https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
374
PILLANI KIMYOVIY PREPARATLAR YORDAMIDA
MODIFIKATSIYA QILIB CHUVIB OLISH XUSUSIYATLARINI
YAXSHILASH.
L.A.Asatov ,
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich talabasi
Sh.A.Sulaymonov ,
Andijon davlat texnika instituti dotsenti
Annotatsiya: Maqolada pillachilik va pillakashlik sanoatida pillalarni turli
changlardan himoya qilish va pilla qobig‘ining tabiiy xususiyatlarini saqlab qolish
uchun kimyoviy preparat (SFM) yordamida modifikatsiya qilib, sifatli xom ipak
olish texnologiyasi yaratilgan. Ilmiy tadqiqotda pillalarni zararkunandalardan
himoya qilish maqsadida “Biokimyo” zavodining chiqindilari (bardo va sivush
moyi) va laboratoriya sharoitida sintezlangan sirt faol modda (SFM) ishlatilgan.
Tayyorlangan SFM moddasining tarkibida gidroksil va karboksil guruhlariga ega
bo‘lgan moddalar mavjud bo‘lib, uning muhiti neytral va zaharli emas.
Shuningdek, bu moddaning tarkibida qobiqxo‘r qo‘ng‘izlar va hashoratlar
yemaydigan amino guruhlari mavjud.
Kalit so’zlar: Pilla, xom ipak, chiziqliy zichlik, adgeziya, serisin, chuvish
tezligi, uzluksiz chuvilish, chuvilish davri, tenzodatchik.
KIRISH
Prezidentimizning ta’kidlashicha, tashqi bozorga arzon xom ashyolarni
emas, balki yuqori sifatli tayyor mahsulotlarni eksport qilish zarur. Eksport
imkoniyatlarini kengaytirish va jahon bozorlariga kirish uchun avvalo qimmatbaho
xom ashyoni qayta ishlash asosida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qo‘shma
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
375
korxonalarni rivojlantirish zarur. Xorijiy hamkorlar bilan birgalikda zamonaviy va
ixcham korxonalar qurish, ularni qishloqlarga yaqin joylashishini ta’minlash kerak.
Respublikamiz mintaqada to‘qimachilik sanoati uchun muhim xom ashyo
– paxta, tabiiy ipak, kanop va junni yetishtirishda yetakchi o‘rinda turib,
iqtisodiyotda muhim rol o‘ynaydi va aholini zarur ehtiyojlari bilan ta’minlashda
katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, ishlab chiqarilgan mahsulotlar sanoatning
boshqa sohalarida texnik maqsadlar uchun ham ishlatiladi. Bozor iqtisodiyotining
rivojlanishi, dunyoda moliyaviy bo‘hronlar yuzaga kelgan bir davrda mahalliy xom
ashyodan samarali foydalanish, xalq iste’mol mahsulotlari assortimentini
kengaytirish, sifatini oshirish va to‘qimachilik korxonalarining eksport salohiyatini
kuchaytirish, shuningdek, import mahsulotlarini o‘rnini bosuvchi mahsulotlar
ishlab chiqarish juda muhimdir.
Xususan, ipakchilik sanoati O‘zbekiston Respublikasining yirik ishlab
chiqarish tarmoqlaridan biri bo‘lib, dunyoda pilla yetishtirish va qayta ishlash
bo‘yicha yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Shuning uchun, bu tarmoq mahsuloti
O‘zbekiston uchun yirik eksport manbai hisoblanadi. Pillachilik sohasida iqtisodiy
islohotlarni
chuqurlashtirish,
respublikadagi
pillachilik
korxonalarini
modernizatsiyalash va yangi ishlab chiqarishlarni tashkil etish uchun qulay shart-
sharoitlar yaratish, jahon bozorida raqobatbardosh tayyor mahsulotlar hajmini
oshirish va turlarini kengaytirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019 yil PF-2167 sonli “Ipakchilik oziqa bazasini mustahkamlash,
ipakchilik mahsulotlarini yetishtirish hajmini ko‘paytirish, sifatini yaxshilash va
sanoat korxonalarini eksport salohiyatini oshirishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlar”
farmoni qabul qilindi.
