https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
118
MATEMATIKA FANINI KASB-HUNAR MAKTABLARIDA O‘QITISH
METODLARI
Sodiqova Nilufar Hafizovna
Buxoro viloyati Vobkent tumani 1-son kasb-hunar maktabi matematika fani
o‘qituvchisi
Annotation: this article also shows information on the application of educational
technologies to the process of teaching mathematics, scientific methods of research in
mathematics, which at the same time act as methods of scientific research in teaching
mathematics.
Keywords: method, comparison, analysis, synthesis, part, symmetric,
mathematical education, use of educational technologies, development of Science and
technology, Natural Sciences.
Annotatsiya: Ushbu maqolada matematika fanini o‘qitish jarayoniga ta’lim
texnologiyalarini tatbiq etish borasida ma’lumotlar, matematikadagi izlanishning ilmiy
metodlari bir vaqtning o'zida matematikani o'qitishdagi ilmiy izlanish metodlari
vazifasini ham bajarishi ko’rsatilgan.
Kalit so‘zlar: Metod, taqqoslash, analiz, sintez, qism, simmetrik, matematik ta’lim,
ta’lim texnologiyalaridan foydalanish, fan-texnika va texnologiyalarning rivojlanishi,
tabiiy fanlar.
2017 yil.... O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 6 apreldagi
"umumiy o'rta va o'rta maxsus, kasb-hunar ta'limining davlat ta'lim standartlarini
tasdiqlash to'g'risida" gi 187-son qarori chiqdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
119
2017 yili matematika fanidan standart hamda o'quv dasturini ishlab chiqishda
yuqorida qayd etilgan Germaniya, Singapur, Koreya Respublikasi va Yaponiya kabi
davvlatlar standartlaridan tashqari umume'tirof etilgan halqaro baholash dasturlari
ramkalari va metodologiyasi ozmi-ko'pmi, hisobga olindi:
1) Evropa Kengashining "uzluksiz ta'lim uchun tayanch kompetentsiyalar –
umumevropa standartlari strukturasi" to'g'risidagi hujjati ("Key competences for
lifelong learning — a European Reference Framework") [1]
2) iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkilotining (Organisation for Economic
Cooperation and Development (OECD)) xalqaro o'quvchilarni baholash dasturi
(Programme for International Student Assessment (PISA)) ramkalari [2] .
3) ta'lim natijalarini baholash bo'yicha xalqaro Assosiasiyasining (International
Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA) ) xalqaro matematika
va aniq va tabiiy fanlarning tendentsiyalarini o'rganish markazi (Trends in international
mathematics and science study Center (TIMSS)) ramkalari . ham inobatga olindi.
2018 yil.... Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 8 dekabrdagi 997-son "Xalq ta'limi
tizimida ta'lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-
tadbirlari to'g'risida" gi qarori chiqdi.
Unga muvofiq xalqaro tadqiqotlar natijalariga asoslangan holda matematikadan
davlat ta'lim standarti, o'quv dasturlari va o'quv adabiyotlari mazmuniga o'zgartirish va
qo'shimchalar kiritildi. Bunda davlat ta'lim standartlari, o'quv dasturlari va o'quv
adabiyotlarini ilg'or xorijiy davlatlar bilan qiyoslash orqali o'rganib chiqildi. Qarorda
ilg'or xorijiy davlatlar tajribasidan kelib chiqqan holda davlat ta'lim standartlari, o'quv
dasturlari va o'quv adabiyotlari mazmuniga bosqichma-bosqich o'zgartirish va
qo'shimchalar kiritilishi ko'zda tutilgan.
Shu bilan birga, umumiy o'rta ta'lim tizimida matematikani o'rganish bo'yicha
qo'llaniladigan darsliklar va o'quv-metodik majmualarni yaratish va modernizasiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
120
qilish bo'yicha xalqaro ekspertlarni jalb qilgan holda mualliflar guruhlarini shakllantirib,
xalqaro baholash dasturlari asosida matematikani o'rganish bo'yicha qo'llaniladigan
darsliklar va o'quv-metodik majmualar yaratilishi belgilangan.
