https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
474
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SUD HOKIMIYATINING TASHKIL
ETILISH TARIXI.
Ermatova Shaxzoda Toir qizi
Toshkent davlat transport universiteti. Iqtisodiyot fakulteti 4-kurs Yu-2a guruh
talabasi.
ANNOTATSIYA: ushbu maqolada hokimiyatlar bo’linishi tizimida sud
hokimiyati, mustaqil O’zbekistonda sud hokimiyatining shakillanishi,
O’zbekistonda sud hokimiyatining shakllanish jarayonidagi bosqichlarni, qozi-
kalon, okrug, uchastka, viloyat sudlarini hamda Sud palatasini tashkil etilishini
ko’rib chiqamiz.
Kalit so’zlar: sud, hokimiyatlar bo’linish prinsipi, sud tizimi, qozi-kalon,
shariat qonunlari, qozi-askari, uchastka qozi sudi, qozilar qurultoyi, chor sudlari,
harbiy-sud komissiyalari, kelishtiruvchi sud, okrug sudlari, Sud palatasi, xalq sudi,
Oliy sud.
Bugungi kunga kelib, sud hokimiyati davlat hokimiyatining mustaqil
hokimiyat tarmog’i ekanligi to‘g‘risidagi nuqtayi nazarni batamom shakllangan
deb aytsa bo’ladi. Sho’rolar davrida, ayniqsa, uning dastlabki davrlarida bu g’oya
rad etilgan. Sudning huquqni muhofaza etuvchi funksiyasi haqida deyarli
gapirilmas edi, sudning qatag’onchilik funksiyasi asosiy o’rinni egallab, amalda
sudlar davlat hokimiyatining bostirishga qaratilgan majburlov apparatlari sifatida
namoyon bo’lgan.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 11-moddasida davlat
hokimiyatining mustaqil uch tarmoqqa - qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud
1
“Sud va huquqni muhofaza qilish organlar” darslik M. Rustamboyev, Ye. Nikiforova. Toshkent TDYU nashriyoti
-
2007.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
475
hokimiyatiga bo’linishi va ularning bir-biridan mustaqil ravishda faoliyat yuritishi
mustahkamlab qo’yilgan. Ushbu moddada hokimiyatning har bir tarmog‘i (qonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud) mustaqil va o‘z vakolatlarini amalga oshirishda
erkin hisoblanadi, hokimiyatning hech qaysi tarmog‘i hokimiyatning boshqa
tarmog‘i vazifalarini o‘z zimmasiga yuklatishga haqli emasligi nazarda tutiladi.
O‘zbekistonda sud hokimiyatining shakllanishi jarayonini shartli ravishda 5
bosqichga bo’lish mumkin:
•
1-bosqich: Rossiyaga qo‘shib olinishidan oldin O‘zbekistonda (Turkistonda)
sud hokimiyati;
•
2-bosqich: Chor Rossiyasi davrida O‘zbekistonda sud hokimiyati;
•
3-boqich: Oktabr revolyutsiyasidan so‘ng, ammo O‘zbekiston SSR tashkil
etilishidan oldin O‘zbekistonning (Turkistonning) sud hokimiyati;
•
4-bosqich: O‘zbekiston Respublikasi SSSR tarkibiga kirgan davridagi sud
hokimiyati;
•
5-bosqich: O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng sud hokimiyati.
Birinchi bosqich – Rossiyaga qo‘shib olinishidan oldin O‘zbekistonda
(Turkistonda) sud hokimiyati. Rossiyaga qo‘shib olinishdan oldin O‘rta Osiyo
uchta feodal davlatlar o‘rtasida bo‘lingan edi: Qo‘qon va Xiva xonliklari hamda
Buxoro amirligi. Xon va amir ularning hokimiyatlariga xavf tug‘diradigan xatti-
harakatlar bo‘yicha jinoyat ishlarini ko‘rib, sud hokimiyatini amalga oshirishgan.