Hukumatning maqsadli dasturida Respublikamiz hududlarida zamonaviy
texnologiyalar va ilg‘or uslublarga asoslangan ipakchilik korxonalarini qurish,
ishlab chiqarilgan mahsulotlarning kamida 70 foizini eksport qilish vazifasi
belgilangan. Pillakashlik korxonalarining uzluksiz faoliyatini ta’minlash uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
376
pilla omborlarda saqlanadi. Bu tashqi ko‘rinishda oddiy holat bo‘lishi mumkin,
ammo texnologik jarayonlar uchun katta ahamiyatga ega. Pilla xom ashyosini
saqlashda turli omillar ta’sirida pilla qatlamining strukturasining buzilishini oldini
olish maqsadida, kimyoviy preparatlar yordamida pilla qobig‘ini chang va boshqa
omillardan himoya qilish usullari soha olimlari L.Yu. Yunusov, X.A. Aliyev, A.O.
Baxriddinov va boshqa mutaxassislar tomonidan batafsil o‘rganilgan.
Hukumatning maqsadli dasturida, Respublikamiz hududlarida zamonaviy
texnologiyalar asosida ipakchilik korxonalarini qurish va ishlab chiqarilgan
mahsulotlarning kamida 70 foizini eksport qilish belgilangan. Pillakashlik
korxonalarining uzluksiz faoliyatini ta'minlash uchun pilla omborlarda saqlanadi.
Bu oddiy holat sifatida ko'rinishi mumkin, ammo texnologik jarayonlar uchun katta
ahamiyatga ega. Pilla xom ashyosini saqlashda turli omillar ta'sirida pilla
qatlamining strukturasining buzilishini oldini olish uchun, kimyoviy preparatlar
yordamida pilla qobig‘ini chang va boshqa omillardan himoya qilish usullari soha
olimlari L.Yu. Yunusov, X.A. Aliyev, A.O. Baxriddinov va boshqalar tomonidan
o‘rganilgan. Omasulatus va Srischie nomlilari pillachilik uchun ayniqsa xavfli
hisoblanadi. Dermester turiga oid qurtlar binolarning yog‘och qismlarini yemiradi
va o‘ziga yo‘l ochadi, bu yerda g‘umbakka aylanishi va keyin qo‘ng‘izga aylanishi
kuzatiladi. Qurtlar beton va oxakli qismlarni ham kemirib kirishadi.
Pillachilik va pillakashlikda pillalarni zararkunandalardan himoya qilish
uchun, avvalo, himoya muassasalari va pilla tayyorlov punktlarida yangi hosil
qabul qilishdan oldin ombor va yopiqlarni ta'mirlash, teshik va yoriqlarni yopish
kerak. Pilla saqlanadigan joylar va atrof-muhit maydonlari 80% li texnik xlorofos
yoki 50% li kimyoviy eritmalar bilan dezinfeksiya qilinishi lozim. Ammo, bu
preparatlarning kamyobligi va chet eldan olib kelingani sababli, bu ishlar
bajarilmayapti. Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, agar modda tarkibida amino guruh
bo‘lsa, qobiqxo‘r qo‘ng‘izlar bunday moddalarni yemaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
377
Bizning ilmiy tadqiqotda pillalarni zararkunandalardan himoya qilish
maqsadida "Biokimyo" zavodi chiqindilari (bardo va sivush moyi) asosida
laboratoriya sharoitida sintezlangan sirt faol modda (SFM) ishlatilgan.
Tayyorlangan SFM, pillaning tarkibidagi moddalarga yaqin gidroksil va karboksil
guruhlari mavjud bo‘lib, uning muhitining neytral bo‘lishi va zaharli emasligi,
shuningdek, tarkibidagi amino guruhlar sababli qobiqxo‘r qo‘ng‘izlar va
hashoratlar tomonidan yemasligi aniqlangan. Ushbu kimyoviy preparatlar
pillakashlik korxonasida ishlaydigan ishchilar sog‘lig‘iga zarar yetkazmaydi.
Tajriba Andijon viloyatining Oltinko‘l tumanidagi bosh pillaxonada olib
borildi. Pillalarni dastlabki ishlov berishdan oldin yangi kimyoviy preparatlar bilan
modifikatsiya qilib texnologik jarayondan o‘tkazildi. Quritilgan pillalar 30 kg dan
qilib kanop qoplariga joylanib, omborxonada saqlash uchun yuborildi. Tadqiqot
natijasida, tajriba variantlarida pillaning qobiqxo‘r qo‘ng‘izlardan zararlanishi
nazoratga nisbatan 60-67% kam bo‘lganligi aniqlangan.
