https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
184
ASOSIY VOSITALAR HISOBI
Esanov Oybek Madatovich
SamISI “Bosqa tarmoqlarda buxgalteriya hisobi va audit”assistenti
Nabiyeva Umeda Valizoda
SamISI, 3- bosqich talabasi
+998970306205
Annotatsiya :
Ushbu maqolada asosiy vositalar hisobi tushunchasi, uning
buxgalteriya hisobidagi ahamiyati va yuritilish tamoyillari yoritiladi. Asosiy
vositalarning tasnifi, ularning dastlabki bahosi, amortizatsiya hisoblash usullari
hamda hisobdan chiqarish jarayonlari batafsil ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
xalqaro va milliy buxgalteriya standartlariga muvofiq asosiy vositalar hisobining
yuritilishidagi farqlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
asosiy vositalar, amortizatsiya, moddiy aktiv, boshlang‘ich
qiymat, qoldiq qiymat, buxgalteriya standartlari.
Аннотация: В данной статье рассматривается понятие учета
основных средств, его значение в бухгалтерском учете и принципы его
ведения. Подробно рассматриваются классификация основных средств, их
первоначальная стоимость, методы начисления амортизации и процессы
списания. Также анализируются различия в ведении учета основных средств
в соответствии с международными и национальными стандартами
бухгалтерского учета.
Ключевые слова: основные средства, амортизация, материальный
актив, первоначальная стоимость, остаточная стоимость, стандарты
бухгалтерского учета.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
185
Abstract: This article covers the concept of fixed asset accounting, its
importance in accounting, and the principles of its implementation. The
classification of fixed assets, their initial cost, methods of calculating depreciation,
and write-off processes are examined in detail. Differences in the accounting of
fixed assets in accordance with international and national accounting standards
are also analyzed.
Keywords: fixed assets, depreciation, tangible assets, initial cost, residual
value, accounting standards.
Kirish
Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlar – bu kompaniya egalik qiladigan va
oʻz faoliyatida daromad olish uchun foydalanadigan uzoq muddatli moddiy
xususiyatlar. Bir yil ichida asosiy vositalarni isteʼmol qilish yoki naqd pulga
aylantirish kutilmaydi. Asosiy vositalar kapital, asosiy vositalar sifatida ham
tanilgan. Ushbu aktivlar korxonaning normal faoliyatida qayta sotish uchun emas,
balki mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish maqsadida kompaniya
tomonidan saqlanadi. Masalan, mashinalar, binolar, patentlar yoki litsenziyalar
kompaniyaning asosiy vositalari boʻlishi mumkin.
Adabiyotlar tahlili
K.B.Urazovning “Buxgalteriya hisobi va audit” nomli o‘quv qo‘llanmasida
buxgalteriya hisobining nazariy asoslari, korxonalarda aktivlar, majburiyatlar,
xususiy kapital hisobini yuritish, moliyaviy hisobotni tuzish tartibi, shuningdek
audit nazariyasi, uning umumiy metodologiyasi va tashkil qilinishi, audit
natijalarini umumlashtirish, rasmiylashtirish va tadbiq etish oxirgi yillarda qabul
qilingan qonunlar va boshqa me’yoriy hujjatlarga muvofiq yoritilgan.
R.D.Dusmuratovning
“Buxgalteriya hisobi nazariyasi” darsligida
Buxgalteriya hisobining mohiyati, maqsadi va vazifalari, predmeti va uslubi,
balansning mohiyati va tuzilishi bozor iqtisodiyoti sharoitidan kelib chiqqan holda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
186
yoritilgan. Buxgalteriya hisobining schotlari va ikki yoqlama yozuv, analitik va
sintetik hisobning xususiyatlari kabi o‘zlashtirish murakkab bo‘lgan masalalar
tushunarli va batafsil bayon qilingan. Bozor iqtisodiyoti sharoiti uchun aktivlarni
baholash, kalkulatsiyalash uslublari va ta’minot, ishlab chiqarish hamda sotish
jarayonlarini hisobga olishning xususiyatlarini yoritish muhim o‘rin egallagan.
Hujjatlashtirish, inventarizatsiya, hisob registrlari va shakllari, buxgalteriya
hisobotining mohiyati va ahamiyati yetarli darajada bayon etilgan. Korxonaning
hisob siyosati, buxgalteriya hisobini milliy va xalqaro standartlarga muvofiq isloh
qilish masalalari alohida o‘rin tutadi.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu tadqiqotda asosiy vositalar hisobini o‘rganish uchun quyidagi
metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Normativ-huquqiy tahlil – O‘zbekiston Respublikasining buxgalteriya
hisobi to‘g‘risidagi qonunlari va xalqaro buxgalteriya standartlari (IAS 16)
o‘rganilib, ularning asosiy tamoyillari taqqoslandi. Bu yondashuv asosiy
vositalarning huquqiy jihatdan qanday tartibga solinishini tushunish imkonini
berdi.