Qozi-kalon (qozi-kuzzat), ya’ni oliy sudya “odil sudlovni” amalga oshirishda xon
va amirning o‘ng qo‘li bo‘lgan. U bir vaqtning o‘zida ham diniy, ham sud
hokimiyatini amalga oshirgan. Rasmiy hujjatlarda u “odil sudlov tayanchi (ustuni)”
deb nomlangan. Shariat qonunlariga rioya etgan qozi sudlari hamda xalq urf-odat
normalari bo‘yicha o‘z qarorlarini qabul qiladigan biy sudlari O‘zbekiston
hududida deyarli 13 asr davomida o‘z faoliyatini amalga oshirgan. Qozi-kalon
2
30.04.2023-
yildagi O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
476
xonlik, amirlikning barcha qozilariga rahbarlik qilgan. U yangi tayinlanayotgan
qozilarning nomzodlarini xon, amirga tasdiqlash uchun taqdim etish, shuningdek,
ularni attestatsiyadan o‘tkazish huquqiga ham ega bo‘lgan. Qozi-kalon murakkab
jinoyat va fuqarolik ishlarini, shuningdek, xonlik, amirlikning poytaxti doirasida
vujudga kelgan barcha ishlarni ko‘rgan. Joylarda sud hokimiyatini qozilar amalga
oshirgan. Qozilar tomonidan ishlar og‘zaki va oshkora ko‘rilib, shariat yozma
normalariga asosan hal qilingan, shariat bo‘yicha qozining qarori ustidan bek, xon
yoki amirga shikoyat qilish mumkin bo‘lgan. tergov va prokuratura organlari yo‘q
bo‘lganligi sababli, qozi jinoyat ishlarini o‘zi hech qanday dastlabki tergovsiz
ko‘rib chiqardi. sud vazifalarini qozi-askari (harbiy sudya)harbiy xizmatchilar va
bek huzuridagi mansabdor shaxslar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar to‘g‘risidagi
ishlarni ko‘rgan.
Ikkinchi bosqich – chor Rossiyasi davridagi O‘zbekistonda sud hokimiyati.
1865-yil 6-avgustdagi Turkiston viloyatini boshqarish to‘g‘risidagi vaqtincha
nizom mahalliy sudning tuzilishiga daxldor bo‘lgan chor hukumatining birinchi
hujjatidir. Mazkur nizomga muvofiq, qozi sudlari harbiy gubernatorlarga
bo‘ysundirilgan. Qozi-kalon, qozi-askari mansablari yo‘q qilingan va ularning
o‘rniga aholi tomonidan uch yilga saylanadigan yagona qozilar sudi joriy etilib, har
bir qozi uchastkasining chegaralari belgilangan. Da’voning bahosi 100 rublgacha
bo‘lgan fuqarolik ishlari uchastka qozi sudiga tegishli bo‘lgan, qolgan jinoyat va
fuqarolik ishlari esa vaqti-vaqti bilan yig‘iladigan qozilar qurultoylarida ko‘rilgan.
Qozilar qurultoyining hukmlari kollegial tartibda chiqarilganligi tufayli uzil-kesil
bo‘lib, ularning ustidan shikoyat qilish mumkin bo‘lmagan. Fuqarolik ishlari
bo‘yicha har ikkala taraf qarordan norozi bo‘lgan holda chor sudiga murojaat qilish
imkoniyati mavjud bo‘lgan. Oila-nikoh ishlari bo‘yicha qozi sudining qarorlari
ustidan shikoyatlar uezd boshlig‘iga berilardi, u esa ishni o‘zi hal qilardi yoki uni
harbiy gubernator ixtiyoriga taqdim etardi. 1886-yildagi Turkiston o‘lkasini
boshqarish to‘g‘risidagi nizom bilan “qozi sudlari” degan nom “xalq sudlari” degan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
477
nomga o‘zgartirilgan. Biroq, ushbu sudlar avvalgiday biy sudlari va qozi sudlariga
bo‘linardi. So‘ng ikkita sud instansiyalari o‘rnatilgan: “xalq” sudyasi va uezd
boshlig‘i tomonidan chaqiriladigan “xalq” sudyalari qurultoyi. Bundan tashqari,
uezd boshlig‘i hukm yoki qaror ijrosini to‘xtatishga va viloyat sudiga shikoyat
qilish uchun ishni prokurorga yuborishga haqli bo‘lgan. Ya’ni ish yuqori turuvchi
instansiya sudi tomonidan ko‘rib chiqilishi uchun apellyatsiya shikoyatining
mavjudligi talab etilmagan. Uezd boshlig‘ining qarori ishni yuborish uchun faktik
asos bo‘lgan.
