https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
43
ISPAN TILIDAGI FRAZEOLOGIZMLAR VA ULARNING SEMANTIK
XUSUSIYATI HAMDA TAHLILI
Sidikova Farzona Saloxitdin qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek va ispan tili frazeologik birliklarining
o‘zaro bir-biriga bog‘liqligi va farqi, ularni tarjima qilish shakllari qiyosiy
jihatdan o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar: frazeologizm, frazeologik birliklar sinonimiyasi, antonimiyasi,
idioma, maqol.
Abstract: This article comparatively studies the interrelation and differences
between phraseological units of the Uzbek and Spanish languages, as well as their
translation forms.
Keywords: phraseology, synonymy, antonymy of phraseological units,
idiom, proverb.
Bugungi kunga kelib zamonaviy tilshunoslikda frazeologiya alohida o‘ringa
ega. Bu soha keyingi paytlarda rivojlanib va buning ustida ko‘plab ilmiy ishlar olib
borilmoqda. Frazeologiya iboralar haqidagi bilimdir. Iboralar, so‘z uyushmalari,
erkin va turg‘un uyushmalar bo‘lib frazeologiyada ular tuzilishi va ma’no jihatdan
o‘rganiladi. Frazeologik birlik nutqqa daxldor bo‘lgan birlik bo‘lib, birdan ortiq
mustaqil leksema ko‘rinishidagi birikuvdan tashkil topgan obrazli ma’noviy birlik
hisoblanadi.
Turli davr va avlod xalqlarining mifologik, diniy va axloqiy xususiyatlarini
o‘zida mujassam etgan frazeologizmlar dunyoni obrazli aks ettirish vositalaridan
biridir. Frazeologik birliklarni alohida lingvistik hodisa sifatida nazariy tushunish
bilan ko‘plab olimlar shug‘ullangan va shug‘ullanmoqda (V.V.Vinogradov (2003),
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
44
N.N.Kirillova (1986), N.N.Kurchatkina (1981), A.V.Kunin (1964), T.V.9 (T.V.9))
[1].
Ammo shuni ta’kidlash joizki, frazeologik birliklarni o‘rganishga
bag‘ishlangan ko‘plab asarlar mavjud bo‘lsa-da, bu til birliklarining faoliyat
ko‘rsatish mexanizmlari atroflicha o‘rganilmagan, ularning tarkibiy-semantik
xususiyatlari yoritilgan emas. Yuqorida aytilganlarning barchasi birinchi navbatda
ispan tiliga tegishli bo‘lib, bu tadqiqotning dolzarbligini to‘liq belgilaydi. Shunday
qilib, tadqiqotimizning maqsadi ispan tilidagi frazeologik birliklarning tuzilishi va
semantikasida o‘ziga xos xususiyatlarni aniqlashdir.
Frazeologiya sohasini o‘rgangan tilshunos olimlardan biri bu A. Mamatov
o‘zbek frazeologik birikmalarini shakllanish jihatdan o‘rgangan holda 4 ta tasnifga
ajratadi:
1. Shaxs faoliyati va psixikasi bilan bog‘liqligi jihatidan shakllangan
frazeolgizmlar: ko‘ngli ochiq, hafsalasi pir bo‘lmoq, yerga ursa ko‘kka sapchimoq
va hokazo.
2. Kasb-korga bog‘liqligi jihatdan shakllangan frazeolgizmlar: bo‘zchining
mokisidek.
3. Hayvonlarga xos obrazlar asosida shakllangan frazeologizmlar: oyog‘i
kuygan tovuqday, ammamning buzog‘iday, to‘ygan qo‘zi va hokazo.
4. Dinga bog‘liqligi jihatidan shakllangan frazeolgizmlar: xudo ko‘tarsin,
payg‘ambar hassasi bilan turgan singari.
Empirik material bilan ishlashda biz ispan tilidagi frazeologik birliklar
quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olishi mumkinligini aniqladik:
- Arabizm,
- mahalliylik,
- diniy (azizlarning ismlari),
- mashhur tarixiy shaxslarning ismlari,
- raqam.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
45
Keling, aniq misollarni ko‘rib chiqaylik. O‘ziga xos komponentli
frazeologik birliklarning yorqin namunasi - arabcha iboralar. Ushbu til birliklarida
siz arab madaniyatining ispan tiliga qanday ta’sir qilganini ko‘rishingiz mumkin.
Masalan:
alcalde del mes de enero
(yangi kuch) iborasi, bu yerda alkalde arabcha
“shahar meri” so‘zidir; yoki
llevar uno la albarda
(yomon muomalaga chidash)
iborasi, bu yerda albarda arabcha “o‘ram egar” degan ma’noni anglatadi [2].
Ispan tilining Lotin Amerikasi navlarida hind komponenti bilan ko‘p sonli
frazeologik birliklarni ajratish mumkin. Bunday birliklar asosan hayvonot va
o‘simlik dunyosi nomlari, mahsulot va oshxona nomlari, uy-ro‘zg‘or buyumlari,
chunki Lotin Amerikasini bosib olgan xalqlar tilida bu hodisa va narsalarning
nomlari yo‘q edi. Masalan,
correr como una tutupana
(kiyikdan tezroq yugurish)
frazeologik birligida
tutupana
tushunchasi atstek tilidan (naguatl) o‘zlashtirilgan
bo‘lib, qushning “cho‘pon” nomini bildiradi;
parir chayotes
(qiyin ishni qilmoq)
frazeologizmida
chayotes
tushunchasi chayota daraxtining o‘tkir tikanlar bilan
qoplangan mevalarini bildiradi [3].
