https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
96
KICHIK HAJMLI SABZAVOTLARNI KOVLAB OLISH QURILMASINI
KOVLOVCHI ISH ORGANINI PARAMETRLARINI ASOSLASH
TAHLILI
Andijon qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti tayanch doktoranti
G‘ofirjonov Muslimbek Turg‘unboy o‘g‘li
Elektron pochta:
Annotatsiya: Ushbu maqola kichik hajmli sabzavotlarni (kartoshka, piyoz,
sarimsoq va boshqalar) kovlash uchun moʻljallangan qurilmaning ish organi
parametrlarini asoslashga bagʻishlangan. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki,
ish organi parametrlariga ekinning turi, tuproq sharoiti va boshqa agrotexnik
omillar taʼsir qiladi. Olingan natijalar asosida kichik hajmli sabzavotlarni kovlash
qurilmasining samarali ish organi parametrlarini aniqlash boʻyicha tavsiyalar
ishlab chiqilmoqda.
Kalit soʻzlar: kichik hajmli sabzavotlar, kovlash qurilmasi, ish organi,
parametrlar, agrotexnik omillar, samaradorlik.
Kirish
Qishloq xoʻjaligida sabzavotchilik muhim oʻrin tutadi. Oʻzbekistonda
kartoshka, piyoz, sarimsoq kabi kichik hajmli sabzavotlar keng tarqalgan. Ushbu
ekinlarni yigʻishtirishda qoʻl mehnatidan foydalanish koʻp vaqt va resurs talab
qiladi. Qo'l mehnatining kamchiliklari sabzavotlarni kovlash jarayonining past
samaradorligi va yuqori xarajatlar bilan bog'liq. Mexanizatsiyalashgan yondashuv,
ayniqsa, kichik fermer xo'jaliklari va shaxsiy tomorqa uchastkalari uchun zarurdir.
Shu sababli, kichik hajmli sabzavotlarni kovlash uchun moʻljallangan
mexanizatsiyalashgan qurilmalarni yaratish dolzarb masala hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
97
Kichik hajmli sabzavotlarni kovlash qurilmasining samaradorligi uning ish
organi parametrlariga bogʻliq. Ish organi parametrlarini asoslashda ekinning turi,
tuproq sharoiti va boshqa agrotexnik omillarni hisobga olish zarur. Ushbu tadqiqot
ish organi parametrlarining kovlash sifatiga ta'sirini o'rganishga qaratilgan bo'lib,
bu sohada mavjud bo'lgan tadqiqotlarga qo'shimcha kiritadi.
2025-2027 yillar davomida Andijon viloyatining Andijon tumanidagi ,,Don-
dukkak ekinlar yetishtirish’’ fermer xo‘jaligi yerlarida amalga oshiriladi. Kichik
hajimli sabzavotlarni kovlab olish qurilmasini kovlovchi ish organini texnik
vositalar taxlili ilgari bajarilgan ilmiy-tadqiqot ishlari, mavjud adabiyotlar,
patentlar va internet ma’lumotlari asosida o‘tkaziladi.
Kichik hajimli sabzavotlarni kovlab olish qurilmasini kovlovchi ish organini
ishlash sharoiti tuproqning fizik-mexanik xossalari mavjud me’yoriy hujjatlar
asosida o‘rganiladi.
Nazariy tadqiqotlar grafoanalitik usulda nazariy mexanika, oliy matematika,
matematik statistikani qo‘llagan holda amalga oshiriladi.
Adabiyotlar tahlili
Kichik hajmli sabzavotlarni kovlash bo'yicha bir qator tadqiqotlar olib
borilgan. Mavjud adabiyotlar shuni ko'rsatadiki, ish organi shakli va harakatining
kinematikasi kovlash sifatiga sezilarli ta'sir qiladi. Turli xil ish organlari, masalan,
kuraklar, vibratsiyali pichoqlar va kombinatsiyalangan ish organlari taklif qilingan.
Biroq, ushbu tadqiqotlarning aksariyati katta hajmli mexanizm va mashinalar
orqali sabzavotlarni kovlashga qaratilgan bo'lib, kichik hajmli sabzavotlar uchun
optimallashtirilgan qurilmalar kam o'rganilgan.
Tadqiqot metodlari
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
98
•
Nazariy tadqiqotlar:
ilmiy adabiyotlarni oʻrganish, mavzuga oid
maʼlumotlarni tahlil qilish. Ushbu bosqichda kovlash jarayonining nazariy asoslari,
ish organlarining turlari va ularning afzalliklari va kamchiliklari o'rganildi.
