https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
115
BUDDAVIYLIK DINI
Andijon Davlat Unversiteti Axborot tizimlari va texnologiyalari 102-guruh
talabasi
Abubakirova Namuna
Andijon Davlat Universiteti Axborot tizimlari va texnologiyalari 102-guruh
talabasi
Abduholiqova Nigora
Annotatsiya: Ushbu maqola, buddaviylik diniga asoslangan bo‘lib unda
buddizimning kelib chiqishi va uning rivojlanish tarixi haqida muhokamaviy
xulosalar olib, boriladi. Hamda, maqolada 5–6 asrlarda O‘zbekiston hududida
buddizmning tarqalishi, rivojlanishi va uning madaniy ahamiyati haqida so‘z
yuritiladi. O‘sha davrda Buyuk Ipak yo‘li orqali kelgan buddaviylikning hududdagi
siyosiy va madaniy jarayonlarga ta’siri, buddaviy meros yodgorliklari va
arxeologik topilmalar o‘rganiladi. Maqola davomida O‘zbekistonning
Surxondaryo, Toshkent va boshqa hududlarida buddizm izlarini saqlab qolgan
joylar haqida ma’lumot beriladi. Buddizm tarixi tadqiqotchilari mavjud manbalar
asosida bu oqim asoschisi real tarixiy shaxs ekanligini ta’kidlaydilar. Bu ta’limot
to‘g‘risida xabar beruvchi adabiyotlarda u Siddxartxa, Gautama (Gotama),
Shakyamuni, Budda, Tadxagata, Djina, Bxagavan kabi ismlar bilan zikr etiladi. Bu
ismlar ma’nolari kuyidagicha: Siddxartxa — shaxsiy ism, Gautama — urug‘ nomi,
Shakyamuni — «Shakya kabilasidan chiqqan donishmand», Budda —
«nurlangan», Tadxagata — «shunday qilib, shunday ketgan», Djina — «g‘olib»,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
116
Bxagavan — «tantana kiluvchi». Ular ichida eng mashxuri «Budda» bo‘lib,
shundan ushbu dinga buddizm nomi berilgan.
Kalit so‘zlar: Siddxartxa, Gautama, Djina, Budda, Tadxagata, Maxavostu,
Buddxacharita,
O‘zbekiston, buddizm, Buyuk Ipak yo‘li, Fayoztepa,
Dalvarzintepa, Qoratepa, 5–6 asrlar, madaniyat, tarix, buddaviy yodgorliklar.
Buddizm tarixi tadqiqotchilari mavjud manbalar asosida bu oqim asoschisi
real tarixiy shaxs ekanligini ta’kidlaydilar. Bu ta’limot to‘g‘risida xabar beruvchi
adabiyotlarda u Siddxartxa, Gautama (Gotama), Shakyamuni, Budda, Tadxagata,
Djina, Bxagavan kabi ismlar bilan zikr etiladi. Bu ismlar ma’nolari kuyidagicha:
Siddxartxa — shaxsiy ism, Gautama — urug‘ nomi, Shakyamuni — «Shakya
kabilasidan chiqqan donishmand», Budda — «nurlangan», Tadxagata — «shunday
qilib, shunday ketgan», Djina — «g‘olib», Bxagavan — «tantana kiluvchi». Ular
ichida eng mashxuri «Budda» bo‘lib, shundan ushbu dinga buddizm nomi berilgan.
Bizgacha, Buddaning bir necha biografiyalari yetib kelgan: «Maxavostu»
milodning II asrida yozilgan, «Lalitavistara» milodning II—III asrlarida yuzaga
kelgan, «Buddxacharita» buddist faylasuflardan biri Ashvagxosha tomonidan
milodning I-II asrlarida yaratilgan, «Nidanakatxa» —milodning I asrida yozilgan
va «Abnixishkramansutra». Mazkur biografiyalarda Buddaning qaysi yillarda
yashaganligi turlicha berilgan. Ularda mil. avv. IX — III asrlar oralig‘idagi har xil
muddatlar ko‘rsatiladi. Rasmiy xisobga ko‘ra, Butama-Budda mil. avv. 623 yilda
tug‘ilib, 544 yilda vafot etgan. Birok, ko‘pchilik tadkiqotchilar uning tavalludi
mil.avv. 564 yilda, vafoti esa 483 yilda deb xisoblaydilar. Ba’zan 560 va 480 deb
yaxlit sonlar bilan ko‘rsatadilar.
