https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
23
“PAXTAOBOD” KANALIDAN SUV OLUVCHI “NAVRO‘Z” NASOS
STANSIYASINING JOYLASHISHI VA SUV MANBAI.
Vafoyeva Aziza Toshtemir qizi
o‘qituvchi Qarshi davlat texnika universiteti.
Annotatsiya: Nasos stansiyalaridan foydalanishning ko‘p yillik tajribalari
shuni ko‘rsatadiki nasoslarni suv sarfi va nasoslar sonini aniqlashda turli xil
muammoli vaziyatlar yuzaga kelmoqda. Nasoslarni to‘xtovsiz va betalofat
ishlashining asosiy sabablari kavitatsiya hodisasini yaxshi o‘tkazishdan iborat.
Kalit so‘zlar: Nasos, harorat, muhit tarkibi, namlik, changlik, vibratsiya,
elektr xususiyatlar, nazorat va o‘lchov sharoitlari.
Abstract: Long-term experience in the operation of pumping stations shows
that various problem situations arise when determining the water flow rate of
pumps and the number of pumps. The main reasons for the uninterrupted and
harmless operation of pumps are the good conduct of cavitation.
Key words: Pump, temperature, ambient composition, humidity, dust,
vibration, electrical properties, control and measurement conditions.
Аннотация: Многолетний опыт эксплуатации насосных станций
показывает, что возникают различные проблемные ситуации при
определении расхода воды насосов и количества насосов. Основными
причинами бесперебойной и безопасной работы насосов являются хорошая
проводимость явления кавитации.
Ключевые слова: Насос, температура, состав окружающей среды,
влажность, пыль, вибрация, электрические характеристики, условия
контроля и измерений.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
24
“Qoraqutan” nasos stansiyasi Qashqadaryo viloyatining Qamashi tumani
hududida joylashgan boʻlib, tuman markazidan uzoqligi 15 km ni tashkil etadi. Bu
nasos stansiyalarning suv olish manbai Chimqurgʻon suv omborining chap qirgʻoq
kanali ya’ni “Paxtaobod” kanali hisoblanadi. “Qoraqutan” nasos stansiyasi
1980-yilda ishga tushirib foydalanishga topshirilgan. Qamashi tumaniga qarashli
boʻlgan 1050 ga yer maydonini sugʻorishga moʻljallangan. “Qoraqutan” nasos
stansiyasida oʻrnatilgan agregatlari soni 4 ta nasos agregatlarining bittasi suv
oʻzatish grafigi talabiga asosan 1 tasi zaxira nasos hisoblanadi. Ushbu nasoslarning
markasi 400D-90 ni,1 ta agregatning suv oʻzatishi qobilyati Q=0,4 м/sekni, suv
koʻtarish balandligi H-24 мni, bosim quvur uzunligi L-48 м. Aylanishlar soni n
1000 ayl/min va quvvati 160 kVt boʻlgan 5AM315MB6eUZ rusumli
eletrodvigateli bilan jixozlangan.
Amu-Qashqadaryo Irrigasiya tizimlari xavza boshqarmasi qoshidagi nasos
stansiyalari energetika va aloqa boshqarmasi tassarufidagi nasos stansiyalardan biri
hisoblanadi.
“Qoraqutan” nasos stansiyasining hozirgi vaqtdagi nomini 2019-yildan
boshlab “Navroʻz” nasos stansiyasi nomi bilan ish yuritilib kelinmoqda.
Qashqadaryo vohasida doimiy meteriologik koʻzatishlar 1927-yildan olib
boriladi. Keng va katta tekisliklar, tog‘li joylar Qashqadaryo vohasi iqlimini
belgilaydi. G‘arbdan va shimoliy g‘arbdan bu voha sovuq havo oqimi uchun ochiq
oʻrtaga yillik harorat tekisliklarda +150 dan +170 S gacha boʻladi. Rel’yefning
koʻtarilishi bilan bu harorat 1000 м da 150 gacha, 2000 м da 9-100S ni tashkil etadi.