•
Dala tajribalari:
turli tuproq sharoitlarida va turli ekinlar uchun
qurilmaning
ish organi parametrlarini oʻzgartirib, kovlash jarayonini oʻrganish. Dala tajribalari
kovlash chuqurligi, kovlash tezligi va ish organi shaklining kovlash sifatiga ta'sirini
aniqlash uchun o'tkazilishi reja qilingan. Tajribalar turli tuproq sharoitlarida
(qumli, loyli va gumusli tuproqlar) va turli kichik hajmli sabzavotlar (kartoshka,
piyoz, sarimsoq) uchun o'tkazilishi mo‘jalangan va reja qilinmoqda.
•
Ekinning turi:
kartoshka uchun kovlash chuqurligi piyoz va sarimsoqga
nisbatan kattaroq boʻlishi kerak. Kartoshkaning ildiz tizimi piyoz va sarimsoqga
qaraganda chuqurroq joylashganligi sababli, uni kovlash uchun ko'proq chuqurlik
talab etiladi. Piyoz va sarimsoqni kovlashda esa ildiz tizimiga zarar yetkazmaslik
uchun ehtiyot bo'lish zarur.
•
Tuproq sharoiti:
quruq va zich tuproqlarda kovlash uchun ish organi
kuchliroq boʻlishi kerak. Quruq va zich tuproq kovlash jarayonida ko'proq qarshilik
ko'rsatadi. Bunday sharoitda ish organi tuproqqa chuqurroq kirishi va uni yaxshiroq
parchalashi kerak. Yumshoq va nam tuproqlarda esa ish organi unchalik kuchli
bo'lmasligi mumkin.
•
Ish organi shakli:
ekinning turiga qarab, ish organi shakli har xil boʻlishi
mumkin (masalan, kartoshka uchun kuraksimon, piyoz uchun tigʻsimon). Ish
organi shakli kovlash jarayonining samaradorligiga ta'sir qiladi. Kuraksimon ish
organi kartoshkani kovlash uchun yaxshiroq, chunki u tuproqni yaxshi ko'chiradi
va kartoshkani shikastlamasdan chiqaradi. Tig'simon ish organi piyoz va
sarimsoqni kovlash uchun mosroq, chunki u ekinlarni tuproqdan ajratib olishni
osonlashtiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
99
Olingan internet va adabiyotlar patentlar natijalar asosida kichik hajmli
sabzavotlarni kovlash qurilmasining samarali ish organi parametrlarini aniqlash
boʻyicha quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
•
Kovlash chuqurligi ekinning ildiz tizimining chuqurligiga mos boʻlishi
kerak. Bu ekinning shikastlanishini oldini oladi va kovlash sifatini
yaxshilaydi.
•
Kovlash tezligi 0,5-1,5 m/s oraligʻida boʻlishi tavsiya etiladi. Ushbu tezlik
oralig'i ekinning shikastlanishini minimallashtiradi va yuqori ish
unumdorligini ta'minlaydi.
•
Ish organi shakli ekinning turiga va tuproq sharoitiga mos boʻlishi kerak.
Turli xil ekinlar va tuproq sharoitlari uchun turli xil ish organi shakllari talab
etiladi.
Quyidagi jadvalda turli xil ish organlarining afzalliklari va kamchiliklari
keltirilgan:
Ish organi turi
Afzalliklari
Kamchiliklari
Qo'llanilishi
Kuraklar
Tuproqni
yaxshi
ko'taradi,
katta
sabzavotlarni kovlash
uchun samarali
Tuproqqa ko'proq zarar
yetkazadi,
kichik
sabzavotlarni kovlashda
shikastlanish xavfi yuqori
Kartoshka,
lavlagi
Pichoqlar
Tuproqni
kamroq
buzadi,
kichik
sabzavotlarni kovlash
uchun mos
Tuproqni
ko'tarish
qobiliyati
past,
katta
sabzavotlarni
kovlash
uchun samarasiz
Piyoz, sarimsoq
Vibratsiyali
ish
organlari
Tuproqqa
kamroq
zarar
yetkazadi,
sabzavotlarni
Murakkab tuzilishga ega,
energiya sarfi yuqori
Barcha turdagi
sabzavotlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
100
shikastlamasdan
kovlaydi
Kombinatsiyalangan
ish organlari
Turli xil afzalliklarni
birlashtiradi
Murakkab tuzilishga ega,
qimmat
Turli
turdagi
sabzavotlar
Tadqiqotlarni bajarish bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar:
2025-yilning yanvar-fevral-mart oylari davomida “Kichik hajimli
sabzavotlarni kovlab olish qurilmasini kovlovchi ish organini parametrlarini
asoslash” mavzusi bo‘yicha 3 yil davomida olib boriladigan ilmiy-tadqiqot
ishining ishchi dasturi, yillik ish rejalar tuzildi hamda ishchi dastur uchun taqrizlar
olindi. “Kichik hajimli sabzavotlarni kovlab olish qurilmasini kovlovchi ish
organini parametrlarini asoslash” mavzusidagi ilmiy-tadqiqot ishinig 3 yilga
mo‘ljallangan ishchi dasturi Andijon Qishloq Xo‘jaligi va Agrotexnologiyalar
Instituti ilmiy kengashida va Qishloq xo‘jaligi mashinalari va texnik servisni
tashkil etish kafedrasi yig‘ilish bayonida himoya qilib tasdiqlandi.
