https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
102
YUQORI MALAKALI
YENGIL ATLETIKACHILARNING SPORT
TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISHDA MAXSUS JISMONIY
MASHQLARDAN FOYDALANISH
Abduqahhorova Donohon Dilshodbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti 2-bosqich magistranti.
Annotatsiya:Maqolada kuch mashqlari uchun turli xil variantlardan
foydalangan holda yengil atletikachilarni tayyorlashda, kuch yuklamalarini
meyorlash parametrlari keltirilgan. Ushbu ishda yengil atletikachilarning sport
tayyorgarligini rivojlantirish uchun maxsus jismoniy mashqlar ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar: yengil atletika, sportchi, mashqlar, jismoniy fazilatlar, kuch
yuklamalari, yengil atletika mashqlari , mushak massasi, kichik mushak guruhlari.
Аннотация: В статье представлены параметры нормирования
силовых нагрузок при подготовке легкоатлетов, использующих различные
варианты силовой подготовки. В работе рассматриваются специальные
упражнения для развития спортивной подготовки легкоатлетов.
Ключевые слова: легкая атлетика, спортсмен, упражнения,
физические качества, силовые нагрузки, легкоатлетические упражнения,
мышечная масса, мелкие мышечные группы.
Abstract: The article presents the parameters for standardizing power loads
in the training of track and field athletes using various options for strength
training. This work considers special exercises for the development of athletics.
Keywords: track and field, athlete, exercises, physical qualities, power loads,
track and field exercises, muscle mass, small muscle groups.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
103
KIRISH
Jismoniy tayyorgarlikning muhim ko'rsatkichi - bu kuchning rivojlanish
darajasi (mushak harakatlari orqali tashqi qarshilikka qarshilik ko'rsatish yoki uni
engish qobiliyati). Kuchning asosiy roli uning yordamida nafaqat tana
harakatlarini, balki energiya ishlab chiqarishni ham funktsional ravishda
ta'minlaydigan zarur mushak massasi hosil bo'lishi bilan bog'liq. Kuchni
shakllantirishning individual rivojlanish jarayoni notekis sodir bo'ladi: vosita
qobiliyatlari uchun mas'ul bo'lgan katta mushaklar tezroq rivojlanadi, kichik
mushak guruhlari esa sekinroq rivojlanadi. Kuchning namoyon bo'lishining asosiy
omili mushaklarning kuchlanishidir.
Shu bilan birga, insonning tana vazni muhim rol o'ynaydi.
MUHOKAMA
Inson harakati turli jismoniy fazilatlarning namoyon bo'lishi bilan bog'liq.
Kuch mashqlari chidamlilik, chaqqonlik va tezlikka ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Shu
sababli, insonning deyarli barcha jismoniy fazilatlarini bir vaqtning o'zida
rivojlantirmasdan kuchni rivojlantirish mumkin emas. Zamonaviy yengil atletika
sport turi bo'lib, u yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish va sanab o'tilgan
mashqlardan tashkil topgan ko'pkurash kabi mashqlar turlarini o'z ichiga oladi.
