qo'llanilishi mumkin:
• Dori-darmonlar
(masalan,
kortikosteroidlar,
immunoglobulinlar,
romiplostim, eltrombopag)
• Qon quyish
• Talokni olib tashlash (splenektomiya)
Trombotsitoz
(trombositlar sonining kamayishi)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
182
• Ta'rifi: Qonda trombotsitlar miqdorining me'yordan yuqori bo'lishi. Odatda,
trombotsitlar miqdori 450,000 dan yuqori bo'lishi trombotsitoz deb hisoblanadi.
• Sabablari:
• Reaktiv trombotsitoz (Ikkilamchi trombotsitoz): Bu holat boshqa kasalliklar
yoki holatlar tufayli yuzaga keladi va odatda vaqtinchalikdir.
* Infektsiyalar
* Yallig'lanish kasalliklari (masalan, revmatoid artrit, yara kasalligi)
* Temir tanqisligi anemiyasi
* Jarrohlik operatsiyasi
* Talokni olib tashlash (splenektomiya)
* Travma
* Ba'zi dori-darmonlar
• Birlamchi trombotsitoz (Essensial trombotsitemiya): Bu suyak ko'migining
o'zidan trombotsitlarni haddan tashqari ko'p ishlab chiqarishi natijasida yuzaga
keladigan miyeloproliferativ kasallikdir.
• Belgilari:
• Ko'p odamlarda hech qanday alomatlar bo'lmaydi.
• Bosh og'rig'i
• Bosh aylanishi
• Ko'rishning buzilishi
• Qo'l va oyoqlarda uyushish yoki og'riq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
183
• Qon quyulishi (tromboz)
• Qon ketishi (garchi bu kamroq bo'lsa ham)
• Talokning kattalashishi
• Davolash: Davolash sababga va xavf omillariga bog'liq.
• Reaktiv trombotsitoz: Asosiy sababni davolash trombotsitlar miqdorini
normallashtiradi.
• Essensial trombotsitemiya:
* Past xavf guruhidagi bemorlar uchun davolash talab etilmasligi mumkin.
* Yuqori xavf guruhidagi bemorlarga quyidagi dori-darmonlar buyurilishi
mumkin:
* Aspirin (qon quyilishining oldini olish uchun)
* Gidroksiurea (suyak ko'migi tomonidan trombotsitlar ishlab chiqarishni
kamaytirish uchun)
* Anagrelid (trombotsitlar hosil bo'lishini kamaytiradi)
* Interferon alfa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
184
Xulosa
: eritrotsitlar ham trombositlar ham inson organizmi uchun kerakli
elementlar hisoblanadi. Bu ikkala element ham qonning shaklli elementlari
hisoblanadi. Eritrotsitlar h-ralarimiz nafas olishi uchun , trombositlar esa
jarohatlangan joydan qon ketishini oldini oladi . Bu ikkalasi ham
organizmning ichki muhitining doimiyligini (gomeostaz) ta`minlaydi . Bularning
meyoridan ortib ketishi ham kamayeb ketishi ham kasallik hisoblanadi . Shuning
uchun ham ular qonda normada bo`lishi zarur.
Adabiyotlar
:
A.A.Nishanova
I.A.Arshaviskiy V.I.Torshin https://med24.uz
https://avitsenna.uz