“Xalq” sudlarining hukmlari va qarorlari ustidan uezd boshlig‘iga
shikoyat qilish mumkin edi, u esa hukm yoki qaror ijrosini to‘xtatishga haqli bo‘lib,
shikoyatni, o‘z navbatida, “xalq” sudyalari qurultoyiga ko‘rib chiqish uchun
taqdim etardi. Qurultoy muayyan tumandagi sudyalarning uchdan ikki qismidan
iborat bo‘lgan. Shunday qilib, “xalq” sudyalari qurultoyi faktik apellyatsiya
instansiyasi bo‘lgan. Qurultoy huquqlari doirasidan chiqmagan holda qabul
qilingan qurultoy qarorlari uzil-kesil bo‘lgan. 1867-yilda hozirgi O‘zbekiston
hududida birinchi chor sudlari tashkil etilgan. Uezd sudlari birinchi instansiya
sudlari bo‘lgan va kelishtiruvchi sudyalarining huquqlaridan foydalangan.
Hukmlar uzil-kesil va uzil-kesil bo‘lmagan toifalarga bo‘linardi. Uezd
sudyalarining uzil-kesil bo‘lmagan hukm va qarorlar ustidan viloyat
boshqarmalarga shikoyat qilinardi. Viloyat boshqarmalar viloyat sudlarning tashkil
etilishiga qadar sud vazifalarini bajarardi. Ular sud sifatida uezd sudyalarining
ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rardi. General-gubernator viloyat mahkamaning
qarorlarini bekor qilganida ishni takroriy ko‘rish uchun sud tarkibini o‘zi tayinlardi.
Ta’sis etilgan vaqtinchalik harbiy-sud komissiyalari harbiy va umumiy jinoyat
ishlari bo‘yicha qaror qabul qilardi. Ularning hukmlari ustidan shikoyat qilish
mumkin emas edi. Kelishtiruvchi sudlari har bir uezd va Toshkent shaharda ta’sis
etilardi. Asosan ular diniy, siyosiy, mansab jinoyatlar, boshqaruv tartibiga qarshi
3
Sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar: Darslik / Mualliflar jamoasi
–
T.: TDYU nashriyoti, 2023.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
478
jinoyatlar, odam o‘ldirish, bosqinchilik va boshqa jinoyatlar bo‘yicha rus va
mahalliy aholining vakillarini ayblash yuzasidan ishlarni ko‘rardi. Kelishtiruvchi
sudlarining hukm va qarorlari ustidan apellyatsiya shikoyatlari va prokuror
protesti, shuningdek, xususiy shikoyatlar viloyat sudiga berilardi. Viloyat sudlari
sud palatasi va kelishtiruvchi sudlar qurultoyining huquq va majburiyatlarini o‘zida
birlashtirardi. Viloyat sudlari oldin viloyat mahkamalari va kelishtiruvchi sudlar
qurultoylari sudloviga tegishli bo‘lgan barcha ishlarni ko‘rardi. Bundan tashqari,
ularga mahalliy aholining qozi va biy sudlari hukm va qarorlarini bekor qilish
huquqi taqdim etilgan. 1898-yilda Turkistonda 1864-yildagi Sud nizomlari joriy
etilgan. Sud nizomlarini qo‘llash to‘g‘risidagi vaqtinchalik qoidalariga muvofiq,
uchastka va qo‘shimcha kelishtiruvchi sudlari; okrug sudlari; sud palatasi ta’sis
etilgan. Uchastka va qo‘shimcha kelishtiruvchi sudlari sudlovga tegishliligi jinoyat
va fuqarolik sud ish yurituvining nizomlari bilan belgilanadigan jinoyat va
fuqarolik ishlarini ko‘rardi. Ahvol huquqidan mahrum etishga yoki uni cheklashga
olib kelmaydigan jinoyat va nojo‘ya harakatlar to‘g‘risidagi ishlar kelishtiruvchi
sudya tomonidan ko‘rilardi. Ularning qarorlari ustidan protest va shikoyatlar okrug
sudiga berilardi. Okrug sudlari ishlarni birinchi instansiya sudi sifatida ko‘rardi.