Kimyoviy preparatlar (SFM) bilan ishlov berilgan pillalarni kvartallarga
ajratib, 5 kg dan qilib chuvib ko‘rilganda, nazorat guruhidagi pillalarga nisbatan
modifikatsiya qilish orqali pillaning chuvilishini 1.2-1.9% ga oshirishga erishildi.
Pilla qobig‘idagi chang va boshqa iflosliklarni aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan
dastlabki ilmiy tadqiqotlar natijasida, pilla qobig‘ida uning umumiy massasiga
nisbatan 0.1% dan ortiq chiqindilar borligi aniqlangan. Bu chang va iflosliklarning
miqdori esa pillaning dastlabki ishlov berish joyi va uslubiga, ularni tashish va
saqlash sharoitlariga bog‘liq. Pilla qobig‘idagi chang turli fraksion moddalardan
iborat bo‘lib, ularga mayda ipak tolalari, tut barglari va pilla dastalari uchun
ishlatilgan quritilgan shoxchalar kiradi. Changning 60-65 foizi 0.05 mm gacha,
qolgan 35-40 foizi esa 0.03-0.04 mm kattalikka ega zarralardan tashkil topgan.
Shuningdek, chang tarkibida 40-42% mineral va 58-60% organik moddalardan
iborat bo‘lib, uning birikmasida 1.7% kremniy ikki oksidi mavjudligi aniqlangan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
378
Pillachilik va pillakashlik sanoatida pillalarni turli changlardan himoya
qilish va pilla qobig‘ining tabiiy xususiyatlarini saqlashning eng samarali usuli
kimyoviy preparatlar yordamida modifikatsiya qilishdir. Kimyoviy preparatlarni
qo‘llashda, pillaning yuzasida chuvishga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydigan sirt faol
moddalardan foydalaniladi. Sirt faol moddalar eruvchanligiga qarab, uch guruhga
bo‘linadi: suvda eriydigan, suv va yog‘da eriydigan, va faqat yog‘da eriydigan
moddalar. Pillalarni modifikatsiya qilishda asosan suvda eriydigan sirt faol
moddalar ishlatiladi.
Bundan tashqari, "Biokimyo" zavodi chiqindilaridan, bardo va sivush
moylari sintezlab olingan SFMlar, pillaning sifatini oshirishda samarali ishlatilgan.
Ipakchilik korxonalarining asosiy vazifalaridan biri pilla xom ashyosidan samarali
foydalanishdir. Buni amalga oshirish uchun, pilladan ko‘proq xom ipakni chuvib
olish texnologiyalarini takomillashtirish va chiqindilarni kamaytirish zarur. Bu
muammoni yuqori molekulali kimyoviy birikmalarni qo‘llamasdan hal qilish
mumkin emas. Pillalarni qayta ishlashda to‘g‘ri tanlangan SFMlar texnologik
jarayonlarni yengillashtiradi, mehnat unumdorligini oshiradi, xom-ashyo sarfini
kamaytiradi va ipakning fizik-mexanik xususiyatlarini yaxshilaydi. Pillalarni qayta
ishlash jarayonini takomillashtirish va chiqindisiz texnologik jarayonlarni yaratish
maqsadida, Biokimyo zavodi chiqindisi sifatida barda qoldiq fraksiyalarni sirt faol
moddalar sifatida sintez qilish ishlari olib borildi.
XULOSA
Barcha ko'rsatilganlarni xulosalaylik, Mazkur maqola tahlil natijalariga
asosan, Xulosa qilib aytganda, "Biokimyo" zavodi chiqindilari – bardo qoldiq
fraksiyasi va sivush moyi asosida sintezlangan yangi SFMlar bilan pillalarni
dastlabki ishlov berish jarayonidan oldin modifikatsiya qilish, uning saqlash
jarayonida yuzaga keladigan nuqsonlarni kamaytiradi. Amaliy tadqiqotlar
davomida ipakchilik sanoatida ishlatilishi mumkin bo‘lgan sirtni faollashtiruvchi
moddalarning pillani modifikatsiya qilishda samarali konsentratsiyasi aniqlangan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
379
Bu borada asosiy mezon sifatida modifikatsiya qilingan pillalarning saqlanish
muddati olinib, ishlab chiqariladigan xom ipak miqdori bilan taqqoslandi va
tegishli tavsiyalar ishlab chiqildi.
