https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
176
TA'LIM MUASSASALARIDA O'QUVCHILARNI KASBGA
YO'NALTIRISH VA TARBIYALASHNING NAZARIY ASOSLARI
Qurbonov Pardatursun
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Texnologik ta’lim yo‘nalishi
3-kurs talabasi Axatov Ikromxon Iskandar o‘g‘li
ANNOTATSIYA. Ushbu maqola ta'lim muassasalarida o'quvchilarni
kasbga yo'naltirish va tarbiyalashning nazariy asoslarini tahlil qiladi. Maqolada
kasbga yo'naltirish tizimining zamonaviy konsepsiyalari, o'quvchilarning kasbiy
o'zligini anglash jarayoni, kasbga yo'naltirishning psixologik-pedagogik asoslari,
tarbiyaviy ahamiyati hamda ta'lim muassasalarida kasbga yo'naltirishni
takomillashtirish yo'llari muhokama qilinadi. Shuningdek, kasbga yo'naltirish
ishlarini tashkil etishning didaktik tamoyillari va zamonaviy yondashuvlari
yoritiladi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, ta'lim muassasalarida o'quvchilarni kasbga
yo'naltirish va tarbiyalash jarayonini samarali tashkil etish bo'yicha ilmiy
asoslangan tavsiyalar beriladi.
KALIT SO'ZLAR: kasbga yo'naltirish, kasbiy tarbiya, kasbiy o'zlikni
anglash, kompetensiyaviy yondashuv, kasbiy qiziqishlar, kasbiy motivatsiya,
kasbiy ma'rifat, kasbiy rejalashtirish.
KIRISH.
Bugungi kunda jahon hamjamiyatida ta'lim va tarbiya sohasiga
bo'lgan e'tibor tobora ortib bormoqda. Xususan, o'quvchilarni kasbga yo'naltirish
hamda ularda kasbiy tarbiyani shakllantirish masalalari dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. O'quvchilarni kasbga yo'naltirish ta'lim-tarbiya jarayonining muhim
tarkibiy qismi bo'lib, ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatini to'g'ri tanlash va
rejalashtirish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
177
Kasbga yo'naltirish tizimining zamonaviy konsepsiyalari.
Kasbga
yo'naltirish tizimining zamonaviy konsepsiyalari turli ilmiy yondashuvlarga
asoslanadi. Bular qatorida kompetensiyaviy, shaxsga yo'naltirilgan, faoliyatli va
tizimli yondashuvlarni alohida ta'kidlash mumkin.
Kompetensiyaviy yondashuvga ko'ra, o'quvchilarni kasbga yo'naltirish
jarayonida ularning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish va rivojlantirish
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yondashuv o'quvchilarning nafaqat kasbiy bilim
va ko'nikmalarini, balki kasbiy qadriyatlar, motivlar va shaxsiy sifatlarini ham
rivojlantirishni nazarda tutadi.
Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv o'quvchilarning individual xususiyatlari,
qobiliyatlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda kasbga yo'naltirish ishlarini
tashkil etishni nazarda tutadi. Bu yondashuv o'quvchining shaxs sifatida
rivojlanishi, o'z kuchli va zaif tomonlarini anglashi hamda o'z kasbiy yo'lini
mustaqil belgilash qobiliyatlarini shakllantirishga qaratilgan
Faoliyatli yondashuv o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlash, ularga turli
kasblar bilan tanishish, kasbiy faoliyatni amalda sinab ko'rish imkoniyatlarini
yaratishni nazarda tutadi. Bu yondashuv o'quvchilarning kasbiy faoliyat tajribasini
to'plash, kasbiy ko'nikmalarni amalda qo'llash va kasbiy qarorlar qabul qilish
qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan.
Tizimli yondashuv kasbga yo'naltirish ishlarini yaxlit tizim sifatida ko'rib
chiqadi va bu tizimning barcha tarkibiy qismlari o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni
ta'minlashni nazarda tutadi. Bu yondashuv kasbga yo'naltirish ishlarining
uzviyligini, tizimliligini va samaradorligini ta'minlashga xizmat qiladi
2
Muslimov N.A. Kasbiy ta'lim o'qituvchilarini tayyorlashning nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: "Fan", 2007.
– 162 b.