Aytish joizki, yukorida zikr kilingan biografiyalarda Buddaning xaqiqiy xayoti
bilan uning hakidagi afsonalar o‘zaro qorishib ketgan. Siddxartxa Shakya
kabilasining podshoxdaridan biri Shuddxodananing ug‘li edi. Uning saroyi
Xiimolay tog‘lari etagida Kapilavasti degan shaharda bo‘lgan (xozirgi Nepal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
117
xududida). Onasi — malika Mayya. Podshoh ug‘lini orzu-xavaslar og‘ushida
tarbiyalab, uni xech bir kamchiliksiz katta kiladi. Siddxartxa ulg‘ayib qo‘shni
xukmdorlardan birining kizi Yashadxaraga uylanadi va ug‘il ko‘rib, unga Raxula
deb ism qo‘yadi. Hech bir kiyinchilik va kamchilik kurmay o‘sgan bola Siddxartxa
bir kuni ittifoko bir keksa chol, bir bemor xamda og‘ir mashaqqat tortayotgan
rohibni uchratadi, bir kishining esa vafotiga guvoh bo‘ladi. Bundan qattiq
ta’sirlangan shahzoda insoniyatni kiyinchilik va azobdan qutqarish yullarini izlash
uchun saroyni tashlab ketadi. Bu vaqtda u 30 yoshda edi. U beshta rohib bilan
kishloqma-qishloq kezib yuradi.
Shu asnoda Siddxartxa bir narsaga amin bo‘ldi: bu yul uni o‘z oldiga kuygan
maksad, ya’ni insoniyatni azob-uqubatdan qutkarish sari olib bormaydi va u
rohiblar jamoasidan ajraladi. Birmuncha vaqt changalzor o‘rmonlarda kezib xorib
charchagach, bir daraxtning tagida dam olish uchun o‘tiradi va o‘zicha, to xaqiqatni
topmaguncha shu yerdan turmaslikka qaror qiladi. Bu o‘tirishning 49 kuni uning
qalbidan «Sen xaqiqatni topding» degan sado keladi. Shu paytda uning ko‘z oldida
butun borliq namoyon bo‘ladi. U xamma joyda shoshilish, qayoqqadir intilishni
ko‘radi: xech bir joyda osudalik yuq edi. Xayot nihoyasiz uzoqlikni ko‘zlab o‘tib
ketayotgan edi. Inson aqli yetmas bir kuch Trishna — yashash, mavjud bo‘lish
umidi barchaning tinchini buzar, xalok qilar va yana qayta yaratar edi. Mana endi
Budda kimga qarshi kurashish kerakligini angladi. Shu ondan u Budda- nurlangan
deb ataldi. U tagida o‘tirgan daraxt esa-nurlangan daraxt (botxa) deb atala boshladi.
Budda o‘zining birinchi da’vatini Varanasi yaqinidagi Rishipatana bog‘ida
o‘zining besh rohib do‘stlariga kildi va ular Buddaning birinchi shogirdlari
buldilar.
Buddizm — dunyodagi eng yirik dinlar ichida kadimiylaridan biri
hisoblanib, mil. av. VI — V asrlarda Xindistonda vujudga kelgan. Bu dinga e’tikod
kiluvchilar, asosan Janubiy, Janubi-Sharkiy va Sharkiy Osiyo mamlakatlari: Shri-
Lanka, Hindiston, Nepal, Butan, Xitoy, Singapur, Malayziya, Indoneziya,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
118
Mongoliya, Koreya, Vetnam, Yaponiya, Kambodja, Birma, Tailand, Laosda va
qisman Yevropa va Amerika kit’alarida, Rossiya Federatsiyasining Tuva,
Buryatiya, Kalmikston respublikalarida istikomat kiladilar. Xozirgi kunda e’tikod
kiluvchilar soni jihatidan buddizm xristianlik, islom va xinduizmdan so‘ng
to‘rtinchi o‘rinni egallaydi. Buddistlarning soni taxminan 700 mln. atrofida bo‘lib,
ulardan 1 mln. ga yaqini rohiblardir! Buddizm bundan 2500 yildan avvalrok
Xindistonda diniy-falsafiy ta’limot sifatida vujudga kelib, unda ko‘plab diniy
manbalar va diniy yunalishlar mavjud. Buddizm turli milliy va diniy an’analar
bilan kelishuvchanligi sababli ko‘p millatlar tomonidan keng kabul kilindi.
