https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
108
ISHQALANISH VA YEYILISH FANININING TEXNIKA SOHASIDA
QO’LLANISH ISTIQBOLLARI
Eliyor Oblakulovich Norkulov
O‘zbekiston Respublikasi Harbiy Aviatsiya Instituti
«UAvaDTvaE», kafedrasi katta o‘qituvchisi, dotsent
Annotatsiya: Bu ilmiy maqolada tribologiyaning aviatsiya sohasida
mexanizmlar samaradorligini oshirish, aviatsiya dvigatel qismlarining uzoq
mudattli ishlashini ta’minlash va energiya sarfini kamaytirishda amaliy
ahamiyatga egaligi haqida tribologiya va tribonika bir-biriga uzviy bog‘liqligi va
kelajakdagi rivojlanish istiqbollari, hamda jismlarning harakatdagi ishqalanish
haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar: tribonika, tribokimyo, tribofizika, tribologiya, tribotexnika,
ishqalanish, yeyilish, yuza, dvigatel, moy, yuklama, tabiat, o‘zaro, adgezion, detal.
Tribologiyada
asosan
ishqalanish va yeyilishning turlari, yeyilish
qonuniyatlari, ishqalanuvchi juftlik matriallari, moylarni tanlash; matriallarning
yeyilishga moylarning ta’siri; detallarning har hil sharoitlarda ishqalanish va
yeyilishi; ishqalanish va moylash jarayonlari; ishqalanish va yeyilishiga har hil
omillarning ta’siri; detallarning yeyilishga chidamiyligini oshirish usullari
o’rganiladi. Tribonika tribologiyani amaliy jihatlarini o‘z ichiga oladi.
Tribotexnika esa amaliy fan bo’lib, qattiq jismlarning bir-biriga nisbatan
harakatlanganida ularning ta’sir ko‘rsatuvi, mashina va mexanizmlardagi
ishqalanish, yeyilish va moylashga oid butun masalalar majmuini o‘z ichiga oladi..
Umuman olganda, tribotexnika o‘zaro tutashuvchi sirtlarning o‘zaro
ta’sirlashish mexanikasini o‘rganadi.U energiyaning, impulsning tarqalishini,
ishqalanishdagi mexanik o‘xshashlikni, revers ishqalanishni, gidrodinamika
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
109
tenglamalari va boshqalarni ishqalanish, yeyilish hamda moylash masalalariga
bog‘lab o‘rganadi. Keyingi yillarda tribotexnika tribokimyo, tribofizika sohalari
ham rivojlanmoqda [1-6].
Tribokimyo-
o‘zaro tutashuvchi sirtlarning kimyoviy aktiv muhit bilan
tasirlashuvini o‘rganadi. U ishqalanishdagi yemirilish muommolarini, tanlama
ko‘chirish (o‘tish) ning kimyoviy asoslarini va ishqalanishda metal va
polimerlarning yoki moylash matriallarning parchalanishi tufayli ajralib
chiqadigan kimyoviy aktiv moddalarining dettalar sirtiga tasirini tekshiradi.
Tribofizika-
o‘zaro tutashuvi sirtlarning harakatlangan vaqtdagi o‘zaro
ta’sirlashuvi jihatlarini o‘rganadi.