Sportchilarning barkamol jismoniy rivojlanishiga hissa qo'shadigan ko'plab
jismoniy mashqlar turlari orasida engil atletika muhim o'rin tutadi. Buning sababi
shundaki, asosiy sport harakatlari insonga bolalikdan butun umri davomida hamroh
bo'ladi va kundalik hayotda va jismoniy mashqlarda eng keng tarqalgan. Ma'lumki,
yengil atletika mashg'ulotlari boshqa sport turlarida sezilarli muvaffaqiyatlarga
erishishga imkon beradi. YEngil atletika mashqlarini muntazam ravishda bajarish
inson tanasining barcha a'zolari va tizimlarining rivojlanishiga ijobiy ta'sir
ko'rsatadi (ularni amalga oshirishning optimal usuliga ko'ra). Ko'pgina olimlarning
fikricha, engil atletika mashqlari yordamida, agar ular tizimli ravishda bajarilsa,
barcha guruhlardagi sportchilarning uyg'un jismoniy rivojlanishi muammosini hal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
104
qilish mumkin. Yengil atletika amaliy sport turi sifatida katta ahamiyatga ega
boʻlib, uning yordamida kundalik hayotda va kasbiy faoliyatda keng namoyon
boʻladigan asosiy jismoniy sifatlar: kuch, tezlik, chidamlilik, chaqqonlik,
moslashuvchanlik rivojlanadi. Yengil atletika mashqlari paytida harakatlarni
muvofiqlashtirish, sportchida tez harakat qilish va har xil turdagi jismoniy
mashqlarni optimal bajarish ko'nikma va malakalari shakllanadi. Yengil atletika
bilan shug'ullanuvchi odamlar jismoniy mashqlarni bajarish texnikasi,
mashg'ulotlarni tashkil etish asoslari, shaxsiy gigiena, ovqatlanish, mehnat va dam
olish haqida bilimlarga ega bo'ladilar. Yengil atletikada jismoniy mashqlar bir
necha guruhlarga bo'linadi. Ulardan biri umumiy rivojlantiruvchi mashqlardir.
Umumiy rivojlanish mashqlari - umumiy jismoniy rivojlanish uchun ishlatiladigan
boshqa sport turlaridagi mashqlardir. Shu bilan birga, uzoq masofaga
yuguruvchilar og'irlik mashqlariga kamroq e'tibor berishadi. Biroq, ba'zi mashqlar
barcha yengil atletikachilar uchun umumiy chidamlilikni rivojlantirish va
sog'lig'ini yaxshilash uchun zarurdir. Maxsus jismoniy mashqlari elementlarini o'z
ichiga olgan har qanday mashqlarni maxsus tayyorgarlik deb hisoblash mumkin.
Ularni takomillashtirish uchun zarur bo'lgan ba'zi afzalliklarni ta'kidlaydilar.
1. Harakat texnikasi haqida gap ketganda, ularni o'zlashtirish osonroq.
2. Turli xil bajarish shartlari keng qo'llanilishi mumkin.
3. Alohida mushak guruhlariga tanlab ta'sir qilish.
4. Maxsus mashqlarni alternativ mashqlar bilan birlashtirish mumkin.
Maxsus mashqlarni bajarishning uslubiy tamoyillari maksimal ta'sir bilan
jismoniy fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
I tamoyil - har qanday mashqni takrorlash sonining ko'payishi bilan ularning
bajarilish muddati oshadi, umumiy chidamlilik oshadi va bajarilish
davomiyligining oshishi bilan chidamlilik shakllanadi.
II tamoyil - mushak to'siqlarini engib o'tishda mushaklarning kuch sifatlari
shakllanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
105
III tamoyil - Har qanday mashqni eng katta harakat oralig'i bilan bajarish
moslashuvchanlikni va unga hamroh bo'lgan qulaylikni rivojlantiradi.
IV tamoyil - ko'p sonli mushak guruhlarini o'z ichiga olgan mashqlarni
bajarish.
V tamoyil - mushaklarning sezgilarini doimiy ravishda kuzatib borish, ularni
erishilgan natijalar bilan taqqoslash, ishda ishtirok etmaydigan mushaklarni
bo'shatishda nazoratni o'zlashtirishga yordam beradi.
Yengil atletika mashqlarining bajarilishi aralash dinamik rejimlarda
namoyon bo'ladi. Tezlik va kuch tayyorlashning aniq muammolarini hal qilish
uchun quyidagi mashqlar qo'llaniladi: - o'z tanasining og'irligini engish; - yugurish,
sakrash va uloqtirishda turli qo'shimcha og'irliklar; – atrof-muhit ta’sirini qo‘llash;
- eng tez harakatlarda tashqi tayanchlarni engish. Namoyish vaqti va sa'y-
harakatlarning kattaligi musobaqa mashg'ulotlarining maxsus shakllarining
yo'nalishini va pirovardida samaradorligini belgilaydi. Uloqtiruvchilarning kuch
sifatlarini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar, ularning alohida motorli
bo'g'inlarga ustun ta'sirining quyidagi xususiyatlariga ko'ra bo'linadi:
I. umumiy ta'sir.
II. lokal ta'sir.
II. (A). qo'l va elkaning mushaklarini rivojlantirish;
II. (b). qorin va gavda mushaklarini rivojlantirish;
II. (c). oyoq va tosdagi mushaklarini rivojlantirish.
III. uloqtiruvchilarning qo'llarini (имитация) taqlid qilish.
I guruhning maxsus mashqlari bir vaqtning o'zida katta hajmda ishlaydi.
