https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
127
«FIBROBETON XUSUSIYATLARINI O’RGANISH VA ULARNI TASHQI
DEVOR, ORA-YOPMA KONSTRUKSIYALARGA TADBIQ QILISHGA
TAKLIFLAR TAYYORLASH»
Boboqulov Temurbek Ro`zi o`g`li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiya universiteti assistent
Аbdumuminov Odina Rashidovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiya universiteti assistent
Annotatsiya. Betonning cho’zilishga bo’lgan mustahkamligini oshirish
asosiy masala hisoblanadi.Bazalt tolalari beton bilan mustaxkam birikishi tufayli
betonning cho‘zilishga mustaxkamligi 20...40 % ortadi, yoriqga bardoshligi va
chidamliligi, umrbokiyligi shuningdek, boshqa xossalari sezilarli darajada
yaxshilanadi. Shu sababli bazalt tola asosida olingan kompozitsion materiallar,
fibrobeton temirbeton konstruksiyasidagi asosiy armatura elementlari sarfini
kamaytirish imkonini beradi.
Kalit so’zlar: beton, fibrobeton, bazalt tola, bazaltfibrobeton,
Zamonaviy
qurilish
to'g'ridan-to'g'ri
qurilish
ishlab
chiqarish
samaradorligini oshirish, texnologik jarayonlarning tannarxi va mehnat sarfinii
pasaytirish, moddiy va energetik resurslardan tejamli foydalanish va yangi
progressiv materiallardan foydalanish vazifalari bilan bevosita bog'liqdir.
Dispersi armaturalangan beton eng istiqbolli konstruktiv materiallardan
biridir.
Bunday betonlar bugungi kunda turli sohalarda tobora ko'proq foydalanilayotgan
kompozit materiallar keng sinfining turlaridan birini anglatadi. Dispersli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
128
mustahkamlash beton matritsa hajmida teng ravishda tarqalgan tolalar tomonidan
amalga oshiriladi.
Dunyoda birinchi bo'lib tolali temir-beton konstruktsiyasini rus olimi
V.P.Nekrasov 1909-yilda qo'lga kiritgan va tolali temirbetonni ishlab chiqarish va
ulardan konstruktsiyalarni hisoblash usullari bo'yicha tadqiqotlar 20-asrning 60-
yillaridan boshlab keng rivojlanib kelmoqda. XXda tolali temirbetondan birinchi
marta keng miqyosda amaliy foydalanish 1976-yilda uchish-qo'nish yo'lagini
qurish uchun ishlatilgan paytga to'g'ri kelishi mumkin. Ammo o'sha paytda ushbu
material keng qo'llanilmadi, chunki tolali temir-beton ishlab chiqarish
texnologiyasi va o'sha paytdagi tolaning o'zi nomukammal edi.
Hozirgi vaqtda dunyo bo‘yicha qurilish sohasida energiya tejamkor iqtisodiy
tomondan arzon material va buyumlarga talab ortmoqda. Bunda maxalliy xom
ashyo va sanoat chiqindilardan tayyorlangan qurilish materiallari birinchi navbatda
tayyorlanish jarayonida energiyani tejaydi, ikkinchi navbatda esa maxalliy
chiqindilardan foydalanilayotgani uchun uning tannarxi ham qisman tushishiga
sabab bo‘ladi . SHu bilan birga tugab borayotgan resurslardan oqilona foydalanish
maqsadida ikkilamchi resurslardan foydalanish hozirgi kunda dolzarb mavzu
hisoblanadi. Qurilish ishlari qiymatining 55-60 % qurilish materiallari tashkil etadi,
shuning uchun zamonaviy arxitektura yangi, sifatli, arzon, engil va zilzilabardosh,
innovatsion qurilish materiallarini talab etadi. Ijtimoiy soha ob’ektlari, noturar va
aholi turar joylari uchun sifatli, arzon, zamonaviy qurilish materiallari zarur
bo‘lmoqda. Yurtimizda 2017 yilga qadar qurilish materiallar ishlab chiqaruvchi
7995 ta, hozirgi kunda esa 10552 ta korxona faoliyat yuritmoqda, ular 180 turdagi
qurilish materiallari ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan . Bazalt va boshqa tolalar
asosida olinadigan fibrobeton eng zamonaviy va mustahkam qurilish materiallar
tarkibiga kiradi. O‘zbekiston hududida ko‘plab basalt va tog‘ jinslari zahiralari
mavjud bo‘lib, ular asosida Jizzax, Navoiy va Farg‘ona viloyatlarida faoliyat olib
borilayotgan bazalt asosidagi mineral tola ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. Bazalt
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
129
tola asosidagi kompozitsion materiallar ishlab chiqarish quyidagi dolzarb
vazifalarni echishga yordam beradi:
- qurilish materiallari ishlab chiqarishning asosiy xom ashyo bazasini, ya’ni
resurslarni tejaydi hamda tabiiy xom ashyo zaxirasi etishmasligini bartaraf etadi;
- import orqali ishlatiladigan xom ashyo urniga mahalliy ikkilamchi resurslardan
foydalaniladi;
- atrof-muhit tozaligi, ekologik sistema masalalarinihal qiladi, erlarni band
bulishini kamaytiradi;
- energiya manbalarini tejaydi va sarf-xarajatlarni keskin kamaytiradi.
Bazalt tola asosida olingan kompozitsion materiallar, fibrobeton temirbeton
konstruksiyasidagi asosiy armatura elementlari sarfini kamaytirish imkonini
beradi.