Ishqalanish tabiatini Aristotel tomonidan o‘rganilgan, har bir real jismning
(bir tekisda) siljitishda u tashqi qarshilikka duchor bo‘ladi-ki, bu qarshilikning
miqdori uning vazniga (og‘irligiga) bog‘ligi o’rnatildi. Keyinroq Leonarda da
Vinchi ishqalanish sabablarini chuqurroq o‘rganib, o‘zining bu sohadagi ulkan
hissasini qo‘shgan.U davrda olimlar va ixtirochilar o‘rtasida beto‘xtov dvigatel
yasash to‘g‘risidagi tortishuvlar eng avjiga chiqqan vaqt edi. Shunda Leonarda da
Vinchi beto‘xtov dvigatelni yasash mumkin emasligini ishqalanish (jarayoni) yo‘l
qo‘ymasligini isbotlab berdi, va ishqalanish kuchi esa ishqalanish yuzalarining
matrealiga; ishqalanish yuzalariga ishlov berishning sifatiga; ishqalanish
koeffsienti yuk (nagruzka) ning qiymatiga to‘g‘ri prororsional ekanligini isbotlab
bergan. Ishqalanish kuchi miqdorini kamaytirish uchun ishqalanish yuzalari
orolig‘iga rolik yoki sharik qo‘yish kerakligini aniqlab keyinchalik rolikli va
sharikli podshipniklarni ixtiro qildi, bu borada hozir kunda qo‘llanib kelinayotgan
zamonoviy aviatsiya dvigatellarini oporalariga podshipniklarini misol keltirish
mumkin.
XVI asrning oxirilarida Galiley inersiya qonunini va massa tushunchasini
mexanika faniga kiritdi, bu bilan mexanika fanining rivojlanishida katta hissasini
qo’shadi. Galiley erkin jism (bo‘shliqda, ya’ni tashqi qarshiliksiz) o‘zgarmas kuch
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
110
ta’sirida bir tekis harakat qilishini isbotlab berdi. Galiley harakatga qarshilikdan
(inersiya tug‘diradigan harakatga qarshilikdan) tashqi muhit ta’siridan hosil
bo‘ladigan qarshilikning (tashqi ishqalanish kuchi ta’sirida poyda bo‘ladigan
qarshilikning) farqini aniqlab bergan edi.
Franzus olimi Amonton 1699 yilga kelib birinchi bo‘lib ishqalanish kuchining
yuklanishga chiziqli (lineynaya) bog‘likligini, ya’ni ishqalanish kuchi yuklamaga
(yukka) to‘g‘ri proporsional ekanligini sharhladi:
𝐹 = 𝑓 ∗ 𝑁
(1)
bu yerda
𝑓 − ishq
alanish koeffitsien
t𝑖,
𝑁
-yuza tekisligiga tushadigan yuklama
(yuk).
L.Eyler 1750 yilda ishqalanish jarayonida harakatsizlikdan nisbiy harakatga
o‘tish davrida qarshilik sirpanishdagi qarshilikdan har vaqt ko‘p bo‘lishini
isbotlagan bergan edi.
Fransuz olimi Sharl Kulon sirpanishga qarshilik, dumalanib ishqalanishga
qarshilik, siljishga qarshilik kabi ishqalanish turlarining asosiy tushinchalariga
ta’rif berdi. Kulon har hil metallarning, minerallarning va har xil yog‘ochlarlarning
sirpanib ishqalanishini o‘rganib, Amonton qonunini umulashtirdi. Bunda Kulon
ishqalanish kuchining bir qismi yukga (nagruzkaga) bog‘lik emasligini yoki juda
ham kam bog‘likligini ko‘rsatib berdi, ya’ni:
𝐹 = 𝑓 ∗ 𝑁 + 𝐴
(2)
bunda
𝐴
-ishqalanish va urinish yuzalarining ishqalanish kuchiga xos bir
qismi.
Shunday qilib, Kulon 1781 yilda birinchi bo‘lib ishqalanishning ko‘p
omillari (yuk, sirpanish tezligi, ishqalanayotgan jismlar matreali, detal yuzasi
matreali) ga bog‘lik ekanligiga tushinib yetgan.
Kulonning yana bir katta xizmati shundaki u birinchi bo‘lib dumalab
ishqalanish kuchini aniqlash uchun quyidagi formulani yaratdi.
𝐹𝑘 =
𝜆𝑁
𝑟
(3)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
111
Bunda
𝜆
uzunlik o‘lchamida xisoblanadigan dumalab ishqalanish koeffitsenti;
𝑁 −
erkin dumalanuvchi silindr og‘irligi; r - erkin dumalanuvchi silindr
radiusi. Bu formula hozir ham o‘z kuchini yo‘qotgani yo‘q va qo‘llanib
kelinmoqda.