Yog‘inlar asosan bahorda, kuzda va qishda koʻzatiladi. Yoz uzoq davom etadi
va quruq. Bu paytda quruq va qizigan chang buronlari koʻzatiladi. Qish esa qisqa
va ba’zi yillari juda sovuq boʻlib qishning chuzilishi ham mumkun. Havoning eng
past darajasi yanvar, fevral oylarida boʻladi. Nisbiy max havoning namligi yanvar
oyida 71-82% min li 31% Iyul oyida shamolning asosiy yoʻnalishi shimoliy sharq.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
25
Shamolning koʻchaygan payti qish payti koʻzatiladi qolgan asosiy ma’lumotlar 1-
jadvalda koʻrsatilgan.
Bu nasos stansiyasi va inshootlari joylashgan yerlar iqlim sharoiti Qamashi
meteostansiyasi ma’lumotlariga mos kelib. Keskin oʻzgaruvchan qishi quruq sovuq
va yozi uzoq muddatli quruq issiq. Qishi nisbatan yumshoq yanvar oyidagi oʻrtacha
xarorati 0,20 C dan 1,90 C gacha, iyul oyining oʻrtacha xarorati 28-29,50 C gacha
oraliqda, eng maksimal xaroarti C. Eng past xarorati - C. Yil davomida oʻrtacha
yogin - sochin miqdori 229 mm, shundan 187 мм noyabr - mart oylariga toʻgʻri
keladi.
Inshootlar quriladigan yerlarning muzlash chuqurligi 0,50 м tashkil etadi. Bu
yerlarning seysmik mustaxkamligi 6,5 ballga teng.
Aprel-sentabr oylarida bugʻlanish Qamashi meteostansiyasi boʻyicha
1658 мм, yillik bugʻlanish esa 2158 мм va undan koʻproqni tashkil etadi.
Taqirsimon och tusli buz tuproqlar zonasida namlik yetishmasligi 985
- 1128 мм gacha, yillik namlik yetishmaslik esa 1238-1348 мм.
Qashqadaryo viloyatining iqlim xaraktrestikasi
1.1-Jadval
Ko‘rsatgichl
ar
Havoning
o‘rtacha
xarorati
0
C
Shamolnin
g o‘rtacha
tezligi m/s
Havo
nisbiy
namligi
%
Namlikning
yetishmasli
gi mm
Yog‘inla
r mm
Oylar
bo‘yicha
I
1,9
2,8
62
3,3
39
II
5,1
2,7
56
4,4
33
III
10,2
2,8
51
5,7
56
IV
16,0
2,7
45
8,7
47
V
22,3
2,7
28
20,3
26
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
26
VI
27,1
2,8
22
28,7
6
VII
29,4
2,7
18
35,3
2
VIII
28,3
2,5
19
31,4
0
IX
22,8
2,3
20
21,0
1
X
16,3
2,2
26
12,7
13
XI
9,6
2,0
39
5,7
29
XII
4,7
2,2
58
3,3
33
O‘rtacha
yillik
16,1
2,5
37
15
24
Nasos stansiyasi joylashgan yerning gidrogeologiyasi tuproqdarining mexanik
tarkibi va xususiyatlari.
Qashqadaryo viloyati 1-janubiy iqlimi vohasida joylashgan bu yerda koʻproq
(50% ga yaqin) oʻrtacha va og‘ir qumoq (soz)li kulrang tuproqlar og‘ir va oʻrtacha
qumoq tuproqlardan 0,5-2,0 metir chuqurlikda qizg‘ishroq tusdagi qatlamlardan
iborat.
Koʻp joylarda shoʻrlanish darajasi kuchli boʻlgan yerlarda uchraydi. Mexanik
tartibga koʻra ochrang tuproqlar odatdagi tuproqlardan kam farq qiladi.
Sug‘oriladigan oʻrtacha qumoq tuproqlarning hajmiy og‘irliklari 1,42-1,5 g/sм3
atrofida tebranib turadi. Bog‘lanish kamligi 7.4% atrofida boʻladi.
Inshootlar joylashgan yerlarning grunt suvlari mineralizatsiyasi oʻrta va undan
kam boʻlib, sulfat va sulfatxlorid xarakterga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
27
Nasos stansiyasi maydonining gidrogeologik sharoiti hozirgi zamon (Qiv)
antropogen davriga toʻgʻri kelib, yer osti suvlari 1,4 - 3,5 m chuqurlikda
joylashgan.
