https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
133
KOSMIK GEODEZIYA: FAN VA TEXNOLOGIYANING YANGI
UFQLARI
Saitmurotov Bobur Sobir o'g'li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Mallayev Bexruz Qo'ldosh o'g'li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Annotatsiya: Ushbu maqola kosmik geodeziya fanining mohiyati, tarixiy
rivojlanishi, amaliy ahamiyati va O‘zbekistondagi hozirgi holatini yoritadi.
Kosmik geodeziya Yer yuzasi, uning shakli va gravitatsiya maydonini o‘rganishda
sun’iy yo‘ldoshlar va zamonaviy texnologiyalardan foydalanadi. Maqolada
sohaning qurilish, ekologiya, tabiiy ofatlarni oldindan bashorat qilish va
xaritagrafiyada qo‘llanilishi, shuningdek, O‘zbekistonning “O‘zbekkosmos”
agentligi tashabbuslari va geodezik tarmoqlarning yangilanishi haqida ma’lumot
beriladi. Kelajakda sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili bilan
integratsiyalashuv orqali kosmik geodeziyaning imkoniyatlari yanada kengayishi
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: kosmik geodeziya, sun’iy yo‘ldosh, GPS, GLONASS, Galileo,
geodezik tarmoq, masofadan zondlash, O‘zbekkosmos, geoaxborot tizimlari,
gravitatsiya maydoni, Yer shakli, qurilish, ekologiya, navigatsiya.
Kosmik geodeziya — geodeziya fanining zamonaviy va tez rivojlanayotgan
sohasi bo‘lib, u Yer yuzasi, uning shakli, gravitatsiya maydoni va koordinatalarini
aniqlashda kosmik texnologiyalardan, xususan, sun’iy yo‘ldoshlar va boshqa
kosmik apparatlardan foydalanadi. Bu soha Yer haqidagi ma’lumotlarni yanada
aniq va keng miqyosda olish imkonini beradi, shu bilan birga tabiiy resurslarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
134
boshqarish, infratuzilma qurilishi va tabiiy ofatlarni oldindan bashorat qilish kabi
sohalarda muhim rol o‘ynaydi.
Kosmik geodeziyaning asosiy maqsadlari
. Kosmik geodeziyaning asosiy
vazifalari quyidagilardan iborat:
Yer sirtidagi nuqtalarning joylashuvini aniqlash – Xalqaro miqyosda qabul
qilingan dasturlar asosida Yer yuzasidagi nuqtalar o‘zaro joylashuvi va ularning
mutlaq koordinatalarini aniqlash.
Yer shakli va gravitatsiya maydonini o‘rganish – Referens-ellipsoid va
Yerning og‘irlik markazini hisoblash orqali global koordinata tizimini yaratish.
Fundamental o‘lchovlarni uzluksiz yangilash – Geodeziya fanidagi asosiy
o‘zgarmas miqdorlarni doimiy ravishda aniqlab turish.
Geodezik tizimlarning bog‘lanishi – Turli geodezik tizimlar o‘rtasidagi
aloqani ta’minlash. Bu vazifalar Yerning tabiiy jarayonlarini tushunish va insoniyat
faoliyatini samarali boshqarish uchun muhim hisoblanadi.
Tarixiy RivojlanishKosmik geodeziya fani 18-asrning ikkinchi yarmidan
boshlab shakllana boshlagan bo‘lsa-da, uning zamonaviy shakli 20-asrning 60-
yillaridan, ya’ni sun’iy yo‘ldoshlar paydo bo‘lishi bilan rivojlana boshladi.
Dastlabki ishlar Yer shaklini aniqlash va oddiy o‘lchovlar bilan chegaralangan edi.
Biroq, kosmik texnologiyalarning jadal rivojlanishi, xususan, GPS (Global
Positioning System), GLONASS va Galileo kabi sun’iy yo‘ldosh tizimlarining
paydo bo‘lishi kosmik geodeziyani yangi bosqichga olib chiqdi. Bu tizimlar real
vaqt rejimida yuqori aniqlikdagi ma’lumotlarni taqdim etadi.
Kosmik geodeziyaning turlari va usullari.
Kosmik geodeziya ikkiga
bo‘linadi: Geometrik geodeziya – Yer sirtidagi va kosmik apparatlardagi
nuqtalarning o‘zaro joylashuvini aniqlashga qaratilgan. Bu jarayonda koordinata
tizimlari va o‘lchov texnologiyalari ishlatiladi.
Dinamik geodeziya – Kosmik apparatlarning orbita elementlari asosida
Yerning gravitatsiya maydoni parametrlarini hisoblash bilan shug‘ullanadi. Ushbu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
135
usullar sun’iy yo‘ldoshlardan olingan ma’lumotlarni tahlil qilish, masofadan
zondlash (remote sensing) va lazerli skanerlash (LiDAR) kabi texnologiyalarni
qo‘llash orqali amalga oshiriladi. O‘zbekistonda Kosmik GeodeziyaO‘zbekistonda
kosmik geodeziya sohasi “O‘zbekkosmos” agentligi tashabbusi bilan
rivojlanmoqda. 2019-yilda tashkil etilgan ushbu agentlik kosmik tadqiqotlar va
texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan strategik loyihalarni amalga oshirmoqda.