3
Sharipov Sh.S. Kasbiy ta'limda o'quvchilar ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishning ilmiy-pedagogik asoslari:
Ped. fan. dokt. ... diss. – Toshkent, 2012. – 314 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
178
O'quvchilarning kasbiy o'zligini anglash jarayoni.
O'quvchilarning
kasbiy o'zligini anglash jarayoni murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, uning
mazmunini quyidagi tarkibiy qismlar tashkil etadi:
1.
Kasbiy o'zini anglash
- o'quvchining o'z qobiliyatlari, imkoniyatlari va
qiziqishlarini anglashi, o'zining kasbiy yo'nalishini belgilashi;
2.
Kasbiy o'zini baholash
- o'quvchining o'z kasbiy imkoniyatlarini baholashi,
kasbiy faoliyat talablariga mosligini aniqlashi;
3.
Kasbiy o'zini rivojlantirish
- o'quvchining o'z kasbiy imkoniyatlarini
rivojlantirishi, kasbiy bilim va ko'nikmalarini takomillashtirishi;
4.
Kasbiy o'zini namoyon qilish
- o'quvchining o'z kasbiy imkoniyatlarini
amalda ko'rsatishi, kasbiy faoliyatda o'z o'rnini topishi.
Kasbiy o'zligini anglash jarayoni o'quvchilarda bosqichma-bosqich
shakllanadi. Bunda turli yosh davrlarida o'quvchilarning kasbiy o'zligini anglash
darajasi turlicha bo'ladi. Jumladan, boshlang'ich sinf o'quvchilarida kasbiy
tasavvurlar, o'rta sinf o'quvchilarida kasbiy qiziqishlar, yuqori sinf o'quvchilarida
esa kasbiy niyatlar shakllanadi.
O'quvchilarning kasbiy o'zligini anglash jarayoniga turli omillar ta'sir
ko'rsatadi: oila, ta'lim muassasasi, jamiyat, OAV va boshqalar. Bunda ta'lim
muassasasining roli alohida ahamiyat kasb etadi, chunki aynan ta'lim muassasasida
o'quvchilar kasbiy ma'lumot olish, turli kasblar bilan tanishish, kasbiy faoliyatni
amalda sinab ko'rish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Kasbga
yo'naltirishning
psixologik-pedagogik
asoslari.
Kasbga
yo'naltirishning psixologik asoslari shaxs psixologiyasi, rivojlanish psixologiyasi,
faoliyat psixologiyasi va kasbiy psixologiya sohalarining nazariy qoidalari bilan
belgilanadi.
Psixologik
tadqiqotlarda
kasbga
yo'naltirish
jarayonida
o'quvchilarning individual-psixologik xususiyatlari, qobiliyatlari, qiziqishlari,
motivlari va qadriyatlarini hisobga olish zarurligi ta'kidlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
179
Kasbga yo'naltirishning pedagogik asoslari esa pedagogika, didaktika va
tarbiya nazariyasi sohalarining nazariy qoidalari bilan belgilanadi. Pedagogik
tadqiqotlarda kasbga yo'naltirish jarayonini ta'lim-tarbiyaning umumiy tizimi bilan
uzviy bog'liqlikda tashkil etish, bu jarayonda o'quvchilarning faolligini ta'minlash,
kasbga yo'naltirish ishlarining uzluksizligi va tizimliligini ta'minlash zarurligi
ta'kidlanadi.
Kasbga yo'naltirishning psixologik-pedagogik asoslarini quyidagi tamoyillar
tashkil etadi:
1.
Shaxsga yo'naltirilganlik tamoyili
- o'quvchining individual xususiyatlari,
qobiliyatlari va qiziqishlarini hisobga olish;
2.
Rivojlantiruvchi tamoyil
- o'quvchining kasbiy imkoniyatlarini
rivojlantirish,
kasbiy o'sishiga ko'maklashish;
3.
Faollik tamoyili
- o'quvchining kasbga yo'naltirish jarayonidagi faol
ishtirokini
ta'minlash;
4.
Tizimlilik tamoyili
- kasbga yo'naltirish ishlarini yaxlit tizim sifatida tashkil
etish;
5.
Uzluksizlik tamoyili
- kasbga yo'naltirish ishlarini uzluksiz jarayon sifatida
tashkil etish;
6.
Hayot bilan bog'liqlik tamoyili
- kasbga yo'naltirish ishlarini real hayot va
mehnat bozori talablari bilan bog'lash.
Kasbga yo'naltirishning tarbiyaviy ahamiyati.