2020 yil... O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2020 yil 2 mart kuni
"2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo'nalishi bo'yicha harakatlar strategiyasini "ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish yili"da amalga oshirishga oid davlat dasturi to'g'risida"gi 2020 yil 2
martdagi PF-5953-son Farmoni imzolangan. Bu Farmonda umumiy o'rta ta'limning
Milliy o'quv dasturini ishlab chiqish vazifasi belgilanib, maktab o'quv dasturlarini ilg'or
xorijiy tajriba asosida takomillashtirish mexanizmini yaratish vazifasi qayd etilgan.
Matematika fani insonning intellektini, diqqatini rivojlantirishda, ko‘zlangan
maqsadga erishish uchun qat’iyat va irodani tarbiyalashda, algoritmik tarzdagi
tartibintizomlilikni ta’minlashda va tafakkurini kengaytirishda katta o‘rin tutadi.
Matematika olamni bilishning asosi bo‘lib, tevarak-atrofdagi voqea va hodisalarning
o‘ziga xos qonuniyatlarini ochib berish, ishlab chiqarish, fan-texnika va texnologiyaning
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun matematik madaniyat —
umuminsoniy madaniyatning tarkibiy qismi hisoblanadi. Matematika fanini
nazariylashtirgan holda o‘qitishga yondashishdan voz kechib, o‘quvchining kundalik
hayotida matematik bilimlarni tatbiq eta olish salohiyatini shakllantirish va
rivojlantirishga erishish, o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini namoyon
qilish va faollashtirishga e’tiborni kuchaytirish – davr talabi. Matematik ta’limga
kompetensiyaviy yondashuv o‘quvchilarda kasbiy, shaxsiy va kundalik hayotda
uchraydigan holatlarda samarali harakat qilishga imkon beradigan amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirish va rivojlantirishni hamda matematik ta’limning amaliy, tatbiqiy
yo‘nalishlarini kuchaytirishni nazarda tutadi. Mamlakatimizning dunyo hamjamiyatiga
integratsiyalashuvi, fan-texnika va texnologiyalarning rivojlanishi yosh avlodning
o‘zgaruvchan dunyo mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lishi, fanlarni mukammal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
121
egallashini taqozo etadi. Bu esa ta’lim tizimiga, jumladan, matematikani o‘rgatishga
ilg‘or milliy va xalqaro tajribalar asosida standartlarni joriy etish orqali ta’minlanadi.
Fanlarni o‘qitish jarayoniga yangi ta’lim texnologiyalaridan foydalanish shaxs
kamolotini ta’minlashga xizmat qiluvchi mustaqil fikr yuritish, o‘z ustida ishlash,
faoliyatga nisbatan ijodiy yondashish kabi xislatlarning ham shakllanishiga zamin
yaratadi. Shu bois quyida xususiy fanlarni o‘qitish jarayonida (xususan, tabiiy fanlarni)
ta’lim texnologiyalaridan foydalanish, ularning bu boradagi ichki imkoniyatlarini ochib
berish xususida gapiramiz.
Pedagogik texnologiyaning muvaffaqiyatli loyihalanishi va yakuniy natijaning
kafolatlanishi o‘qituvchining didaktik masalalar mohiyatini anglab yetish darajasi va
darsda ularni to‘g‘ri baholay olishiga bog‘liqdir. Har bir darsda ta’limning aniq maqsadi
belgilanishi o‘qitish texnologiyasini loyihalashda muhim shartlardan biri sanaladi.
Bunda fan mavzulari bo‘yicha o‘qitishning tashxislanuvchi maqsadi aniqlanadi.
Darhaqiqat, har qanday fan o‘zining paydo bo‘lgan vaqtidan boshlab katta bilimlar
hajmini to‘plagan va u yuqori tezlikda boyitib bormoqda. O‘qitish faqat zaruriy
axborotlarnigina tanlab olish va o‘quvchining o‘zlashtirish qobiliyatlariga mos holda
ular hajmini miqdoriy o‘lchamga keltirish zarur. Har qanday fan bosqichma-bosqich
o‘rganish asosida rivojlanib boradi. Rivojlanishning uzluksiz jarayoni turli fanlarda
turlicha, hatto bir fan bo‘limlari o‘rtasida ham notekis kechadi. Shu bois o‘quv
mavzulari bo‘yicha maqsadni aniq belgilash uchun abstraktsiya pog‘onalari va unga mos
o‘quv unsurini bayon qilish foydalanish maqsadga muvofiq.
