https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
72
TRANSORMATSIYA USULLARINI TAHLIL QILISH
Yunusxodjayeva Nilufar Doniyorovna,
Namangan Davlat Texnika Universiteti, “Dizayn” kafedra assistenti
Annotatsiya: Kiyimda qo‘llaniladigan transformatsiya usullsrni tahlil
qilish. Bugungi kunga mos usularini o‘rganish.
Kalit sozlar: transformatsiya, zamonaviy, dizayner, bir shaklni boshqasiga
aylantirish, tasavvur qilish.
Bugungi kunga kelib insonning hayot tarzi, jadal rivojlanayotgan kiyim
ishlab chiqarish texnologiyalari, inson hayotidagi funktsional jarayonlarning
doimiy o‘zgarishi insonning barcha ehtiyojlarini qondira oladigan, uning turli
ehtiyoj va talablarini qondira oladigan kiyimlarning paydo bo‘lishiga asosiy
sababdir. O‘z hayotining barcha jabhalari bilan, shuningdek, atrofdagi muhit bilan
munosabatda bo‘lgan iste’molchi undan foydalanish shartlaridan qat’i nazar,
qulaylik va estetik qoniqish hissini boshdan kechirish imkonini beradigan
kiyimlardan foydalanishga qiziqadi. Insonning gardirobida doimo yangi kiyimlar
va ularning elementlari bilan to‘ldirilishi kerak. Bu narsalarni ko‘p funktsiyali (turli
kombinatsiyalarda va turli vaziyatlarda) ishlatish istagi amalga oshiriladi. 1920-
yillarida ko‘p funktsiyali narsalarni loyihalash dizaynerlar va konstruktorlarning
vazifalaridan biriga aylandi. Ushbu yo‘nalish tarafdorlari "funksionalistlar" deb
atalgan[1].
Ularning dizaynga bo‘lgan yondashuvi (universal narsalarni yaratish istagi)
inson ehtiyojlarini qondirishga qodir va qo‘shimcha ravishda zamonaviy jamiyat
oldida turgan ekologik muammolar nuqtai nazaridan juda dolzarb bo‘lgan
resurslarni tejash imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
73
O‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan ko‘p funktsiyali mahsulotlar bugungi kunda
yuqori talabga ega bo‘lgan moda zamonaviy kiyim hisoblanadi. Dizaynerlar ham,
konstruktorlar ham ko‘p funktsiyali narsalarni yaratishga qaratilgan (minimalizm
zamonaviy kiyim dizaynidagi etakchi tendentsiyalardan biridir) [1].
Zamonaviy kostyum dizaynida minimalizm tendentsiyasi paydo bo‘ldi,
uning kontseptsiyasi minimal miqdordagi ko‘p funktsiyali kiyim buyumlaridan
iborat gardirobni yaratishga qaratilgan loyihalashdir.
Kiyimlarni ishlatishning zamonaviy jarayoni eksperiment o‘tkazish
imkonini beruvchi shart-sharoitlarni yaratadi, ya’ni har doim yangi individual
tasvirni yaratish. Kiyimning turli xil buyumlari yoki elementlarini tajriba qilish,
o‘zgartirish va o‘zgartirish qobiliyati iste’molchiga moda kostyumining ko‘plab
variantlarini modellashtirish va uni turli stilistik echimlarda taqdim etish uchun
deyarli cheksiz imkoniyatni olish imkonini beradi. Zamonaviy dizaynerlar oldiga
qo‘yilgan. Ushbu maqsadga erishish uchun kiyimda mavjud bo‘lgan ko‘plab
dizayn elementlari qo‘llaniladi. Ushbu elementlar, kiyim kiyish paytida ko‘plab
dizaynerlar va konstruktorlar tomonidan taqdim etilishi mumkin. Kiyimning shakli
va shaklini o‘zgartiradigan buyumlar va elementlardan, mahkamlash va ajraladigan
elementlarda, noan’anaviy moda qo‘shimchalarida va turli aksessuarlardan
foydalanishda katta imkoniyatlar mavjud.
Transformatsiya -atamasi eng keng tarqalgan ta’rifi quyidagicha:
"transformatsiya - biror narsaning o‘zgarishi, tashqi ko‘rinishi, shakli yoki muhim
xususiyatlarining o‘zgarishi" [2].