Miqdoriy tahlil – Asosiy vositalarning amortizatsiya usullari va ularning
moliyaviy natijalarga ta’siri statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilindi. Ushbu
uslub asosiy vositalarning iqtisodiy samaradorligini baholashga yordam berdi.
Solishtirma tahlil – Xalqaro va milliy buxgalteriya standartlarining asosiy
farqlari aniqlanib, ularning amaliyotdagi qo‘llanilish darajasi baholandi. Bu orqali
milliy amaliyotning qaysi jihatlari xalqaro standartlarga mos kelishini va qaysi
jihatlarida farqlar borligini aniqlashga erishildi.
Amaliy tadqiqot – Moliyaviy hisobotlarda asosiy vositalarni aks ettirish va
amortizatsiya usullarining real misollarda qo‘llanilishi o‘rganildi. Buxgalteriya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
187
hisobi yuritilayotgan korxonalarning moliyaviy hujjatlari tahlil qilinib, turli
usullarning natijalarga ta’siri ko‘rib chiqildi.
Tahlil va natijalar
Respublikamizning 5-son BHMS «Asosiy vositalar»ga muvofiq asosiy
vositalar - korxona tomonidan uzoq muddat davomida xo‘jalik faoliyatini
yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish
jarayonida yoxud ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish
maqsadida foydalanish uchun tutib turiladigan moddiy aktivlar (3-§,3a-band).
Ushbu standartga ko‘ra (4-§) asosiy vositalar tarkibiga quyidagi mezonlarga
bir vaqtning o‘zida javob beradigan moddiy aktivlar kiritiladi:
a) bir yildan ortiq xizmat muddati;
b) iqtisodiy naf keltirish.
Korxona rahbari hisobot yilida buyumlarni asosiy vositalar tarkibida hisobga
olish uchun ular qiymatining eng kam chegarasini belgilashga haqli.
5-son BHMS № 5 ga muvofiq (3-§,3a-band 6-band) moddiy aktivlarni asosiy
vositalar sifatida tan olish uchun ular yuqorida keltirilgan mezonlardan tashqari
yana quyidagi shartlarga ham javob berishi lozim:
✓
xizmat muddati davrida korxonaga daromad keltirish kafilligini mavjudligi.
✓
qiymatini aniq belgilashni mumkinligi.
Moddiy aktivlarni asosiy vositalar tarkibiga kiritishda ularni foydali xizmat
muddatini belgilash muhim rol o‘ynaydi.
Xalq xo`jaligi tarmoqlarining asosiy vositalari o`z foydalanish nuqtai-
nazaridan quyidagi guruhlarga bo`linadi:
1) bino;
2) inshoot;
3) o`tkazuvchi qurilmalar;
4) mashina va uskunalar;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
188
a) kuch mashinalari va uskunalari;
b) ishchi mashina va uskunalari;
v) o`lchov va tartibga soluvchi asboblar, qurilmalar va laboratoriya
uskunalari;
g) hisoblash texnikasi;
d) boshqa mashina va uskunalar.
5) transport vositalari;
6) asbob-uskunalar;
7) ishlab chiqarish inventarlari va jixozlari;
8) xo`jalik inventarlari;
9) ishchi va mahsuldor molar;
10) ko`p yillik daraxtlar;
11) yerni yaxshilash bo`yicha kapital harajatlar (inshootlarsiz);
12) Boshqa asosiy vositalar.
Ishlab chiqarishda qatnashishiga ko‘ra korxonalarning asosiy vositalari ishlab
chiqarish va noishlab chiqarish sohasidagi asosiy vositalarga bo‘linadi. Ishlab
chiqarish sohasidagi asosiy vositalarga bevosita ishlab chiqarishga doir bo‘lgan
moddiy aktivlar, masalan sexlarning binolari, inshootlar, stanoklar, jihozlar,
transport vositalari, ishchi hayvonlar va boshqalar kiradi.