Buddizm xayotning barcha sohalari: diniy, madaniy, siyosiy va iktisodiy
katlamlariga kirib bordi. Qadimgi Baqtriya hududlariga bu din milodiy I asr
boshdarida kirib keldi. Eski Termizda ko‘plab buddaviylik ibodatxonalari barpo
bo‘ldiki bu dinning yuksalishi, tarqalishi ayni Eski Termiz bilan bog‘liq. Eski
Termizda o‘ndan oshiq buddaviylik ibodatxonlari mavjud bo‘lgan ularning
ayrimlarigina saqlanib qolgan bo‘lib hali-hanuz ushbu tarixiy qadamjolar
insoniyatni hayratga solib kelmoqda ana shunday obidalardan biri Qoratepa
buddaviylik ibodatxonasidir.
Eski Termizning shimoliy – sharqiy qismida joylashgan. Dastlab, 1926 –
1928 yillarda Moskvadagi Sharq xalqlari madaniyati davlat muzeyi ekspeditsiyasi
tomonidan o‘rganildi. 1937 yilda M.Ye. Masson va Ye.G. Pchelina tomonidan
tekshirish ishlari olib borildi. 1960 yillarda arxeolog B.Ya.Staviskiy qazish
ishlarini olib borgan. Hozirda O‘zbekiston – Yaponiya qo‘shma arxeologik
ekpeditsiyasi ish olib bormoqda. Umumiy maydoni 8 ga. dan ziyod. Qoratepadan
topilgan bag‘ishlov bitiklari bo‘lgan sopollarda Qoratepadagi ayrim majmualar
Kxadevakavixara – monastiri, Vxara Gulavxara vxad – Gulavxara o‘g‘li
(Gondafar) vixarasi, Okvixara deb nomlangan. Qoratepa bitiklarida roxilardan
Buddashir, Buddxamitra, Jivananda ismlari eslatilib o‘tilgan. Boy erkak va ayol
homiylar qiyofasi rasmlarda hamda haykallarda saqlanib qolgan. Qoratepadan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
119
ko‘plab budda haykallari topilgan. Topilmalar ichida 70 dan ortiq sopol idish
siniqlariga xindcha bitilgan yozuvlar (kxaroshti va braxma yozuvlari) va
devorlarga chizilgan kushon – Baqtriya hamda fors – paxlaviy yozuvlar
xarakterlidir.
Buddizm dunyoning eng qadimiy dinlaridan biri hisoblanadi va eramizdan
avvalgi 5–4 asrlarda Hindistonda vujudga kelgan. 5–6 asrlarda Buyuk Ipak yo‘li
orqali buddizm Markaziy Osiyoga, shu jumladan, O‘zbekiston hududiga kirib
kelgan. Bu davrda buddizm nafaqat diniy ta’limot, balki madaniy va falsafiy tizim
sifatida ham keng tarqalgan. Ayniqsa, Surxondaryo viloyatidagi Dalvarzintepa va
Fayoztepa kabi yodgorliklar buddaviylikning O‘zbekiston hududida chuqur iz
qoldirganidan dalolat beradi. Buddizm O‘zbekiston hududiga Buyuk Ipak yo‘li
orqali kirib kelgan. Ushbu savdo yo‘li Osiyo va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi
madaniy va iqtisodiy aloqalarni yo‘lga qo‘yishda muhim rol o‘ynagan.
Surxondaryo – Buddaviy madaniyatning asosiy markazlaridan biri bo‘lib,
bu yerda Fayoztepa va Dalvarzintepa yodgorliklari joylashgan. Bu hududda budda
ibodatxonalari, haykallar va boshqa arxeologik obyektlar topilgan. Toshkent va
Sirdaryo hududi – Bu hududlarda buddizm ta’siri kamroq bo‘lsa-da, arxeologik
topilmalar buddizmning bu yerga ham yetib kelganini ko‘rsatadi.