II guruhining maxsus tayyorgarlik mashqlari uloqtiruvchilar uchun kuch
mashqlarining asosiy qismini tashkil qiladi.
III guruh mashqlari musobaqa mashqlarining alohida elementlari bo'lgan turli
xil harakatlarni o'z ichiga oladi. Ular turli ixtisoslik va yoshdagi sportchilarni,
ayniqsa ayollarni tezlik va kuch sifatlari bo'yicha tanlab harakat qilish orqali tezlik-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
106
kuch tayyorgarligini yaxshilaydi. Birinchi guruh (I) 60 dan 80% gacha bo'lgan
og'irliklarni o'z ichiga oladi, bir yondashuvda uch-besh marta ko'tariladi.
Mashqlarning ikkinchi guruhi (II) 30-50% shtanga og'irligi bilan bajariladi.
Bir yondashuvda sakkizdan o'n ikki marta bajariladigan bu mashqlar nisbatan kam
tashqi qarshilik sharoitida mushaklar ishining kuchini oshirish imkoniyatini beradi.
Sportchilarning asosiy kuch mashqlarida quyidagi kuch mashqlari variantlari
samarali bo'ladi: Birinchi mashq varianti maksimal natijaning 80%, uchta
ko'tarilish, 70% - to'rtta ko'tarish va 60% - bir yondashuvda beshta ko'tarish.
Ikkinchi ta'lim varianti - 50% - oltita lift, 40% - sakkizta lift va 30% - bir
yondashuvda 10 ta lift.
Uchinchi variant yukni birinchi (I) va ikkinchi (II) variantlardan bir xil
darajada birlashtiradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, yengil atletikachilarni har xil turdagi kuch
mashqlaridan foydalangan holda tayyorlash rivojlanish darajasida sezilarli
o'zgarishlarga olib keladi va ularga har qanday darajadagi musobaqalarda katta
muvaffaqiyatlarga erishish imkonini beradi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Olimov M.S, Soliyev I.R, To‟xtaboyev N.T Ortiqov X.T. O‟rta va
uzoq masofaga yugurish uslubiyati. T.: 2016 y.
2. Головко Н.Г. Реализация правила «рычага» в спортивных
упражнениях легкоатлета / Н.Г. Головко // Бюллетень научных работ
Белгородской государственной сельскохозяйственной академии им. В.Я.
Горина. – 2013. – №35. – С. 130-137.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
107
3. Кузнецов Г.В. Основы применения упражнений на силовые качества
в тренировочном процессе бегунов-легкоатлетов / Г.В. Кузнецов, Б.Ф.
Прокудин // Человек, здоровье, физическая культура и спорт в
изменяющемся мире. – 2015. – С. 623-630.
4. Лалаева Г.С. Комплекс прыжковых упражнений для легкоатлетов на
начальном этапе подготовки / Г.С. Лалаева, Е.Ю. Дьякова // Современные
тенденции в образовании и науке. – 2013. – С. 88-90.
5. Свиридов А.И. Силовая тренировка в системе подготовки группы
спортивного совершенствования по легкоатлетическому кроссу // Научно-
методический электронный журнал Концепт. – 2016. – Т. 22. – С. 50-52.
6. Спиридонова Л.Е. Повышение уровня развития скоростной
выносливости с помощью специальных упражнений для легкоатлетов
северных районов / Л.Е. 7. Спиридонова, Н.П. Олесов // Актуальные вопросы
физического воспитания, спортивной тренировки, оздоровительной и
адаптивной физической культуры. – 2017. – С. 71-75.