Ispan frazeologiyasida frazeologik birliklar ko‘pincha avliyolarning
ismlarini o‘z ichiga oladi, masalan: [4]
1) Santiago y cierra España! Santiago y a ellos!;
2) A cada cerdo le llega su San Martín;
3) bien se está San Pedro en Roma las de San Pedro; como San Pedro
4) todos somos hijos de Adán; más malo que Caín; como marrano de San Antón;
Ko‘pincha frazeologik birliklar tarkibiga mashhur tarixiy shaxslarning
familiyalari va taxalluslari kiradi, masalan: Diego Peres de Vargas, Xuan de
Vargas, Antonio Barselo, Pedro I Sancho, Arana yoki Aranya ismli kapitan.
Shunday qilib, g‘oliblar haqida gap ketganda
ser como la espada de Machuca, que
quiebra y no corta
(Machukaning qilichiga o‘xshab, ezadi, kesmaydi) frazeologik
birligi qo‘llaniladi. Machuka - Diego Peres de Vargas tomonidan Jerez de la
Frontera jangida “Buyuk Rekonkista” deb nomlangan taxallus. 1231-yil boshida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
46
qirol Fernando III ning o‘g‘li Go‘dak Alfonso musulmonlarga qarshi yurish qildi.
Jang oldidan avangard qo‘mondoni Alfonso o‘z askarlariga chekinish mumkin
emasligini va butun jangning natijasi ularning hujumiga bog‘liq bo'lishini
ta’kidladi. Ispaniya armiyasining oldingi saflarida aka-uka Garsiya Peres de Vargas
va Diego Peres de Vargas jang qilishdi, ular dushmanlarga shunday kuch bilan
zarba berishdiki, uning qilichi va nayzasi sinib ketdi. Keyin u eman daraxtining
shoxini sindirib tashladi va u bilan mavrlarni urishda davom etdi. Uning
harakatlaridan hayratda qolgan graf Alvaro Peres shunday dedi: “Demak, Diego,
shunday! Smash, sindir! (Machuka, machuka!). Diego Peresning taxallusi -
Machuka shu erdan kelib chiqqan [5].
Ispan tiliga xos va alohida diqqatga loyiq hisoblangan sonli komponentli
frazeologik birliklar bo‘lib, ular uch guruhga bo‘lingan: birikmalar va birliklar.
Frazeologik birliklar frazeologik birliklarning leksik tarkibiga bog‘liq emas va
ularning ma’nosi komponentlar ma’nosidan kelib chiqmaydi. Masalan,
tener la
cabeza a las once
;
poner a uno las peras a cuatro (a ocho)
.
Frazeologik birliklar - tarkibiy qismlarining ma’nosi metaforik tarzda qayta
ko'rib chiqiladigan iboralar. Masalan:
a dos haces
;
dar tres cuarto(s) al pregonero-
разгласить
.
Empirik material bilan ishlash jarayonida biz frazeologik birliklarni
strukturaviy nuqtai nazardan quyidagicha tasniflash mumkinligini ham aniqladik.
1)
ot + ot:
boca de lobo
– bo‘ri tanglayi,
carne de gallina
– qo‘rquv,
aire
de taco
- yengillik;
2)
comо + ot:
Como el perejil a los canarios
– tuyaga nimcha
kiydirgandek,
como pez en el agua
– suvdagi baliqdek,
como gallina en corral
ajeno
– o‘z likopchasida emasdek;
3)
fe’l + predlog:
andar al dacaytoma
- baxslashmoq,
dárselas de
–
o‘ziga bino qo‘yish,
reírse a bocal lena
– kuydirgan kalla,
tirarse de cabeza
– ishga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
47
boshi bilan sho‘ng‘ish,
meter en cintura
– nazoratga olish,
quedarse con un palmo
de narices
– chuv tushish;
Shunday qilib, tadqiqotimiz davomida biz ispan frazeologik birliklari
tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqladik. Frazeologik birlikning tarkibiy
qismlaridan biri bo‘lishi mumkinligini aniqladik: arabizm, hindiylik, avliyolarning
ismlari, mashhur tarixiy shaxslarning nomlari, raqamlar.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Casares, J. Introducción a la lexicografía moderna. Madrid: CSIC, 1950. 354
р.
2.
Prieto, M., PrietoJ.M. Asi Habla El Mexicano: Diccionario Basico de
Mexicanismos. México, PanoramaEditorial, 1984. 142 p.
3.
Sánchez, М. J. La revolución peruana: ideología y práctica política de un
gobierno militar, 1968-1975. Universidad de Sevilla, 2002. 84 p.
4.
АНОРБОЕВА,
С.
(2023).
ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ
КОМПЕТЕНТНОСТЬ ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И
МАГИСТРАТУРА). Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1),
120–127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
5.
Aborboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION COMPETENCE
AS A MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT //European Journal of
Research and Reflection in Educational Sciences Vol. – 2020. – Т. 8. – №. 8.
6.
Solikha,
A.
(2024).
DEVELOPMENT
OF
TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES.
ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР, 2(3), 9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
7.
ANORBOYEVA, S. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. Journal
of Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9–12. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/1263
8.
Aнорбоева
C.
(2024). ПOДГОТOВКА ПEРЕВOДЧИКOВ С
ИСПАНСКОГО
ЯЗЫКА
И
COBРЕМЕННАЯ
МOДEЛЬ
ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА. Conference
Proceedings:
Fostering
Your
Research
Spirit,
176-180.