Qamashi tumani maydonining sugʻorilishi natijasida bu joylarning
gidrogeologik sharoitlari keskin oʻzgarib, prolyuvial tekisliklar va oʻrtacha
kiruvchi leyosli supachalar xosil boʻlgan. Gurunt suvlarining yer yuzasiga yaqin
joylashishiga sabab, yer maydonlarining sugʻorilishi va Qarshi bosh kanalining
ta’siri xisoblanadi.
Gurunt suvlari kam shurlangan va sugʻorishda foydalanish mumkin.
Gʻuzor tumani yerlari tuproqlari buz va qungʻir buz tuproqlardan iborat.
Tuproqlarning asosiy xossalari ularning mexanik tarkibi bilan aniqlanadi.
Tuproqlarning mexanik tarkibi buz va qungʻir buz tuproqlarning qumoq
tuproqlardan, qungʻir buz tuproqlar yengil qumoq tuproqlardan iborat boʻlib,
tarkibida gel, qum va chirindilar mavjud. Tuproqlari kam shurlangan.
Relef elementlarini va tuproq hosil boʻlish jarayonlarini xarakterlaydigan
hamda xoʻjalik xududida ikkita maydoncha tayyorlangan boʻlib, ular tuproqlarning
suvi-ximiyaviy xossalarini oʻrganishga yordam beradi.
Buz va qungʻir buz tuproqlarda suv-fizikaviy xossalarini oʻrganish juda qulay
tuproqlarning hajmiy ogʻgʻirligi 1,31-1,44 g/sm ga teng. Umumiy gʻovakligi
umumiy hajimga nisbatan 45,2 -50,1% ga teng. Tuproqlarning suv
oʻtkazuvchanligiga nisbatan tekis xarakterga ega.
Birinchi sugʻorishda suvning tuproqqa singish tezligi 56,0-62,3 mm/soat,
sugʻorishning oxirgi soatiga borib, 18-23,0 mm/soatga yetadi. Namlanishning
chegaraviy qiymati umumiy namlanish hajmining 22,6% ni tashkil etadi.
Molekular namlanishning qiymati hajmning 19,5% dan oshmaydi. Sugʻorishdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
28
keyin bir metr qalinlikdagi tuproq namligi 37,8% ga yetadi, bunga namlikning
foydali sigʻimi 14,7 % va undan oshadi. Buz tuproqlar prolyuvial shleyf yuqori soz
tuproq supachalari va soylar tubidagi oqiziqlarning qoldigʻidan tashkil topgan.
Gealogiya va gedrogeologiya.Havzaning tekislik qismi kuchli allyuvial va
allyuvial-pramoval kattaliklardan tashkil topgan. Ular qumoq (soz) tuproq, qumoq,
gil, qumli shag‘al jinslardan tashkil topgan boʻlib qalinligi bir necha 3 m gacha va
undan ham koʻpni tashkil etadi.
Turtlamchi qatlam jinslari 10 m dan 100 m gacha qalinlikda oxaktoshli,
kamroq gelli, qumli jinslardan iborat. Tog‘ oldi yerlarda promovial kattaliklar
g‘ovakligi yuqori boʻlgan qumoq (soz) qumoq tuproqlar 10 m dan 150 m qiyalikda
yotadi.
Qashqadaryo havzasi yer osti suvlarining asosiy manbasi boʻlib tog‘lardan
tusiladigan suvlar tashkil etadi. Sug‘oriladigan yerlardan yer osti suvlari
kanallardagi suv yoʻqolishlari va dalalardagi suvning infeltiratsiyasi hisobiga
toʻldiriladi. Havzaning yuqori qismida yer osti suvlari 20-30 m chuqurlikda yotadi.
Tuzlarning tuproqda suvda esish sifat tarkibiga koʻra bu tuproqlar sulfat xilarit va
xlarit natri shoʻr kamligi kiradi. Yer osti suvlarining miniarizasya darajasi 4-40 g/l
atrofida uzgarib turadi. Bu yerlar toʻla oʻzlashtirilgandan soʻng yer osti suvlarining
koʻtirilishi kuchayishi mumkun.
Shuning uchun bu yerda qushimcha kollektor-drenaj tarmoqlarini qoʻrib,
shoʻr suvlarni sug‘oriladigan yerlardan olib chiqib ketishi tadbirlarini amalga
oshirish kerak.