Noishlab chiqarish sohasidagi asosiy vositalarga boshqaruv apparatiga doir,
shuningdek korxonaning ijtimoiy-madaniy, maishiy, sog‘liqni saqlash, kommunal
maqsadlarda foydalaniladigan moddiy aktivlari kiradi. 21-son BHMS ga asosan
Asosiy vositalar va ularning eskirishi buxgalteriya schotlar rejasida aks ettiriladi
1
Asosiy_vositalar_hisobi-kurs_ishi
2
21-son BHMS
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
189
1-jadval
Asosiy vositalar va ularning eskirishi buxgalteriya schotlar aks
ettirilishi
Asosiy vositalar
Asosiy vositalarning eskirishi
0110 Yer
0211 Yerni obodonlashtirishning
eskirishi
0111 Yerni obodonlashtirish
0212 Lizing bo‘yicha olingan asosiy
vositalarni obodonlashtirish-ning
eskirishi
0112 Lizing bo‘yicha olingan asosiy
vositalarni obodonlashtirish
0220 Bino, inshoatlar va uzatgich
moslamalarning eskirishi
0120 Bino, inshoatlar va uzatgich
moslamalar
0230 Mashina va uskunalarning
eskirishi
0130 Mashina va uskunalar
0240 Mebel va ofis jihozlarining
eskirishi
0140 Mebel va ofis jihozlari
0250 Kompyuter uskunasi va hisoblash
texnikasining eskirishi
0150 Kompyuter uskunasi va
hisoblash texnikasi
0260 Transport vositalarining eskirishi
0160 Transport vositalari
0270 Ishchi hayvonlarning eskirishi
0170 Ishchi va mahsuldor hayvonlar
0280 Ko‘p yillik o‘simliklarning
eskirishi
0180 Ko‘p yillik o‘simliklar
0290 Boshqa asosiy vositalarning
eskirishi
0190 Boshqa asosiy vositalar
0299 Uzoq muddatli ijara shartnomasi
bo‘yicha olingan asosiy
vositalarning eskirishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
190
0199 Konservatsiyadagi asosiy
vositalar
Asosiy vositalar bo‘yicha buxgalteriya hisobining asosiy vazifalari bo‘lib
quyidagilar hisoblanadi:
▪
Asosiy vositalar holati va harakatini to‘g‘ri, o‘z vaqtida tegishli boshlang‘ich
hujjatlar bilan rasmiylashtirish va hisobga olish;
▪
Asosiy vositalar amortizatsiyasi (eskirishi) ni belgilangan usul va me’yorlar
bo‘yicha to‘g‘ri hisoblash;
▪
Asosiy vositalarni Soliq Kodeksiga muvofiq soliqga tortilishini ta’minlash;
▪
Asosiy vositalarning butligini ta’minlash, buning uchun ularni belgilangan
muddatlarda qayta ro‘yxatdan o‘tqazish (inventarizatsiya qilish), uning
natijalarini to‘g‘ri aniqlash va hisobga olish;
▪
•Mavjud asosiy vositalardan unumli foydalanish, buning uchun ularni ishsiz
turib qolishlariga yo‘l qo‘ymaslik, keraksiz asosiy vositalarni ijaraga berish,
likvidatsiya kilish, bepul berish yoki sotish natijalarini to‘g‘ri hisobga olish;
▪
Asosiy vositalarga qilingan qo‘shimcha harajatlarni (kapital quyilmalarni,
joriy va kapital ta’mirlash harajatlarini) to‘g‘ri hisobga olish, ularni o‘z vaqtida
maqsadiga qarab asosiy vositalarning qiymatiga yoki korxona harajatlariga
kiritish;
▪
Asosiy vositalar bo‘yicha lizing operatsiyalarini to‘g‘ri rasmiylashtirish va
hisobga olish;
▪
Asosiy vositalar holati va harakati to‘g‘risidagi hisobotni to‘g‘ri tuzish va
tegishli organlarga o‘z vaqtida taqdim etish.
Respublikamizning 5-son BHMS (3-§)ga muvofiq
asosiy vositalarni qayta
baholash
- asosiy vositalar tiklash qiymatini hozirgi bozor narxlari darajasiga
moslash maqsadida ularni vaqti-vaqti bilan aniqlashtirishdir. Qayta baholashda
asosiy vositalarning tiklangan qiymati oshirilishi yoki pasaytirilishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
191
Qayta baholash ikki usulda, ya’ni bozor baholaridan kelib chiqgan holda
to‘g‘ridan to‘g‘ri eski qiymatni bozor qiymatigacha yetkazish yoki eski qiymatni
belgilangan koeffitsiyentlarga ko‘paytirish yo‘li bilan yangi qiymatga chiqish
usullarida korxonaning o‘zi yoki mol-mulkni qayta baholash bo‘yicha maxsus
litsenziyaga ega bulgan korxonalar (hokimiyatning kadastr bo‘limi yoki boshqa
firmalar) tomonidan olib borilishi mumkin. Yangi va eski qiymatlar o‘rtasidagi farq
qayta baholash qiymatini tashkil etadi. Ushbu summa ijobiy son bilan chiqsa, u
asosiy vositalarning qiymatini oshirilganligini, manfiy son bilan chiqsa, u asosiy
vositalar qiymatini pasaytirilganligini bildiradi. Qayta baholash natijasi
inventarizatsiya qaydnomasi asosida hisobda aks ettiriladi.