"O‘zgartirish - bu ob‘ektiv-fazoviy dunyo ob’ektlarining mavjudlik yoki
faoliyat jarayonida o‘zlarining asl shakllari va parametrlarini o‘zgartirish
xususiyatidir" [2]. Kiyim va uning elementlarini loyihalash jarayoni bilan bevosita
bog‘liq bo‘lgan ta’rifga ko‘ra, transformatsiyalar inson ishtirokida kiyish
jarayonida ham, mahsulotning butun xizmat muddati davomida ham sodir bo‘ladi
(uning estetik va jismoniy ko‘rinishini o‘zgartirishi mumkin) degan xulosaga kelish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
74
mumkin. O‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan ob’ektni tavsiflashda uni "qayta qurish"
asosida bir qator turli xil konstruktiv va estetik holatlarni olishga qodir bo‘lgan
moddiy tuzilma" deb ta’riflash mumkin.
Har xil turdagi mahsulotlarga aylantirish yoki ushbu mahsulotlarning
xususiyatlarini sezilarli darajada o‘zgartirish imkonini beruvchi mobil material
tuzilishi (strukturaviy va estetik).
O‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan detallar ancha vaqtdan beri mavjud. Turli xil
o‘zgartirish variantlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni bilim va fanlarning keng
doiradagi texnik adabiyotlarida topish mumkin [2].
Kiyim dizaynidagi transformatsiya inson tomonidan amalga oshiriladigan
harakatlarning dinamikasi, uni ishlatish paytida kiyimning ob’ektlari va
elementlarining o‘zgarishi yoki o‘zgarishi bilan belgilanadi. Transformatsiya ikki
asosiy usulda amalga oshirilishi mumkin [1]:
- bir shaklni boshqasiga aylantirish;
- qismlarning bir shakl ichida o‘zgarishi.
Kiyimni o‘zgartirish jarayonini iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan
iste’molchi uchun ham, ishlab chiqaruvchi uchun ham qulay bo‘lishini ta’kidlash
kerak. O‘zgartirishga qodir bo‘lgan bitta mahsulotni sotib olgan iste’molchi amalda
rangi, uslubi, materiali bo‘yicha bir xil, ammo funktsional, ekspluatatsion va
ergonomik maqsadlarda har xil bo‘lgan bir nechta mahsulotni sotib oladi.
Ushbu
mahsulotlarni
loyihalashning
iqtisodiy
jihatidan
tashqari,
o‘zgartiriladigan kiyim iste’molchiga boshqa bir qator ijobiy funktsiyalardan
foydalanish imkonini beradi. Kiyimdagi transformatsiyadan foydalangan holda,
inson kiyimining qiyofasini juda qisqa vaqt ichida o‘zgartiradi. O‘zgartiriladigan
mahsulotlar va kiyim elementlarining minimal to‘plamidan foydalangan holda
iste’molchi o‘z imidjini o‘zgartirish imkoniyatiga ega.
Uzoq vaqt davomida transformatsiya usuli bilan yaratilagan kiyim va uning
elementlari uchun konstruktiv, texnologik va kompozitsion echimlarning muayyan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
75
usullari ishlab chiqildi. Ushbu ma’lumot kiyimda ishlatiladigan turli xil
o‘zgarishlarning xilma-xilligini tasavvur qilish imkonini beradi. Turli xil
funktsional, ergonomik va estetik maqsadlar uchun zamonaviy o‘zgartiriladigan
tikuv mahsulotlarni loyihalash uchun dastlabki ma’lumot bo‘lgan kiyim va
elementlarini o‘zgartirish texnikasi va usullari tasnifi mavjud [2].
1-rasm. Mavjud transformatsiya texnikasi.
Adabiyotlar
1.
Семкин В.В. Морфологическая трансформация как средство решения
художественно-конструкторских за- дач : дис. … канд. Искусствоведения
/ В.В. Семкин. – М., 1983. –183с.
2.
Тухбатуллина Л.М., Сафина Л.А., Салахова Л.И. Соз- дание
трансформируемой одежды с использованием по- лимерных материалов
/ Л.М.Тухбатуллина и др.// Вестн. Казан. технол. ун-та. 2015. –Т.18, №7.
– С. 200-201.