Kasbga yo'naltirish
jarayonining tarbiyaviy ahamiyati shundaki, u o'quvchilarda nafaqat kasbiy bilim
va ko'nikmalarni, balki kasbiy qadriyatlar, mehnat madaniyati, kasbiy axloq va
mas'uliyat tuyg'usini ham shakllantiradi. Kasbga yo'naltirish orqali o'quvchilar
mehnatning ijtimoiy ahamiyatini anglab yetadilar, jamiyat hayotida turli
kasblarning o'rni va rolini tushunib yetadilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
180
Kasbga yo'naltirish jarayonida o'quvchilarda quyidagi tarbiyaviy sifatlar
shakllanadi:
1.
Mehnatsevarlik
- mehnatga ijobiy munosabat, mehnat qilish istagi va
ko'nikmasi;
2.
Mas'uliyat
- o'z kasbiy faoliyati uchun mas'uliyatni his qilish, o'z
vazifalarini vijdonan bajarish;
3.
Maqsadga intiluvchanlik
- o'z kasbiy maqsadlariga erishish yo'lida
tirishqoqlik, qat'iyat va sabot ko'rsatish;
4.
Ijodkorlik
- kasbiy faoliyatda ijodiy yondashuvni namoyish etish,
yangilikka intilish;
5.
Jamoaviylik
- jamoada ishlash ko'nikmasi, hamkorlik va o'zaro yordam
tuyg'usi.
Kasbga yo'naltirish jarayonining tarbiyaviy ahamiyati shundaki, u
o'quvchilarning nafaqat kasbiy, balki shaxsiy o'sishiga ham ko'maklashadi, ularda
hayotiy qadriyatlarni shakllantiradi, o'z-o'zini anglash va o'z-o'zini rivojlantirish
qobiliyatlarini tarbiyalaydi.
Ta'lim muassasalarida kasbga yo'naltirishni takomillashtirish yo'llari
Ta'lim muassasalarida kasbga yo'naltirishni takomillashtirish uchun quyidagi
yo'llardan foydalanish mumkin:
1.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish
- kasbga
yo'naltirish
ishlarida interaktiv, axborot-kommunikatsiya va loyiha texnologiyalaridan
foydalanish, bu o'quvchilarning faolligini oshirish va kasbga yo'naltirish jarayonini
qiziqarli hamda samarali tashkil etish imkonini beradi.
2.
Kasbga yo'naltirish ishlarini differensiyalash
- o'quvchilarning individual
xususiyatlari, qobiliyatlari va qiziqishlariga qarab, kasbga yo'naltirish ishlarini turli
shakl va metodlarda tashkil etish, bu o'quvchilarning kasbiy yo'nalishlarini to'g'ri
belgilash imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
181
3.
Kasbga yo'naltirish ishlarini integratsiyalash
- kasbga yo'naltirish
ishlarini
o'quv fanlari, sinfdan tashqari tadbirlar, to'garak mashg'ulotlari va boshqa
tarbiyaviy ishlar bilan integratsiyalash, bu kasbga yo'naltirish ishlarining
uzluksizligi va tizimliligini ta'minlash imkonini beradi.
4.
Ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish
- kasbga yo'naltirish ishlarida
ota-onalar bilan hamkorlikni yo'lga qo'yish, ular uchun kasbga yo'naltirish
masalalari bo'yicha seminarlar, treninglar va maslahatlar tashkil etish, bu
o'quvchilarning kasbiy yo'nalishlarini to'g'ri belgilashda ota-onalarning rolini
oshirish imkonini beradi.
5.
Ishlab chiqarish va oliy ta'lim muassasalari bilan hamkorlikni
kuchaytirish
- kasbga yo'naltirish ishlarida ishlab chiqarish korxonalari va oliy
ta'lim muassasalari bilan hamkorlikni yo'lga qo'yish, o'quvchilar uchun
ekskursiyalar, uchrashuvlar va amaliyotlar tashkil etish, bu o'quvchilarning kasbiy
yo'nalishlarini to'g'ri belgilashda mehnat bozori talablarini hisobga olish imkonini
beradi.
6.
Kasbga
yo'naltirish
bo'yicha
o'quv-metodik
ta'minotni
takomillashtirish
–
kasbga yo'naltirish ishlari uchun zamonaviy o'quv-metodik materiallar,
qo'llanmalar va dasturlar ishlab chiqish, bu kasbga yo'naltirish ishlarining
samaradorligini oshirish imkonini beradi.