5-son BXMS «Asosiy vositalar»ga muvofiq (
6-§
) jamlangan amortizatsiya
(eskirish)ni hisoblash qo‘yidagi usullar bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin:
•
Bir maromda hisoblash;
•
Bajarilgan ish hajmiga proporsional hisoblash;
•
Xizmat yillari yig‘indisiga proporsional hisoblash (kumulyativ usul);
•
Kamayib boruvchi qoldiq qiymatdan hisoblash.
Shu bilan birga Xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari tushunchasi ham
mavjud.
Xalqaro buxgalteriya standartlari (XBS/IFRS – International Financial
Reporting Standards)
– jahon miqyosida moliyaviy hisobotlarning bir xillikda
yuritilishini ta’minlash uchun ishlab chiqilgan qoidalar to‘plami. Asosiy vositalar
hisobi XBS 16 (
IAS 16 – Property, Plant and Equipment
) standartiga muvofiq
yuritiladi.
Milliy buxgalteriya standartlari (MBS)
– har bir davlatning o‘z buxgalteriya
hisobi va moliyaviy hisobot tuzish qoidalarini belgilovchi normativ hujjatlari.
Masalan, O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standartlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
192
(BHMS) XBS tamoyillariga yaqinlashgan bo‘lsa-da, ayrim farqlarga ega
(2-
jadval):
2-jadval
BHXS va BHMSlarining farqli jixatlari
Mezon
Xalqaro buxgalteriya
standartlari (IAS 16)
Milliy buxgalteriya
standartlari
(BHMS/O‘zbekistonda)
Dastlabki baholash
Asosiy vositalar dastlab
sotib olish yoki qurish
xarajatlari bo‘yicha
baholanadi.
Xuddi shunday, ammo
ayrim davlatlarda davlat
tomonidan belgilangan
narxlash tamoyillari
qo‘llanilishi mumkin.
Qayta baholash
Qayta baholash modeli
va dastlabki qiymat
modeli ishlatilishi
mumkin. Qayta baholash
daromad yoki zarar
sifatida hisobga olinishi
mumkin.
Ko‘pincha qayta
baholash kamroq
qo‘llaniladi, qayta
baholash faqat rasmiy
tasdiqlangan ekspertiza
asosida amalga
oshiriladi.
Amortizatsiya usullari
To‘g‘ri chiziqli, kamayib
boruvchi qoldiq va ishlab
chiqarish hajmiga
bog‘liq usullar
qo‘llaniladi. Korxona o‘z
O‘zbekistonda asosan
to‘g‘ri chiziqli usul
qo‘llaniladi, ayrim
hollarda kamayib
boruvchi qoldiq usuli
ishlatilishi mumkin.
3
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
193
hisob siyosatiga qarab
usulni tanlaydi.
Qoldiq qiymatni
aniqlash
Asosiy vositalarning
bozor qiymati asosida
aniqlanadi va muntazam
ravishda qayta
baholanadi.
Qoldiq qiymat amalda
minimal darajada
qo‘llaniladi va odatda nol
deb olinadi.
Chiqarib tashlash
Asosiy vosita sotilganda
yoki hisobdan
chiqarilganda uning
balansdagi qiymati,
amortizatsiyasi va foyda
yoki zarari alohida aks
ettiriladi.
O‘xshash tamoyil
qo‘llaniladi, biroq ayrim
hollarda aktivlarning
hisobdan chiqarilishi
uchun qo‘shimcha ruxsat
talab etiladi.
Hisobotga kiritish
Xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga
muvofiq barcha asosiy
vositalar haqida batafsil
ma’lumot berilishi shart.
Asosiy vositalar
hisobotda ko‘rsatiladi,
biroq ayrim detallar
xalqaro standartlarga
qaraganda kamroq
yoritilishi mumkin.
Tadqiqot natijalarining muhokamasi
Tadqiqot natijalari asosida asosiy vositalarni hisobga olish jarayoni va
amortizatsiya hisoblash usullari bo‘yicha bir qator muhim jihatlar aniqlandi. Ushbu
natijalar xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari doirasida solishtirilib, ularning
o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilindi.