Ammo Kulonning ishqalanish nazariyasiga qo‘shgan fundamental xizmati xatodan
xoli emas edi, ya’ni u ishqalanish nazariyasi mexanizmning energetik va issiqlik
aspektlarini e’tiboriga olmagan edi. Boshqacha aytganda, Kulon ishqalanish sodir
bo‘lganda mexanik energiyaning issiqlik energiyasiga aylanishini tushinmagan edi.
Birinchi bo‘lib ingiliz olimi Benjamin Tompson (1798 y.) ishqalanish uchun sarf
bo‘lgan mexanikaviy energiya yo‘qolib ketmay, u issiqlik energiyasi sifatiga
o‘tishi tavsifini berdi. Tompson zambraklar stvolini (otish qurollarining trubsimon
qismini) parmalash davrida zagotovka qizib ketganligini kuzatdi. Ana shu
tarjibadan so‘ng Tompson parmalashga sarf bo‘ladigan mexanikaviy energiya
parmalovchi kesgich bilan stvol orasidagi ishqalanish tufayli issiqlik energiyasiga
aylanadi degan xulosaga keldi. Ishqalanish nazariyasidagi bu issiqlik effekti
bo‘yicha Mayer (1842 y.), Joul (1843 y.), Gelmsgols (1847 y.) ham ko‘p tajribalar
o‘tkazib o‘z ulushlarini qo‘shgan edilar.
Kelgusida olimlar e’tiborini yana bir narsa-ishqalanishning adgezion tabiati jalb
etdi (adgeziya-ilashish, bir-biriga qisib qo‘yilgan yuzalarning yopishib qolishi). Bu
nazariya, ya’n ishqalanishning adgeziyani tabiati, asrimizning 30-40 yillarida rus
olimlari V.D. Kuznesov, B.V. Deryagin, ingliz olimi D.A. Tompiison
tomonlaridan yaratilgan ishqalanishning fizikaviy nazariyalarida yanada rivoj
topgan.
Tribonikaning keyingi ravnaqi XX asrning 40-60 yillariga to‘g‘ri keldi. Bu
davrda (1939 yilda) rus olimi I.V. Kragelskiy tomonidan ishqalanishning
molekular-mexanikaviy hozirgi zamon nazariyasi ishlab chiqildi. Bu nazariya
bo‘yicha ishqalanish jarayoni ikki bir-biriga bog‘lik jarayonlardan iborat ekan.
Materiallarning o‘zaro harakati jarayoniida materialdagi g‘adir-budurliklarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
112
deformatsiyasi va materialning molekulalararo haqiqiy tutashuvining izi hosil
bo‘ladi.
Bu nazariyaga oid umumiy ishqalanish koeffitsenti quydagi formula bilan
aniqlanadi:
𝑓 =
𝐹
𝑁
=
𝐹
𝑀
+𝐹
𝑔
𝑁
= 𝑓
𝑀
+ 𝑓
𝑔
(1.4)
bu yerda:
𝐹
-umumiy ishqalanish kuchi;
𝑁 − normal yuklama (yuk)
;
𝐹
𝑀
- ishqalanish kuchining molekular (adgezion) qismi;
𝐹
𝑔
− ishqalanish kuchining mexanikaviy (deformatsiyaviy)
qismi;
𝑓
𝑀
− ishqalanish koeffsientining molekular
(adgezion) qismi;
𝑓
𝑔
- ishqalanish
koeffsientining mexanikaviy (deformatsiyaviy)
qismi.
1943 yil Bouden va Teyborlar ham ishqalanishning ikkiyoqlama tabiatini
mustaqil ravishda aytib o‘tgan edilar. Ammo bu olimlar ishqalanish
koeffsientining mexanikaviy (deformatsiyaviy) qismlarini juda
ham ichik
miqdorda bo‘lganligi sababli e’tiborga olmasa ham bo‘ladi, deb ta’kidtlagan.