Nasos stansiyasi sugʻoradigan maydon geologiyasi tekisliklardan iborat.
Umumiy nishabligi yoʻnalishi janubdan shimolga tomonga yoʻnalgan. Geologik
tuzilish turtlamchi davr yotqiziqlaridan iborat. Gruntlari qumloq va qumoq
tuproqlardan tashkil topgan. Grunt suvlari yogin - sochin suvlarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
29
infiltratsiyasidan iborat, tebranish esa 0,6-2,2 m tashkil etadi. Ximiyaviy tarkibi
buyicha grunt suvlari sulfatli boʻlib, mineralizatsiyasi 0,92-1,23 g/l. SO4 ionlari
1084 mg/l dan 2583 mg/l gacha iborat. S1 ionlari 206 dan 165,0 mg/l gacha. Grunt
suvlari betonning hamma markalariga nisbatan yaxshi xossaga ega.
Geomorfologik sharoit.Tekshirish maydoni geomorfologik nisbatan
Qashqadaryo fohasining to‘lqinsimon tekisligi chegarasida joylashgan yerning
absalyut belgisi 483-501 m geologo-metologik ko‘rinishda cho‘kindilar ishtirok
etadi, ular to‘lqinsimon so‘z to‘lqinsimon 2chi qayri tusli tekis yer rozion supasidan
tashkil topgan va qum tuproq ko‘rinishda. Yer osti suvlari 10 m chuqurlikda
joylashgan yerlarni sug‘orilgandag so’ng yer osti suvlari satxi 5-7 yil ichida kretik
chuqurlikdan ko‘tarilmaydi. Yer osti suvlari kretik chuqurligi 2,4-2,6 m. Sesmik
xususiyati bo‘yicha (tuproqlar qumoq va gel) II kategoriyaga kiradi. Nasos stansiya
qurilish maydoni 7-balli sestmik zonasi kiradi.
03.11.85 qurilish me’yori va qoidalariga binoan yer osti suvlarining
agresevligi aniqlanadi. Oddiy portlantsmenti narmal zichlanishdagi betonga
nisbatan kuchli ogressiv. Loyixada - GOST 26637-85, V15 sulfatga sementli og‘ir
beton kuzda tutilgan.
1.1-rasm.
Qoraqutan nasos stansiyasi ko‘rinishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
30
Xulosa
- Respublikamizda loyihalashtirilgan va rekonstruksiya qilingan hamda
hozirgi vaqtda ekspluatatsiya qilinayotgan sugorish nasos stansiyalardagi gidravlik
yo‘qolishlarni hisobga olish ularning samaradorligini 5-7 % ga oshiradi;
- nasos stansiyasida suvlarni xisobga olishning yo‘qligi suv xaydash va suv
iste’moli grafiklarining o‘zaro muvofiq bo‘lmasligiga olib keladi. Natijada
nasoslarni tez-tez ishlatib yoki to‘xtatib turishga to‘g‘ri keladi, bunday sharoitda
ishlash esa, avariyalar sababchisi bo‘ladi, agregat elementlarini muddatidan oldin
eyilishiga, elektr energiyasini ortiqcha sarf qilishga va ortiqcha suvlarni tashlab,
isrofga olib keladi;
- nasos stansiya mashina kanallardagi gidravlik sharoitini o‘rganish natijasida
gidravlik qarshiliklarga kanalning ko‘ndalang kesim shaklini alohida ta’siri
tadqiqotlar natijasida e’tirof etildi;
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Urishev B.U. «Nasoslar va nasos stansiyalari» fanidan ma’ruzalar
matnlari to‘plami. Q., QarMII., 2000. – 76 b.
2.
M. Mamajonov Nasos stansiyalardan foydalanish. Darslik. – T.:
«Fan va texnologiya», 2015, 436 b.
3.
Amu-Qashqadaryo irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi huzuridagi
Nasos stansiyalari va energetika boshqarmasi ma’lumotlaridan foydalanilgan.
VIII.Internet saytlari
www. suvmash.uz;
www. suvsanoatmash.uz;
www. aziagidromash.uz;
www.ziyonet.uz;
www.lex.uz - O‘zR Adliya vazirligi sayti.