7.
O'qituvchilarning kasbga yo'naltirish bo'yicha kompetensiyalarini
rivojlantirish
- o'qituvchilar uchun kasbga yo'naltirish masalalari bo'yicha malaka
oshirish kurslari, seminarlar va treninglar tashkil etish, bu kasbga yo'naltirish
ishlarining sifatini oshirish imkonini beradi.
XULOSA.
Ta'lim muassasalarida o'quvchilarni kasbga yo'naltirish va
tarbiyalash jarayonining nazariy asoslarini o'rganish natijasida quyidagi
xulosalarga kelindi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
182
1.
Kasbga yo'naltirish tizimining zamonaviy konsepsiyalari kompetensiyaviy,
shaxsga yo'naltirilgan, faoliyatli va tizimli yondashuvlarga asoslanadi. Bu
yondashuvlar o'quvchilarni kasbga yo'naltirish jarayonini samarali tashkil etish
imkonini beradi.
2.
O'quvchilarning kasbiy o'zligini anglash jarayoni murakkab va ko'p qirrali
jarayon bo'lib, uning mazmunini kasbiy o'zini anglash, kasbiy o'zini baholash,
kasbiy o'zini rivojlantirish va kasbiy o'zini namoyon qilish tarkibiy qismlari tashkil
etadi.
3.
Kasbga yo'naltirishning psixologik-pedagogik asoslarini shaxsga
yo'naltirilganlik, rivojlantiruvchi, faollik, tizimlilik, uzluksizlik va hayot bilan
bog'liqlik tamoyillari tashkil etadi. Bu tamoyillar kasbga yo'naltirish jarayonini
samarali tashkil etish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
4.
Kasbga yo'naltirish jarayonining tarbiyaviy ahamiyati shundaki, u
o'quvchilarda
mehnatsevarlik, mas'uliyat, maqsadga intiluvchanlik, ijodkorlik va jamoaviylik
kabi sifatlarni shakllantiradi. Bu sifatlar o'quvchilarning nafaqat kasbiy, balki
shaxsiy o'sishiga ham ko'maklashadi.
5.
Ta'lim muassasalarida kasbga yo'naltirishni takomillashtirish uchun
zamonaviy
pedagogik
texnologiyalardan
foydalanish,
kasbga
yo'naltirish
ishlarini
differensiyalash va integratsiyalash, ota-onalar, ishlab chiqarish va oliy ta'lim
muassasalari bilan hamkorlikni kuchaytirish, kasbga yo'naltirish bo'yicha o'quv-
metodik ta'minotni takomillashtirish va o'qituvchilarning kasbga yo'naltirish
bo'yicha kompetensiyalarini rivojlantirish zarur.
Umuman olganda, ta'lim muassasalarida o'quvchilarni kasbga yo'naltirish va
tarbiyalash jarayonini samarali tashkil etish o'quvchilarning kelajakdagi kasbiy
faoliyatini to'g'ri tanlash va rejalashtirish, ularning mehnat bozoridagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
183
raqobatbardoshligini oshirish, shuningdek, jamiyat taraqqiyoti va shaxs kamolotiga
ko'maklashish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Karimov I.A. Barkamol avlod - O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. –
Toshkent: "Sharq", 1997. – 64 b.
2. Muslimov N.A. Kasbiy ta'lim o'qituvchilarini tayyorlashning nazariyasi
va metodikasi. – Toshkent: "Fan", 2007. – 162 b.
3. Sharipov Sh.S. Kasbiy ta'limda o'quvchilar ijodkorlik qobiliyatlarini
rivojlantirishning ilmiy-pedagogik asoslari: Ped. fan. dokt. ... diss. – Toshkent,
2012. – 314 b.
4. Azizxo'jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. –
Toshkent: TDPU, 2003. – 174 b.
5. Tolipov O'.Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy
asoslari. – Toshkent: "Fan", 2006. – 163 b.
6. Yo'ldoshev J.G'. Yangi pedagogik texnologiya: yo'nalishlari,
muammolari, yechimlari. – Toshkent: 1999.
7. Mamatov D.N. Uzluksiz ta'lim tizimida o'quvchilarni kasbga
yo'naltirishning nazariy asoslari. – Toshkent: "Fan va texnologiya", 2017. – 168 b.