Masalan, “Kosmik monitoring va geoaxborot texnologiyalari markazi” sun’iy
yo‘ldoshlar yordamida Yerni masofadan zondlash, ma’lumotlarni qayta ishlash va
turli sohalarga taqdim etish bilan shug‘ullanadi. Bu markaz qishloq xo‘jaligi, suv
resurslarini boshqarish, ekologiya va shaharsozlik kabi sohalarda samarali
ishlaydi.O‘zbekistonning geodezik tarmoqlari ham zamonaviy texnologiyalar
asosida yangilanmoqda. Kadastr agentligi tomonidan davlat geodezik tarmog‘ini
sun’iy yo‘ldosh tizimlari bilan integratsiyalash ishlari olib borilmoqda, bu esa yer
resurslarini aniq boshqarishga xizmat qilmoqda.
Amaliy ahamiyati.
Kosmik geodeziya quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi:
Qurilish va infratuzilma – katta loyihalar (ko‘priklar, yo‘llar, binolar) uchun
aniq o‘lchovlar.
Tabiiy ofatlarning oldini olish – yer silkinishi, suv toshqini va boshqa xavf-
xatarlarni monitoring qilish.
Xarita va navigatsiya – topografik xaritalar va global navigatsiya tizimlarini
yaratish.
Ekologiya – tabiiy resurslarni boshqarish va atrof-muhit o‘zgarishlarini
kuzatish.
Kelajakdagi imkoniyatlar.
Kosmik geodeziya kelajakda sun’iy intellekt va
katta ma’lumotlar (
big data
) tahlili bilan birlashib, yanada murakkab muammolarni
hal qilishga yordam beradi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun bu
soha iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
136
mumkin. Xususan, iqlim o‘zgarishi, urbanizatsiya va qishloq xo‘jaligi sohasidagi
muammolarni hal qilishda kosmik geodeziyaning ahamiyati ortib bormoqda.
Xulosa.
Kosmik geodeziya — bu nafaqat Yer haqidagi bilimlarimizni
kengaytiruvchi fan, balki insoniyatning kundalik hayotini yaxshilashga xizmat
qiluvchi amaliy vositadir. O‘zbekistonda bu sohaning rivojlanishi mamlakatning
texnologik va ilmiy salohiyatini oshirishga xizmat qilmoqda. Kelajakda kosmik
texnologiyalarning yanada rivojlanishi bilan ushbu fan yangi ufqlarni ochishi
shubhasiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Рафиков
В.А.,
Маллаев
Б.К.,
&
Ганиев
З.А.
(2022).
ЗАКОНОМЕРНОСТИ РАЗВИТИЯ ОПУСТЫНИВАНИЯ В ЮЖНОМ
ПРИАРАЛЬЕ. Экономика и социум, (8 (99)), 300-312.
2.
МАЛЛАЕВ, Б. ОПУСТЫНИВАНИЕ ЮЖНОГО ПРИАРАЛЬЯ,
СВЯЗАННОЕ СО СНИЖЕНИЕМ УРОВНЯ ГРУНТОВЫХ ВОД. ЗИЛЗИЛА
ЎЧОҒИ МЕХАНИЗМИНИ ЎРГАНИШНИНГ АҲАМИЯТИ.
3.
Sh, B., & Mallayev, B. (2024). SUN’IY YO’LDOSH YORDAMIDA
GEODEZIK
TARMOQLARNI
RIVOJLANTIRISH
USULLARI
VA
TEXNOLOGIYALARI. WORLD OF SCIENCE, 7(10), 61-64.
4.
IBRAIMOVA, A., & MALLAYEV, B. O ‘ZBEKISTON MILLIY
UNIVERSITETI XABARLARI, 2023, [3/1] ISSN 2181-7324.
5.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ
МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA
ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
6.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих Покрытий
В Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and
Humanities, 16, 119-123.
7.
Жўраев, С. (2023). АЛИШЕР НАВОИЙ ДАВРИ ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR
VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(16), 142-146.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
137
8.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA ZAMIN
GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific Journal
of Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
9.
Sanjar,
J.
(2023).
DEVELOPMENT
OF
CULTURE
AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
10.
Жураев,
С.,
&
Тураев,
Ш.
(2023).
ДВУХПОЯСНЫЕ
ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ
СИСТЕМЫ.
IJODKOR
O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
11.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). ТЕРМИНОЛОГИЯ И
КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ И ВАНТОВЫХ МОСТОВ. Innovations in
Technology and Science Education, 2(9), 197-206.
12.
Хурсандов, Э. Ў. (2024). ЭГИЛУВЧИ ЭЛЕМЕНТЛАРНИ ҲИСОБЛАШ
ВА
УЛАРНИНГ
АФЗАЛЛИКАРИ.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 47(5), 73-76.
13.
Mamatmurod ogli J. S. et al. QURILISH BOSH PLANI, MATERIAL VA
KONSTRUKSIYALARNI
OMBORLARGA
JOYLASHTIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024.
– Т. 47. – №. 5. – С. 66-72.
14.
Mamatmurod
ogli
J.
S.
et
al.
ASOS,
PODEVORLAR
VA
ORAYOPMALARNI
KUCHAYTIRISH
VA
ULARNING
MONTAJ
SAMARADORLIGINI
OSHIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 54-59.
15.
Abdurahmon og T. S. et al. EGILUVCHAN-QATTIQ VANTLAR BILAN
MUSTAHKAMLANGAN
KATTA
ORALIQLI
SILINDRSIMON
MEMBRANALARNI HISOBLASH //JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С.
135-139.