Ishlar maslahatchilar ishtirokida ko‘rilardi, maslahatchilar sifatida esa faxriy
uchastka va qo‘shimcha kelishtiruvchi sudyalar taklif etilishi mumkin edi. Okrug
sudi tomonidan birinchi instansiya sifatida ko‘rilgan ishlar bo‘yicha apellyatsiya
instansiyasi sud palatasi bo‘lgan. Sud palatasi 1899-yil 14-mayda Toshkentda
tashkil etilgan. U birinchi instansiya sudi sifatida qonunga muvofiq, uning
sudloviga tegishli bo‘lgan jinoyat va fuqarolik ishlarining eng muhim toifalarini
ko‘rgan. Uchastka sudlari tomonidan ko‘rilgan ishlar bo‘yicha sud palatasi
kassatsiya instansiyasi vazifalarini bajarardi. Kelishtiruvchi sudyalarning qurultoyi
sifatida chiqarilgan okrug sudlarining uzil kesil qaror va hukmlari ustidan berilgan
protest va shikoyatlar yuzasidan ishlarni ko‘rish bo‘yicha senatning vazifalari ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
479
sud palatasiga yuklatilgan edi. Sud palatasi katta rais, uchta podsholik sudyalar va
uchta mahalliy faxriy kelishtiruvchi sudyalardan iborat bo‘lgan.
Uchinchi bosqich – oktabr revolyutsiyasidan so‘ng, O‘zbekiston SSR tashkil
etilishidan oldin O‘zbekistonning (Turkistonning) sud hokimiyati. 1921-yildan
boshlab RKP MK ko‘rsatmalariga asosan, Turkistonda qozi sudlari institutining
qisman tiklanishi boshlandi.
1921-yil 6-oktabrdagi Qozi sudi to‘g‘risidagi
nizomga muvofiq Farg‘ona viloyatida yagona xalq sudi bilan birga qozi sudlari
ham legallashtirilgan. Mazkur sudlarning birinchi instansiyasi ishlarni yakka
tartibda ko‘rgan qozi bo‘lgan. Ikkinchi - apellyatsiya instansiyasi 2-5 kishidan
iborat bo‘lgan qozilar qurultoyi, kassatsiya instansiyasi esa (qozi qurultoyi
qarorlari ustidan kassatsiya tartibda shikoyat qilish uchun) viloyat yoki uezd adliya
bo‘limining taqdimnomasi bo‘yicha yoki xulosasi bilan ishlarni ko‘rgan ispolkom
rayosati bo‘lgan. Nizomga binoan, qozi taraflarning vujudga kelgan nizoni shariat
bo‘yicha hal qilinishiga rozi bo‘lganligi haqidagi yozma arizasi bo‘yicha ishlarni
ko‘rishga haqli edi. Taraflarning biri nizo ushbu tartibda ko‘rib chiqilishiga rozi
bo‘lmagan holda sudlovga tegishlilik haqidagi masala qarori uzil-kesil hisoblangan
alohida komissiyaga hal qilish uchun taqdim etilishi mumkin edi. Keyinchalik xalq
qozilari va xalq biylarining qaror va hukmlari ustidan berilgan shikoyatlarni
ko‘radigan apellyatsiya instansiyasi xalq qozilari va xalq biylarining qurultoyi,
kassatsiya instansiyasi esa xalq sudlari kengashining musulmon bo‘limi
(mahkamai shariya) bo‘lgan. Shikoyat qilish uchun belgilangan muddat qaror yoki
hukm chiqarilgan kundan boshlab 15 kunlik muddatni tashkil etardi. Biroq ushbu
tizim uzoq amal qilmagan edi. 1924-yilda apellyatsiya to‘liq bekor qilingan edi,
1928-yilda esa qozi sudlari ham bekor qilingan edi. Turkiston ASSRning 1923-
yildagi Sud tuzilishi to‘g‘risidagi nizomga asosan, Turkiston hududida quyidagi
sud tizimi amal qilgan edi: 1) ishlarni yakka tartibda yoki ikkita xalq
4
Sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar: Darslik / Mualliflar jamoasi
–
T.: TDYU nashriyoti, 2023.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
480
maslahatchilari ishtirokida ko‘rgan xalq sudi; 2) viloyat sudi; 3) RSFSR Oliy
sudining bo‘linmasi. Xalq sudi sud tizimining asosiy bo‘g‘in bo‘lib, jinoyat va
fuqarolik ishlarining asosiy qismini ko‘rardi. Viloyat sudi xalq sudlarining ishlari
bo‘yicha kassatsiya instansiyasi vazifalarini bajarardi hamda viloyatdagi barcha
sud-tergov muassasalariga rahbarlik qilardi. U birinchi instansiya sudi sifatida
oldin xalq sudlari tomonidan oltita xalq maslahatchilari ishtirokida ko‘rilgan eng
muhim jinoyat va fuqarolik ishlarini ko‘rardi. RSFSR Oliy sudining Turkiston
bo‘linmasi quyidagi tarkibda faoliyat yuritgan edi: bo‘linma rayosati; jinoyat
ishlari bo‘yicha kassatsiya kollegiyasi va jinoyat ishlari bo‘yicha sud kollegiyasi.