Bazalt tolalari beton bilan mustaxkam birikishi tufayli betonning
cho‘zilishga mustaxkamligi 20...40 % ortadi, yoriqga bardoshligi va chidamliligi,
umrbokiyligi
shuningdek, boshqa xossalari sezilarli darajada yaxshilanadi . Beton tarkibida
qotish jarayonida ko‘p miqdorda portlandit Ca(ON)2 mavjudligi bazalt tolasiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. SHuning uchun uni bog‘lash uchun turli faol
qo‘shimchalardan foydalanish mumkin: mikrokremnezem, metakaolin (termik
ishlov berilgan kaolin). Betonga bazalt tolasi va faol qo‘shimchalarni qo‘shish
natijasida uning suv yutilishi ham ortishi kuzatiladi, shuning uchun maxsus
superplastifikatorlar qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi .
Beton va bazalt tolali fibrobetonlarning 7, 14 va 28 kundagi mustaxkamligi
Namuna
Siqilishdagi mustaxkamlik,
MPa
Test 1
Test 2
Test 3
O‘rtacha
ko‘rsatkich
7 kunlik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
130
namunalar
Qo‘shimchasiz
namuna (T-0)
185
kg/sm
2
185
kg/sm
2
190
kg/sm
2
186 kg/sm
2
Bazalt tolasi 1% (T-
1)
195
kg/sm
2
190
kg/sm
2
188
kg/sm
2
191 kg/sm
2
Bazalt tolasi 2% (T-
2)
200
kg/sm
2
205
kg/sm
2
195
kg/sm
2
200 kg/sm
2
Bazalt tolasi 3% (T-
3)
195
kg/sm
2
200
kg/sm
2
190
kg/sm
2
195 kg/sm
2
14 kunlik
namunalar
Qo‘shimchasiz
namuna (T-0)
240
kg/sm
2
230 kg/sm
2
245 kg/sm
2
238 kg/sm
2
Bazalt tolasi 1% (T-
1)
275
kg/sm
2
285 kg/sm
2
290 kg/sm
2
283 kg/sm
2
Bazalt tolasi 2% (T-
2)
300
kg/sm
2
305 kg/sm
2
300 kg/sm
2
301 kg/sm
2
Bazalt tolasi 3% (T-
3)
290
kg/sm
2
285 kg/sm
2
300kg/sm
2
291 kg/sm
2
28 kunlik
namunalar
Qo‘shimchasiz
namuna (T-0)
350
kg/sm
2
350 kg/sm
2
340 kg/sm
2
346 kg/sm
2
Bazalt tolasi 1% (T-
1)
365
kg/sm
2
370 kg/sm
2
390 kg/sm
2
375 kg/sm
2
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
131
Bazalt tolasi 2% (T-
2)
380
kg/sm
2
385 kg/sm
2
385 kg/sm
2
383 kg/sm
2
Bazalt tolasi 3% (T-
3)
380
kg/sm
2
385 kg/sm
2
370 kg/sm
2
378 kg/sm
2
Bazalt tolaning asosiy vazifasi - plastik hususiyatlarni ta’minlash va siqilish
paytida yorilishni oldini olish. Bazalt beton zamonaviy qurilish loyihalarining turli
sohalarida qo‘llanilishi mumkin. Materialdan foydalanish bir qator xususiyatlarni
oshirish uchun zarur bo‘lganda, narxning nisbatan past o‘sishi bilan iqtisodiy
jihatdan samarali hisoblanadi. Bazalt tolali betonlar yuqori yoriqga bardoshlikka,
egilish bo‘yicha mustaxkamlikka, ishqalanishga karshilik qilish qobiliyatiga
egadir. Bunday betonlardan tayyorlanadigan buyumlar to‘r va karkaslar bilan
armaturalanmaydi, shu sababli ularni tayyorlash texnologiyasi ancha qulay va
nisbatan kam mehnat sarf qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdumo'minov. O. R, and Z. Akhmedov. "Effect of complex additional and
flying ash on cement properties."
Galaxy International Interdisciplinary Research
Journal
9.12 (2021): 654-658.
2.
Kh, T. F., Bobakulov, A. A., Abdumumunov, O. R., & Ahmedov, Z. J. (2021).
Features Of The Structure Formation Of A Filling Mixture Based On Industrial
Waste.
The American Journal of Engineering and Technology
,
3
(05), 150-155.
3.
Abdumo’minov O.R.. “EFFICIENT USE OF LOCAL WASTE IN THE
PRODUCTION OF BUILDING MATERIALS” International Scientific Research
Journal (WoS). I2776-0979, Volume 3, Issue 8, Aug., 2022. 374-376
4. Abdumuminov.O.R.
Sh.Raximov. Z. Axmedov. The Development of
Compositions and Research of the Properties of Fine Concrete. AMERICAN
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
132
JOURNAL OF SOCIAL AND HUMANITARIAN RESEARCH. November, Vol.
4 No. 9 (2021).
5. Abdumo‘minov, Odina, and Ramazon Rajabov. "PROSPECTS FOR
CONSTRUCTION MATERIALS PRODUCTION."
International Bulletin of
Engineering and Technology
3 (2023): 23-
6. Abdumo‘minov, O. R. "METALLURGIYA SHLAKLARI ASOSIDA
QURILISH MATERIALLARI ISHLAB CHIQARISH."
E Conference Zone
.
2022.
7. Abduhalimzoda, Abdurahimov Abdukarim, and Abdumominov Odina
Rashidovich. "THE EFFECT OF CHEMICAL ADDITIVES ON THE
HARDENING OF PUTSOLAN PORTLAND CEMENT."
American Journal of
Pedagogical and Educational Research
13 (2023): 115-117.
