https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
239
ISLOM MOLIYASI
Nig’matova Aziza Ahror qizi
Fan va texnologiyalar universiteti Kunduzgi,MMT 1/24
Annotatsiya:Islom moliyasining O’zbekistondagi ahamiyati qanday? Foiz
bo’lmasa, foyda qayerdan keladi? Undan kimlar foydalana oladi? Islom
iqtisodiyoti vositalaridan faqat musulmon bo’lganlar foydalanishi mumkinmi?
Kalit so’zlar: AlHuda, islom iqtisodiyoti, islom moliyasi,islom moliyasi
productlari,
ISLAMIC FINANCE
Nigmatova Aziza Ahror qizi
University of Science and Technology full-time, MMT 1/24
Annotation: what is the importance of Islamic finance in Uzbekistan? Where
does the profit come from if there is no interest? Who can use it? Can the tools of
Islamic Economics be used only by those who are Muslims?
Keywords: AlHuda, Islamic economics, Islamic finance, Islamic finance
products,
Kirish:
So’nggi yillarda islomiy moliya moliyaviy texnologiya sohalari bilan bir
qatorda, hamda xalqaro moliyaviy xizmatlar sanoatida eng jonli va shu bilan
birgalikda hali ko’zga yaqqol tashlanib ulgurmagan tarmoqlardan biri bo’lib
qolmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
240
Islom moliyasini asosiy manbaasi bu Qur’on va Hadis.Misol uchun
Qur’onning qaysidir oyatlarida oldi-sotdiga, islom moliyasiga oid oyatlar bor va
shunga qaraladi.Agar ba’zi narsalar Qur’onda bo’lmasa hadisdan qaraladi.Bunda
ham bo’lmasa,ikkilamchi manbaalarga o’tiladi,bular Qiyos va Ijmo.Islom moliyasi
va bankining umumiy amaliyotlari islom dining o’rnatilishi bilan paydo
bo’lgan.Biroq, institutsional islom moliyasi XX asrdan keyin tashkil etilgan.
Natijalar:
Hozirgi vaqtda Islom moliyasi eng yaxshi yo’lga qo’yilgan 3 ta davlat
•
Saudiya Arabistoni
•
Eron
•
Malaziya
Ko’rsatgichlar ko’lami bo’yicha global bozor hajmining 66 foiziga egalik
qiladi.
Qardus nashrining ma’lumot berishicha, ayni paytda islom moliya sektori
yiliga 15% dan 25%gacha o’sib bormoqda, islom moliya institutlari esa dunyo
bo’ylab 2,7 trillion dollardan ziyod aktivlarni boshqarmoqda.
O‘zbekistonda «
Islom bank ishi va moliyasi
» tashkiloti (AlHuda) fikricha
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi (MDH) mamlakatlarida islom moliya sanoatining
o‘sishi boshqa davlatlarga qaraganda sekinroq, ammo bu mintaqada
imkoniyatlarning ortib borayotgani tufayli jahon xalqaro bank sanoatining
e’tiborini tortmoqda. Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston MDHda
islom banki va moliyasining bu kengayishida yetakchilik qiluvchi asosiy
o‘yinchilar bo‘lishi mumkin, deyiladi bayonotda.Bugungi kunda O’zbekistonda
Islom moliyasiga qiziqish tobora ortib bormoqda.O’zbekiston aholi soni 2024-yil
1-yanvar holatiga ko’ra 36 799 800 kishini tashkil etadi, taqriban 37 mln.Aholining
ko’pchiligi, taxminan 95% aholisi Islom diniga e’tiqod qiladi.Bu yer nafaqat gaz,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
241
neft va boshqa tabiiy resurslarga boy, balki azaldan ham ilm va islom dinining
markazlaridan biri bo’lib kelgan.
Muhokama:
Islom moliyasi tizimi
nima?
Bu pul mablag‘laridan foydalanish va taqsimlash jarayonida Islom huquqi
qoidalariga mos keluvchi iqtisodiy munosabatlarni o‘z ichiga oladigan Islom
ekotizimining bir qismidir. Masalan, Islom dinida qarz berish yoki olish evaziga
foyda ko‘rish taqiqlangan, barcha moliyaviy jarayonlar esa haqiqiy iqtisodiy
faoliyatga asoslangan bo‘lishi kerak. Odamga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan
sohalarni moliyalashtirishga ruxsat berilmaydi — masalan; qimor o‘yinlari,
alkogol, tamaki mahsulotlari va boshqalar.
Islom iqtisodiyoti vositalaridan faqatgina musulmonlar foydalanishi
mumkinmi?