Uning vazifalariga quyidagilar kirardi: Oliy sud bo‘linmasining a’zolari o‘rtasida
majburiyatlarni taqsimlash; sud kollegiyasida ko‘rilayotgan ayrim ishlar bo‘yicha
maxsus sud tarkiblarini tayinlash; kollegiyalarning hisobotlarini ko‘rib chiqish va
tasdiqlash, Oliy sud bo‘linmasi bo‘yicha hisobotlarni tayyorlash; respublika
prokurori takliflari bo‘yicha viloyat sudlarida maxsus taftish o‘tkazilishini
tayinlash va ushbu taftishlar natijalarini tinglash; Oliy sud bo‘linmasining a’zolari,
viloyat sudlarining raislari, ularning o‘rinbosarlariga nisbatan taftishlar natijalari
yoki respublika prokurorining alohida xabarlari bo‘yicha intizomiy ishlarni
qo‘zg‘atish va ko‘rib chiqish. Kassatsiya kollegiyasi ikkinchi instansiya sudi
sifatida faqatgina viloyat sudlari tomonidan ko‘rilgan jinoyat ishlarini ko‘rardi.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sud kollegiyasi birinchi instansiya sudi sifatida alohida
davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan ishlarni ko‘rardi. Fuqarolik ishlari viloyat sudlari
tomonidan ko‘rilardi. Ularning qarorlari ustidan berilgan shikoyat va protestlar
bevosita RSFSR Oliy sudiga yuborilardi. Ta’kidlab o‘tamiz, RSFSR Oliy sudining
Turkiston bo‘linmasi tuzilmasida Plenum yo‘q edi, uning vazifalari RSFSR Oliy
sudi vakolatiga kiritilgan edi. Muayyan ish toifalarini ko‘rib chiqish uchun maxsus
sudlar, ya’ni harbiy tribunallar; xalq sudlarining alohida mehnat sessiyalari, yer
komissiyalari va arbitraj komissiyasi tashkil etilishi ham nizomda nazarda tutilgan
edi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
481
To‘rtinchi bosqich – O‘zbekiston Respublikasi SSSR tarkibiga kirgan
davridagi sud hokimiyati. Yangi tashkil etilgan viloyatlarda (Toshkent, Zarafshon,
Qashqadaryo, Surxondaryo va Xorazm), shuningdek, oldindan bo‘lgan Samarqand
va Farg‘ona viloyatlarida viloyat sudlari ta’sis etilgan. 1922-yildagi RSFSRning
sud tuzilishi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq yangi tashkil etilgan O‘zSSR Oliy sudi
va viloyat sudlari o‘z faoliyatini boshlagan edi. O‘zSSR Oliy sudi quyidagi
tarkibda o‘z faoliyatini yuritgan edi: yalpi majlisning rayosati, jinoyat va fuqarolik
ishlari bo‘yicha kassatsiya kollegiyasi, jinoyat va fuqarolik ishlari bo‘yicha sud
kollegiyasi va intizomiy kollegiya. Xalq sudlari ham mavjud bo‘lgan, ular milliy-
davlat chegaralash jarayonining boshida ikkita bir-biridan keskin farqlanadigan
guruhlarga bo‘lingan edi:
1) oldin Turkiston Respublikasiga kirgan viloyatlarning (Toshkent, Samarqand va
Farg‘ona viloyatlarining) xalq sudlari;