Buddizm o‘zining ta’limoti orqali O‘zbekistonning madaniy merosiga katta
ta’sir ko‘rsatgan. Me’morchilik – Buddaviy ibodatxonalar va haykallar, arxitektura
uslublari O‘zbekistonning qadimiy me’moriy merosida iz qoldirgan.
Madaniyatlararo aloqalar – Buddizm orqali Hindiston va Xitoy madaniyati bilan
aloqalar mustahkamlangan. Falsafa – Buddaviylik tinchlik, sabr-toqat va
ma’naviyatni targ‘ib qilgan, bu qadriyatlar mahalliy madaniyatga ham singib
ketgan. Buddizmning O‘zbekiston hududiga kirib kelish sabablari Buddizmning 5–
6 asrlarda O‘zbekiston hududiga kirib kelishi va rivojlanishi bir necha omillar bilan
bog‘liq: 1. Buyuk Ipak yo‘lining roli – Bu davrda Markaziy Osiyo savdo va
madaniyatlar o‘rtasida aloqadorlikni ta’minlaydigan asosiy yo‘l bo‘lgan. Savdo
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
120
karvonlari faqat tovar olib kelib qo‘ymay, o‘zlari bilan diniy va falsafiy
ta’limotlarni ham olib kelganlar. 2. Kushon imperiyasi ta’siri – Kushonlar davrida
buddizm Hindistondan Markaziy Osiyoga tarqalgan. Ayniqsa, Kushon
hukmdorlaridan Kanishka buddizmning homiysi sifatida mashhur bo‘lgan. U
buddist monastirlar qurdirib, bu dinning keng tarqalishiga yordam bergan.
Buddaviy yodgorliklarning ahamiyati O‘zbekiston hududidagi buddaviy
yodgorliklar buddizm tarixi va uning mahalliy madaniyat bilan qanday
uyg‘unlashganini tushunish uchun muhimdir. Fayoztepa – Bu yodgorlikdan
aniqlangan buddaviy haykallar Hindistondagi Gandxara uslubida ishlangan. Bu,
buddizmning O‘zbekiston hududida Hind madaniyati bilan bog‘liq ekanligini
ko‘rsatadi. Dalvarzintepa – Bu shaharning buddaviy ibodatxonalari Markaziy
Osiyo buddizmining o‘ziga xos arxitektura uslublarini o‘rganishga imkon beradi.
Qoratepa Bu yerdagi monastirlar va ibodatxonalardan topilgan devoriy suratlar
buddaviy san’atning rivojlanish bosqichlarini ko‘rsatadi. Buddizmning mahalliy
madaniyatga ta’siri Buddizmning tarqalishi nafaqat diniy, balki madaniy va san’at
sohalarida ham iz qoldirgan.
Xulosa, 5–6 asrlarda O‘zbekiston hududida buddizm Buyuk Ipak yo‘li orqali
kirib kelib, mahalliy madaniyatga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Buddaviy yodgorliklar
va arxeologik topilmalar O‘zbekiston tarixining muhim qismini tashkil etadi.
Garchi buddizm keyinchalik islom va boshqa dinlar ta’sirida o‘z mavqeini
yo‘qotgan bo‘lsa-da, uning madaniy merosi hali ham saqlanib kelmoqda. Bugungi
kunda ushbu buddaviy yodgorliklarni o‘rganish va targ‘ib qilish O‘zbekiston
tarixini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Litvinskiy B. A., "Buddizm v Tsentral'noy Azii," Moskva, 2000.
2. Islomov Q., "O‘zbekiston arxeologik yodgorliklari," Toshkent, 2015.
3. Richard Foltz, "Religions of the Silk Road." Macmillan, 2019.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
121
4. Bernard Kempers, "Buddhist Art in Central Asia." Leiden, 1986.
5. Abdullaev, B. "O‘zbekiston arxeologiyasi." Toshkent, 2019.
6. “Surxondaryo viloyatining buddaviy yodgorliklari” (ilmiy maqolalar
to‘plami), Toshkent, 2020.
7. Richard Foltz, "The History of the Silk Road." Oxford University Press,
2010.
8. Amonov, M. "Buyuk Ipak yo‘li va madaniyatlararo aloqalar." Samarqand,
2018.
9. Arxeologiya instituti ma’lumotlari va tadqiqot natijalari.