Respublikaning tumanlarida yetishtirilgan pillalarni dastlabki ishlov berish
jarayonida, ularni saqlashdan oldin sirtni faollashtiruvchi moddalar bilan
modifikatsiyalash orqali, pillalar 3 oydan 9 oygacha saqlanishi mumkinligi ishlab
chiqarish sharoitida tekshirilgan va tasdiqlangan. Nazariy va amaliy tadqiqotlar
asosida, bu natijalarni sanoat miqyosida joriy etish uchun, pillalarni quritadigan
konteynerli agregatlarda pillalarga sirtni faollashtiruvchi moddalar yoki suvda
eriydigan preparatlarni purkash tizimi zarurligi aniqlandi..
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Raximov A. Yu., Sulaymonov Sh. A., Raximov A. A. Ishlab chiqarilgan
sun’iy g‘umbakdan tut ipak qurti pillasini o‘rash jarayonida foydalanish //Jurnal
ilmiy nashrlar aspirantlar va doktorantlar uchun. – 2015. – №. 4. – S. 160–161.
2.Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions
on the Quality of Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. –
2019. – Т. 11. – №. 11. – С. 755.
3. Raximov A. Yu., Abduraxmonov A. A., Sulaymonov Sh. A. Vata-sdira
dan foydalanish holatini o‘rganish va kokon xomashyosi sifatini oshirish yo‘llari
// Jurnal ilmiy nashrlar aspirantlar va doktorantlar uchun. – 2015. – №. 4. – S.
152–157.
4.Аbdumanabovich,
Sulaymonov
Sharifjon,
Sativaldiyev
Aziz
Kaxramanovich, and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of
Cocoon Ball Moisten and its Modification with Surface Active Substances."
Design Engineering (2021): 10636-10647.
5. Sulaymonov Sh. A. Tabiiy ipakdagi yuqori armirlovchi kimyoviy
komponentlarni o‘rganish orqali kimyoviy preparatlar yordamida pillani saqlash
usullari // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – T. 2. – №. 12. –
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
380
S. 407–413.
6. Sulaymonov Sh. Sanoat chiqindilaridan olingan sirt faol moddalarni
pillakashlik korxonalariga qo‘llash // Academic Research in Educational
Sciences. – 2021. – T. 2. – №. 10. – S. 894–900.
7. Raximov A. Yu., Raximov A. A., Sulaymonov Sh. A. Metody ochistki
othoda shelkovodstva vaty-sdira. Methods for cleaning waste of silk weaving //
Ilmiy konferensiya. – 2020. – S. 135.
8. Raximov A. A. va boshq. Klassifikatsiya, xarakteristikasi va xossalari
tabiiy ipak chiqindilari // Vestnik nauki i obrazovaniya. – 2020. – №. 5-1 (83). –
S. 16–20.
9.Muhammatovich H. M. et al. The Influence of Harmful Substances on the
Pigments of Leaves of Decorative Trees //Annual Research & Review in Biology.
– 2019. – С. 1-5.
10. Sulaymonov Sh., Muminov U., Jamoldinov S. X. Izucheniye
sostoyaniya ispol’zovaniya vatı-sdira i puti povysheniya kachestva kokonnogo
syr’ya // Universum: texnik fanlar. – 2019. – №. 7 (64). – S. 17–20.
11. Raximov A. Yu., Sulaymonov Sh. A., Raximov A. A. Vliyaniye usloviy
vykormki tutovogo shelkopryada na kachestvo kokonov // Jurnal nauchnykh
publikatsiy aspirantov i doktorantov. – 2015. – №. 4. – S. 158–159.
12.
Sulaymonov, S. & Kholboeva, S. (2023). oeko-tex® standard 100 textile
product safety management system role in product quality assessment according to
requirements. International Bulletin of Applied Science and Technology, 3(5),
352–360.