2) O‘zbekistonga yangi qo‘shilgan viloyatlarning xalq sudlari. Birinchi guruhdagi
sudlar yaxshiroq sud apparati bilan farq qiladigan bo‘lsa, ikkinchi guruhdagi
sudlarning faoliyati mazkur viloyatlarda aholiga muhim ta’sir o‘tkazadigan qozi
sudlarining katta soni tufayli boshida qiyinchiliklarga duch keldi. 1926-yildagi
O‘zSSRning sud tuzilishi to‘g‘risidagi nizom. O‘zSSRda viloyatlar o‘rniga
okruglar tashkil etilishi munosabati bilan viloyat sudlari tugatilgan va ular o‘rniga
okrug sudlari tashkil etilgan. SSSR va soyuz respublikalarida sud tuzilishi
asoslarining ko‘rsatmalaridan kelib chiqib, nizom O‘zSSR hududida quyidagi
yagona sud tizimini o‘rnatgan edi:
1) Xalq sudi;
2) Okrug sudi;
3) Oliy sud.
- 1931-yildagi O‘zSSRning sud tuzilishi to‘g‘risidagi nizom. O‘zSSRning 1930-yil
17-avgustdagi qarori bilan respublikaning okruglarga bo‘linishi tizimi bekor
qilinib, boshqaruvning ikkita zvenoli tizimi (tuman va markaz) o‘rnatilgan edi. Shu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
482
munosabat bilan, okrug sudlari, okrug sudining tuman (uezd) vakillari tugatilgan
edi. Barcha sud uchastkalari tuman markazida to‘plangan edi, sudyalarning biri esa
boshqa xalq sudyalarining ishiga rahbarlik qilish uchun katta sifatida tayinlangan
edi. Shunday qilib, O‘zSSRda ikkita zvenoli sud tizimi barpo etilgan. Xalq sudlari
uchun kassatsiya va nazorat instansiyalari vazifalarini O‘zSSR Oliy sudi bajarardi.
Ushbu o‘zgartirishlar munosabati bilan 1931-yil 20-iyulda O‘zSSRning sud
tuzilishi to‘g‘risidagi nizom yangi tahrirda qabul qilinib, 1926-yildagi nizom
chiqarilganidan so‘ng qabul qilingan sud tuzilishi to‘g‘risidagi barcha qonunlarni
birlashtirdi. 1938-yildagi Sud tuzilishi to‘g‘risidagi Qonun. “SSSR, ittifoqdosh
respublikalar va avtonom respublikalarining sud tuzilishi to‘g‘risida”gi SSSR
Qonuni bo‘yicha O‘zbekistonda quyidagi sud tizimi amal qilishni boshlagan:
1. O‘zSSR Oliy sudi;
2. Qoraqalpoq ASSR Oliy sudi;
3. Viloyat sudlari;
4. Xalq sudlari.
Beshinchi bosqich- O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng sud
hokimiyati. Sud-huquq sohasini isloh qilish mustaqil sud hokimiyatining tashkil
topishda ustuvor vazifa bo‘ldi. Prezident I.A. Karimov mazkur qoidaga e’tibor
qaratib, ta’kidlab o‘tgan: «qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati —
davlatning uchta asosiy tayanchidir».
Buning huquqiy asosi sifatida sud
hokimiyatining mustaqilligi, sudlar faoliyatining prinsiplari va sud tizimining
tashkil etilishi kabi masalalarni tartibga solgan Asosiy qonun xizmat qildi.
