https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
268
GAZNI DASTLABKI TAYYORLASH QURILMALARINI
RAQAMLASHTIRISH TURLARI.
Sirojov Alisher Bobur o’g’li-
Gazli neft va gaz qazib chiqarish boshqarmasi. Texnologik jarayonlarni
avtomatlashtish va boshqarish bo’yicha bosh mutaxassis.
Annotatsiya Ushbu maqolada gazni dastlabki tayyorlash qurilmalarini
raqamlashtirish texnologiyalarining turlari va ularning afzalliklari batafsil ko'rib
chiqiladi. Ma'lumotlarni yig'ish va monitoring qilish tizimlaridan boshlab,
raqamlashtirish texnologiyasi, bulutli texnologiyalar va avtomatlashtirilgan
jarayonlargacha bo'lgan texnologik yangiliklarning har biri tavsiflangan.
Raqamlashtirish jarayonlari orqali jarayonlarni optimallashtirish, xavfsizlikni oshirish
va samaradorlikni ta'minlash imkoniyatlari tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar Neft va gaz sanoati, raqamlashtirish, monitoring tizimlari, raqamli
texnologiyalar, bulutli texnologiyalar, avtomatlashtirish, texnologik jarayonlar.
Hozirgi kunda neft-gaz sanoati raqamlashtirish jarayonlari bilan faol
rivojlanmoqda. Gazni dastlabki tayyorlash qurilmalarini raqamlashtirish ushbu
jarayonning muhim qismi bo‘lib, ishchi kuchini tejash, resurslardan samarali
foydalanish, xavfsizlikni oshirish va texnologik jarayonlarni optimallashtirish imkonini
beradi. Ushbu maqolada gazni dastlabki tayyorlash qurilmalarini raqamlashtirishning
asosiy turlari va ularning afzalliklari haqida so‘z yuritiladi.
1. Ma’lumotlarni yig‘ish va monitoring tizimlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
269
Gazni dastlabki tayyorlash qurilmalarida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning
birinchi bosqichi ma’lumotlarni yig‘ish va monitoring qilish tizimlarini joriy etishdir.
Bu tizimlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Sensorli datchiklar
: Gazni dastlabki tayyorlash qurilmalaridagi
texnologik jarayonlarning parametrlarini o‘lchash uchun harorat, bosim, perepad
bosim, gaz analizatorlar, gaz, suv, kondensat sarfini o’lchash vositalari va boshqa
ko‘rsatkichlarni kuzatib boruvchi sensorli datchiklar o‘rnatiladi.
•
IoT qurilmalari
: Sensorli datchiklardan keladigan ma’lumotlarni real vaqt
rejimida markaziy boshqaruv tizimiga uzatuvchi qurilmalar.
•
PLC tizimi
: Sensorli datchiklardan keladigan analogli va diskret
signallarni obyektga mo’ljallanga dasturiy ta’minot asosida qayta ishlaydi. Scada
tizimi orqali texnologik jarayon avtomatik tarzda boshqariladi.
•
Monitoring dasturlari
: Ma’lumotlarni tahlil qilish va ko‘rinishida aks
ettirish uchun maxsus dasturiy ta’minot ishlatiladi.
2. Ma’lumotlarni tahlil qilish va boshqarish tizimlari
Raqamlashtirishning navbatdagi bosqichi yig‘ilgan ma’lumotlarni tahlil qilish va
jarayonlarni avtomatlashtirishdir. Ushbu bosqich quyidagi texnologiyalarni o‘z ichiga
oladi:
•
Sun‘iy intellekt va mashinaviy o‘qitish
: Olingan ma’lumotlar asosida
jarayonlarni optimallashtirish uchun algoritmlar ishlab chiqiladi va mantiqiy
controller dasturlanadi.
•
Big Data tahlili
: Katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash orqali
muammolarni aniqlash va kelajakdagi xavflarni prognoz qilish imkoniyati
yaratiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
270
•
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari (SCADA)
: Gazni tayyorlash
jarayonlarini masofadan boshqarish, kuzatish va avtomatlashtirish uchun
ishlatiladi.
3. Raqamli egizak (Digital Twin) texnologiyasi
Raqamli egizak texnologiyasi gazni dastlabki tayyorlash jarayonining virtual
modelini yaratish imkonini beradi. Ushbu texnologiya quyidagi afzalliklarga ega:
•
Jarayonlarni
simulyatsiya
qilish
: Texnologik o‘zgarishlarning
natijalarini oldindan baholash imkonini beradi.