Dala daftari, adabiyotlar sharhini o‘rganish daftarlari oldindan tayyorlandi.
Kichik hajimli sabzavotlarni kovlab olish qurilmasini kovlovchi ish organini
parametrlarini asoslash – mavzusida internet hamda hozirgi kunda qishloq
xo’jaligida qo’llanilayotgan kovlab oluvchi qurilmalar maqolalar o’rganilib
borilmoqda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
101
1-rasm. Mini traktorlar uchun yasalgan kartoshka kovlash mashinasi
Ushbu qurilma Izboskan tumani Urganji MFY Qishloq xo’jaligi mini traktor
va qishloq xo’jaligi agregatlarini ishlab chiqaruvchi sexida ishlab chiqarilgan.
Ushbu qishloq xo’jaligi kartoshak kovlob olishga mo’jalangan mashina
bo’lib u orqali kartoshkalarni kovlab olinadi.
Mini traktorlar uchun kartoshka kovlash qurilmasi - bu kichik hajmdagi
traktorlarga
ulanadigan
va
kartoshka
hosilini
yig'ib
olishni
mexanizatsiyalashtirishga mo'ljallangan qishloq xo'jaligi asbobidir. Bu qurilmalar
qo'l mehnati talab qiladigan og'ir va ko'p vaqt talab qiladigan ishni sezilarli darajada
osonlashtiradi va tezlashtiradi.
Muhokama
Ushbu tadqiqot natijalari kichik hajmli sabzavotlarni kovlash qurilmalarini
loyihalash va ulardan foydalanish uchun muhim ahamiyatga ega. Nazariy va
adabiyot taxlillari shuni ko'rsatdiki, ish organi parametrlarini to'g'ri tanlash kovlash
sifatini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin. Olingan tavsiyalar asosida
yaratilgan qurilmalar qo'l mehnatiga bo'lgan ehtiyojni kamaytiradi, ish
unumdorligini oshiradi va xarajatlarni kamaytiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
102
Xulosa
Kichik hajmli sabzavotlarni kovlash qurilmasining samaradorligi uning ish
organi parametrlariga bogʻliq. Ushbu maqolada keltirilgan tadqiqot natijalari va
tavsiyalar asosida qishloq xoʻjaligida ushbu turdagi qurilmalarni yaratish va
ulardan foydalanish samaradorligini oshirish mumkin. Kelajakdagi tadqiqotlar ish
organlarining yangi konstruksiyalarini ishlab chiqishga va ularning turli tuproq-
iqlim sharoitlarida ishlashini o'rganishga qaratilishi kerak.
Adabiyotlar
1.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7-fevraldagi PF-4947-
son «O`zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo`yicha harakatlar
strategiyasi to`g`risida» gi Farmoni.
2.
А. X. Xalilov, "Qishloq xoʻjaligi mashinalari". Toshkent, 2005.
3.
B. M. Mirzayev, "Sabzavotchilikda mexanizatsiyalash". Toshkent, 2010.
4.
Xalqaro ilmiy jurnallar va konferensiya materiallari.
5.
F.M.Mamatov Qishloq xo`jaligi mashinalari // Toshkent, 2007.
6.
M.Shoumarova, T.Abdullayev Qishloq xo`jaligi mashinalari Toshkent,
o`kituvchi, 2002.
7.
A.N.Karpenkov, V.M.Xalanskiy Selskoxozyaystvennыye mashinы.
Moskva, 1989.
8.
https://ycbestmachine.en.made-in-china.com/product/yakp VBWTCLcM/
China-CE-Certificate-Farm-Machinery-Tractor-Mounted-Potato-
html?header_search_page=lv&pv_id=1inc874p5630&faw_id=1inc87a712