O‘zbekiston Respublikasining “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni yangi tahrirda qabul
qilindi. Mazkur qonunga muvofiq sudyalarni tanlash va lavozimlarga tayinlash
(saylash)ning samarali va demokratik mexanizmi barpo etildi, umumiy
yurisdiksiya sudlarining ixtisoslashuvi qonuniy mustahkamlandi, fuqarolik va
jinoyat ishlari bo‘yicha sudlar tashkil etildi. Amalga oshirilayotgan sud-huquq
5
I.A. Karimov. O ‘zbekiston —
kelajagi buyuk davlat.
«
O
‘zbekiston», 1996
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
483
islohotlarining birinchi navbatdagi maqsadi insonning konstitutsiyaviy huquq va
erkinliklarini, jamiyatda totuvlik va barqarorlikni ta’minlashdir. Sud tizimini
takomillashtirish hamda inson huquqlari himoya qilinishini va davlatda ijtimoiy
barqarorlik va qonuniylikni ta’minlash maqsadini ko‘zda tutgan sud
hokimiyatining mustaqilligini ta’minlash; jinoyatga oid siyosatni liberallashtirish;
ishlarni sudda ko‘rilishining protsessual tartibini takomillashtirish; sud orqali
himoyalanishning kafolatlarini kuchaytirish va sudga murojaat qilish erkinligini
ta’minlash; inson huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan huquqni
muhofaza qiluvchi organlarining faoliyatini takomillashtirish; aholini huquqiy
tarbiyalash sohasidagi faoliyatni yaxshilash, uning huquqiy madaniyatini oshirish,
huquqiy axborotning keng-maydonini yaratish yuqorida qayd etilgan vazifalarni
bajarish vositalari sifatida xizmat qiladilar. O‘zbekistonda sud-huquq islohotlari
davri to`rt bosqichga ajratiladi: dastlabki bosqich- 1991- 2000- yillar, ikkinchi
bosqich- 2001- 2008- yillar, uchinchi bosqich- 2008- 2015- yillar, to‘rtinchi
bosqich 2016-yildan hozirgi kungacha bo‘lgan davr hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan
ilgari surilgan 2017- 2021- yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
Harakatlar strategiyasida qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini
yanada isloh qilish ikkinchi ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangani bejiz emas.
Zero, davlat va jamiyatni tubdan modernizatsiya qilishda, eng avvalo,
fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, sud mustaqilligini
ta’minlash, odil sudlovga erishish, qonuniylikni mustahkamlash, korrupsiyaga
qarshi samarali kurashish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘tgan davr mobaynida
O‘zbekistonda barcha sohalar qatori sud-huquq yo‘nalishida ham keng ko‘lamli
ishlar amalga oshirildi. Mazkur hujjatda sud hokimiyatining chinakam
mustaqilligini ta’minlash, sudlar faoliyati samaradorligi va odil sudlov sifatini
6
Sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar. Rustambyev M., Tuxtasheva U. 2012.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
484
oshirishga qaratilgan keng qamrovli chora-tadbirlar belgilandi. Xususan, 2023-
2026-yillarda sud tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishning qisqa
muddatli Strategiyasi va uni amalga oshirish bo‘yicha Harakatlar dasturi
tasdiqlandi.
Xulosa
qilib aytganda, O'zbekistonda sud hokimiyatining tashkil etilishi
tarixiy jarayon sifatida rivojlanib, huquqiy davlat va demokratik tizimning
shakllanishiga katta hissa qo'shdi. Shuningdek, sudning ijtimoiy va siyosiy
mustaqilligini oshirishga qaratilgan bir qator qonunlar va me'yoriy hujjatlar qabul
qilindi. Bugungi kunda sudlar fuqarolarning huquqlarini himoya qilishda muhim
rol o'ynaydi va davlat organlari tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar orqali
sud tizimi yanada rivojlanmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
30.04.2023-yildagi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
2.
“Sud va huquqni muhofaza qilish organlar” darslik M. Rustamboyev, Ye.
Nikiforova. Toshkent TDYU nashriyoti-2007.
3.
I.A.Karimov. O‘zbekiston — kelajagi buyuk davlat. «O‘zbekiston», 1996.
4.
Sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar. Rustambyev M., Tuxtasheva U.
Toshkent TDYU nashriyoti-2012.
5.
Sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar: Darslik / Mualliflar jamoasi –
T.: TDYU nashriyoti, 2023.
6.
www.lex.uz