•
Masofaviy kuzatish va boshqarish
: Qurilmalar holatini real vaqt rejimida
kuzatish va masofadan boshqarish.
•
Texnik xizmatni rejalashtirish
: Qurilmalarning eskirish holatini prognoz
qilish orqali texnik xizmat ko‘rsatishni optimallashtirish.
4. Bulutli texnologiyalar
Bulutli texnologiyalar gazni tayyorlash jarayonidagi ma’lumotlarni saqlash va
ulardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi. Bulutli texnologiyalar quyidagicha
qo‘llaniladi:
•
Ma’lumotlarni saqlash
:
Markaziy
serverlarda
katta
hajmdagi
ma’lumotlarni xavfsiz saqlash.
•
Jamoaviy ishlash
: Turli hududlardagi operatorlar va muhandistehnik
xodimlar o‘rtasida ma’lumot almashishni osonlashtirish.
•
Real vaqt rejimida kirish
: Har qanday qurilmadan texnologik jarayonni
avtomatik boshqarish tizimiga ulanish, texnologik jarayonni boshqarish va
ma’lumotlarga ega bo‘lish imkoniyati.
5. Avtomatlashtirilgan jarayonlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
271
Avtomatlashtirilgan gazni tayyorlash qurilmalarida gazni dastlabki tayyorlash
jarayonida inson mehnatini minimallashtirish va xavfsizlikni oshirish uchun ishlatiladi.
Masalan:
•
Qurilmalarning texnologik jarayonlarni boshqarish
: Texnologik
jarayonlarni Avtomat boshqarishda inson omilini kamaytirish.
•
Avtonom boshqaruv tizimlari
: Jarayonlarni to‘liq avtomatik rejimda
boshqarish.
Xulosa
Gazni dastlabki tayyorlash qurilmalarini raqamlashtirish texnologik jarayonlarni
samarador va xavfsiz qilish imkonini beradi. Yuqorida keltirilgan turlarni to‘g‘ri va
kompleks ravishda joriy etish orqali korxonalar o‘z resurslaridan samarali foydalanishi,
xarajatlarni qisqartirishi va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishi mumkin.
Raqamlashtirish jarayonini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun zamonaviy
texnologiyalarni izchil o‘rganish va ulardan foydalanish zarur.
Gazni raqamlashtirishning turlari va afzalliklari jadvali.
Raqamlashtirish turi
Tavsif
Afzalliklari
Ma’lumotlarni yig‘ish
va monitoring
Sensorli datchiklar va
IoT
qurilmalari
orqali
parametrlarni kuzatish
Jarayonni real vaqt
rejimida nazorat qilish
Ma’lumotlarni
tahlil
qilish
PLC
va
Big
Data
yordamida tahlil qilish
Jarayonlarni
optimallashtirish,
muammolarni
prognozlash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
272
Raqamli
egizak
texnologiyasi
Virtual model yaratish
Masofaviy
boshqaruv,
texnik
xizmatni rejalashtirish
Bulutli texnologiyalar
Ma’lumotlarni xavfsiz
saqlash
va
ulardan
foydalanish
Jamoaviy
ishlash,
ma’lumotga tezkor kirish
Avtomatlashtirilgan
jarayonlar
PLC mantiqiy kontroller
yordamida
avtomatik
boshqaruv
Inson
omilini
kamaytirish, xavfsizlikni
oshirish
F oydalanilgan adabiyotlar
1.
Brown, P., & Smith, J. (2019).
Digital Transformation in Oil and Gas Industry
.
New York: Springer.
2.
Ahmadov, S. (2020).
Raqamli texnologiyalarni neft-gaz sanoatida qo‘llash
.
Tashkent: Energiya nashriyoti.
3.
Ganiev, B. (2021).
SCADA tizimlari va ularning gaz sanoatidagi ahamiyati
.
Tashkent: Innovatsion texnologiyalar markazi.
4.
Johnson, R. (2022).
Big Data and IoT in Energy Sector
. London: TechPress.
5.
Mirzaev, D. (2021).
Gazni tayyorlashda raqamli egizak texnologiyasining
ahamiyati
. Tashkent: Fan va Texnologiya.
6.
Williams, T. (2020).
Automation and Robotics in Oil and Gas
. Boston:
Engineering Insights.