Amortizatsiya hisoblash usullari va ularning ta’siri tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, milliy amaliyotda asosan to‘g‘ri chiziqli amortizatsiya usuli keng
qo‘llaniladi. Ushbu usulning afzalligi hisob-kitobning soddaligi va moliyaviy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
194
hisobotda aniq ko‘rinish hosil qilishidadir. Biroq xalqaro tajribada kamayib
boruvchi qoldiq va ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq amortizatsiya usullari ham
keng qo‘llaniladi. Ushbu usullar asosiy vositalarning real foydalanish darajasini
inobatga olgan holda eskirishni hisobga olish imkonini beradi.
Qayta baholashning amaliy ahamiyati Xalqaro standartlarda asosiy vositalarni
qayta baholash (IAS 16 bo‘yicha) kompaniyaning real aktiv qiymatini aks
ettirishga xizmat qiladi. Milliy amaliyotda esa bu jarayon kamroq qo‘llaniladi,
chunki aktivlarni qayta baholash soliq yukining ortishiga olib kelishi mumkin.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, qayta baholashdan foydalanish kompaniyaning
moliyaviy barqarorligini oshirishga yordam berishi mumkin, ammo u iqtisodiy
sharoit va huquqiy me’yorlarga bog‘liq holda amalga oshirilishi lozim.
Asosiy vositalarni hisobga olish tamoyillari Xalqaro va milliy buxgalteriya
tizimlarining asosiy farqlaridan biri – aktivlarning dastlabki baholash tamoyillari
bilan bog‘liq. Xalqaro standartlarda asosiy vositalar sotib olish yoki qurish narxi
bo‘yicha baholanadi va keyinchalik bozor sharoitlariga qarab qayta ko‘rib
chiqilishi mumkin. Milliy standartlarda esa qayta baholash kamdan-kam hollarda
amalga oshiriladi va qoldiq qiymat odatda nolga tenglashtiriladi.
Xulosa
Asosiy vositalar korxona va tashkilotlarning uzoq muddat foydalaniladigan
moddiy aktivlari bo‘lib, ular ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonining
ajralmas qismidir. Ularning to‘g‘ri hisobga olinishi moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligini ta’minlash va samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun
muhim ahamiyatga ega.
Asosiy vositalarning dastlabki bahosi ularni sotib olish yoki yaratish
jarayonidagi barcha xarajatlar yig‘indisi orqali aniqlanadi. Ular eskirgan sari
qiymati kamayib boradi va amortizatsiya hisoblash orqali moliyaviy natijalarga
ta’sir ko‘rsatadi. Amortizatsiya to‘g‘ri chiziqli, kamayib boruvchi qoldiq, ishlab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
195
chiqarish hajmiga bog‘liq va tezlashtirilgan usullarda hisoblanishi mumkin. To‘g‘ri
yuritilgan asosiy vositalar hisobi korxona aktivlaridan samarali foydalanish,
soliqqa tortish jarayonini optimallashtirish va investitsion rejalashtirish
imkoniyatini yaratadi. Shu sababli, bu jarayon xalqaro buxgalteriya standartlari va
milliy qonunchilik talablari asosida olib borilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-Toshkent: ”O‘zbekiston”
nashriyoti, 2023.-80 b
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi” to‘g‘risida”gi Qonuni
O‘RQ-404-sonli 13-aprel 2016-yil.
3.
Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz.–T.: ”O‘zbekiston”, 2016.
4.
Mirziyoyev Sh.M.“Taraqqiyot strategiyasi 2022–2026 yillar” PF 60-sonli
28.01.2022-yil.
5.
O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy 5-son standarti.
6.
Qosimov, A., & Xodjayev, S. (2022). Asosiy vositalar va ularning hisobini
yuritish: Teoriya va amaliyot. Tashkent: Iqtisodiyot va statistika nashriyoti.
7.
Kamilov, M., & Jumaniyozov, Z. (2021). Korxona moliyasining asosiy
tamoyillari. Tashkent: O‘qituvchi nashriyoti.
8.
Sharipov, A. (2020). Amortizatsiya va uning asosiy vositalar hisobidagi roli.
Tashkent: Tadbirkorlik va biznes nashriyoti.
9.
Nurmatov, B. (2023). Buxgalteriya hisobi: Asosiy vositalar va ularning
boshqarilishi. Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
10.
11.
https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ias-16-property-
plant-and-equipment/?utm_source