Yo‘q. Hozirda iqtisodiy o‘sishning yangi yo‘nalishlarini izlab, ham
musulmon, ham musulmon bo‘lmagan ko‘plab davlatlar iqtisodiy diversifikatsiya
uchun Islom iqtisodiyotiga jiddiy e’tibor qaratmoqda. Masalan, barcha sektorlarda
innovatsion mahsulot va xizmatlar yaratuvchi dunyoning yetakchi brendlari ham
Islom iqtisodiyotiga qiziqish bildirmoqda.
Islom banklari qayerdan foyda oladi?
An’anaviy iqtisodda pul bu-oldi berdi vositasi, pul bu-qiymat jamg’arish
vositasi va pul bu-maxsulot o’rnida ko’riladi.Masalan sizga yuz ming so’m berib
bir yuz yigirma mingga qaytaras qilib sotishi mumkin.Bu pulga maxsulot sifatida
qaralgandek.Lekin islom moliyasida, islom iqtisodida pulga faqat oldi-sotdi
vositasi sifatida va hamda pul jamg’arish qiymatiga ega bo’lgan vosita sifatida
ko’riladi.Biroq,maxsuloq sifatida ko’rilmaydi.Ya’ni puli bor odam faqatgina puli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
242
bo’gani uchun boylik, uni ko’paytirish degan narsa yo’q.Islom moliyasida pul
aktivlarga bog’liq bo’ladi.Misol uchun siz islom bankiga borib menga pul
beringlar,kredit beringlar desangiz sizga pul berilmaydi.Ular faqatgina iqtisodiy
faoliyatga pul berishlari mumkin.Misol uchun siz biror bir uskuna olmoqchi
bo’lsangiz islom banklari bu uskunani olib sizga sotishi mumkin.Yoki sizning bir
biznes rejangiz bor siz o’zingizga sherik qidiryapsiz, islom banki o’sha
loyihangizga sherikchilik qilishi mumkin.Bu degani o’sha loyihangz foyda ko’rsa
foydangizga,zarar ko’rsa zararingizga sherik bo’ladi degani.Islom moliyasining bir
nechta productlari bor.
Birinchisi
(musharika)-sherikchilikda
ish
qilinadigan
product.Oldin
aytganimizdek bunda ikkala taraf pul tikadi, foydasiga ham zarariga ham sherik
bo’ladi.
Ikkinchisi (mudaraba)-bunda bir taraf pul tikadi ikkinchi taraf esa loyihani
yurgazadi.Foyda kelishilgan ulushda taqsimlanadi.
Uchinchisi (murabaha)-sizga biror bir uskunani sotib olish uchun pul
kerak.Lekin islom moliyasi sizga naqd pul bermaydi, balki u bu uskunani sotib
oladi va ustiga o’sha foizini qo’yib(marja) sotishi mumkin.
To’rtinchisi (istisna)-bu qurilish sohalarida ishlatiladi.Ya’ni siz bir uyning
loyihasini ularga berishingiz mumkin, necha kv metrli, necha qavaqtli, dizayni va
hokazolar…ular bu uyni siz uchun bitirib sizga qaytarib sotishadi.
Huddi shunga o’xshash sanam bor.Bu dexqonchilikda bo’ladi.Unga kora
sarmoyasi yo’q dexqon yil boshida yerga kerakli bo’lgan o’g’itlar bormi, don yana
boshqa narsalar islom bankidan yoki sarmoya kiritmoqchi bo’lgan tarafidan shu
moliyalashtirishni salami orqali oladi.Yilni oxiriga kelb esa uni sotib oladi.
Bu bir nechta product orqali islom banki foyda ko’radi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
243
Xulosa:
Xulosa sifatida shuni aytish joizki, bugungi kunda islom moliyasi umuman
olganda islom banklari kundan kunga rivojlanib bormoqda.Albatta bu yaxshi
ko’rsatkich.Bundan nafaqat musulmonlar, balki, musulmon bo’lmagan boshqa
shaxslar ham foydalanishi mumkin.IMI(Islom Moliya Institutlari)lar orqali siz
biror bir loyihangizga mablag’ingiz bo’lmasa moliyaviy jihatdan ko’mak
olishingiz mumkin.Islom moliyasida siz bilan sherikchilik asosida biror bir
loyihaga kirishilsa tomonlarning roziligi asosida foyda taqsimlanadi.U loyiha
rivojlanib boraversa ma’lum bir ulushni doimiy ravishda IMIlarga berilib
turiladi.An’anaviy banklarda esa unday emas.Ular sizga pul beradi, lekin siz
foydaga kirasizmi yoki zarar ularga buning ahamiyati yo’q.Belgilangan summani
belgilangan vaqtda to’lashingiz shart.Yaxshi tarafi shundaki, ularga pulni to’lab
bo’lsangiz ular sizni bezovta qilmaydi, lekin IMIlarda esa ular har doim sizga
sherik bo’lib qolaveradi.Va foydaning ma’lum bir ulushi ularga tegishli bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.gazeta.uz
2.Qardus
3. https://youtu.be/BMKaWQKSg9M