Lekin ishqalanishning ikkiyoqlama tabiatiga ular 1957 yilda polemer matriallari
tadqiqotlari bo‘yicha yana qaytib kelishga majbur bo‘ldilar.
Jismlarning nisbiy harakati knematik belgilariga ko‘ra ishqalanishning quydagi
turlari ko‘proq uchraydi.
Tinch holatdagi ishqalanish
- ikki jismning nisbiy harakatgao‘tginga qadar
mikrosiljishdagi ishqalanish.
Harakatdagi ishqalanish
- nisbiy harakatda bo‘lgan ikki jismning ishqalanishi.
Quruq ishqalanish
- ikki jismning moysiz io‘qalanishi.
Xulosa qilib aytganda, ishqalanish - deyarli har qanday mexanzm ishlaganda
albatta sodir bo‘lgan jarayon. Texnikada u ikki xil, ya’ni ijobiy va salbiy
ahamiyatga ega. Aviatsiya dvigatelining podshipniklari, tishli uzatmalar, porshenli
tizimlarda ishqalanish sirtlarning yeyoilishga, quvvatni isrof bo‘lishiga olib keladi.
Foydalaniyotgan energiyaning 30-40% ishqalanishga sarf bo‘ladi. Bu o‘rinda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
113
ishqalanish zararli hisoblanadi. Tormozlar va ishlash muftalarida esa ishqalanish
foydalidir, shu bois bu o‘rinda yeyilishning ruhsat etilgan chekli qiymatlaridan
chiqib ketmagan holda uni ma’lum qiymatigacha samarodorligini oshirishga
harakat qilinadi.
Olimlarning olib borgan izlanishlari shuni ko‘rsadmoqdaki mashina va
mexanizmlarning ishlash qobilyatini yo‘qotish sababining 80-90% ishqalanish
hisobiga yeyilishidir. Butun yer yuzi bo‘yicha bir yilda ishqalanishni kamaytirish
uchun 100 million tonna moylovchimatriallar ishlatiladi. Rivojlangan davlatlarda
ishqalanish va yeyilish hisobiga mashinasozlik vositalarini ishdan chiqishi milliy
daromadni 4-5% ga to‘g‘ri keladi.
Ishqalanuvchi juftliklar matriallari va ular uchun moyni tegishlicha tanlash,
ishqalanuvchiuzellarning tuzilishini ish sharoitiga moslashtirish mexanizmlarining
ishlab chiqish samorodorligini belgilaydi va friksion tuzilmaning chidamiyligi
hamda ishonchligini oshirish imkonini beradi.
Shu o’rinda ta’kidlash joiz-ki, tribologiya nazariy va tajribaviy jihatdan
ishqalanish, eskirish va moylashni o‘rgansa, tribonika esa ushbu bilimlarni yangi
avlod intellektual tizimlari va avtomatikaga joriy qilishga yo‘naltirilgani,
shuningdek ularning uyg‘unligi yangi texnologiyalarni rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega. Zamonaviy tendensiyalar esa bu sohada yangi matriallar, moylash
vositalari va tehnologik yechimlarning yaratilishiga zamin yaratmoqda. Shuning
uchun tribologiya sohasidagi tadqiqotlarning yanada rivojlanishi barcha sohalarda
samaradorlikni oshirish resurs tejashga katta hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Алматаев Т.А., Жумабоев А.Б., Холдаров Ф.М. Ишқаланиш ва
ейилиш. - Т., 1997.
2.
Икромов Ў. Трибоника (ишқаланиш ва ейилиш ). - Т., 2003.
3.
Икромов У.А., , Левитин М.А. Основы трибоники.- Т., 1984.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
114
4.
Йўлдошев Ш.У. Машиналар ишончлилиги ва уларни таъмирлаш
асослари. - Т., 1994.
5.
Негматов С.С. Развития трибоники в Узбекистане - Т., 1990.
6.
Qodirov S.M., Lebedev O.V. Tribonika asoslari. - T., 2000.