Mavzular bo‘yicha ta’lim maqsadini aniq belgilashning abstraktsiya pog‘onalari:
1. Ob’ektning xususiyat va sifatlari qayd etilib, o‘zlashtirish unsuri odatdagi tilda
tushuntiriladi.
2. Fan uchun xususiy bo‘lgan tushuncha, atama va qonuniyatlarni o‘zlashtirish
unsurining tarkibini tashkil qilib, ilmiy tilda bayon etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
122
3. Fanga tegishli ma’lum hodisalar ularning sonli nazariyalari asosida
tushuntiriladi.
4. Tavsiflashning yuqori darajali umumlashmasidan foydalangan holda amalga
oshirish bilan belgilanadi.
O‘quv predmetining ilmiylik darajasi va bu parametrlar yordamida o‘quvchilar
bilim sifatini baholash uchun koeffitsient kiritiladi. O‘quvchilar tomonidan o‘quv
unsurini qay darajada o‘zlashtirish ularning faoliyatiga bog‘liq. Faoliyat ko‘rsatma
vositasida yoki ko‘rsatmasiz mustaqil ravishda bajaraliadi.
Yuqorida tilga olingan o‘zlashtirish darajasini aniqlash uchun munosib testlar
ishlanishi kerak. Test – bu biror bir faoliyatni bajarish uchun ma’lum darajadagi bilimni
egallashga qaratilgan topshiriqlardir. Testning to‘g‘ri bajarilganligini o‘lchash va
baholash maqsadida har bir testga ekspert metodi yordamida etalon ishlab chiqiladi.
Etalon yordamida test yechimiga olib keladigan jiddiy amallar sonini aniqlash qiyin
emas. O‘quvchining javobi etalon bilan solishtirgach, testning sifatli bajarilganligi
to‘g‘risida tegishli xulosaga kelinadi va to‘g‘ri yechilgan amallar yordamida
o‘zlashtirish koeffitsienti aniqlanadi. Shunday qilib, pedagogik aylanmaga
o‘quvchilarning tajribani o‘zlashtirish darajasi sifatini o‘zlashtirish koeffitsienti
yordamida aniq hisoblash metodikasini kiritish pedagogik texnologiyaning muhim
tamoyillaridan birini ifodalashga imkon beradi. Bu ta’limning tugallanganlik
tamoyilidir. Mazkur tamoyil maktabda o‘qitish jarayoni samarasiz kechishi
muammolarning yechimi va yo‘nalishlarini izlab topish imkonini beradi.
Matematika fanini o'qitish metodlari.
O'rganilayotgan matematik obyektdagi narsalaming 0'xshash va farqli tomonlarini
aniqlovchi metod taqqoslash metodi deyiladi. Taqqoslash metodi ham ilmiy izlanish
metodlaridan biridir. Taqqoslash metodini matematika darslarida o'rganilayotgan mavzu
materiallariga tatbiq qilishda quyidagi prinsi plarga amal qilinadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
123
1) taqqoslanayotgan matematik tushunchalar bir jinsli bo'lishi kerak;
2) taqqoslash o'rganilayotgan matematik obyektdagi narsalaming asosiy
xossalariga nisbatan bo'lishi kerak. Matematika o'qitishdagi ilmiy izIanish metodlari
Ma'lumki, matematika fanini o'rganadigan obyekti materiyadagi narsalarning
fazoviy shakllari va ular orasidagi miqdoriy munosabatlardan iboratdir. Ana shu shakllar
orasidagi miqdoriy munosabatlarni aniqlash jarayonida matematiklar izlanishning ilmiy
metodlaridan vosita sifatida foydalanadilar. Matematikadagi izlanishning ilmiy
metodlari bir vaqtning o'zida matematikani o'qitishdagi ilmiy izlanish metodlari
vazifasini ham bajaradi. O'qitishdagi ilmiy izlanish metodlari quyidagilardan iboratdir.
1.Tajriba va kuzatish.
2. Taqqoslash.
3. Analiz va sintez.
4. Umumlashtirish.
5. Abstraksiyalash.
6. Aniqlashtirish.
7. Klassifikatsiyalash.
Tajriba va kuzatish metodi Ta'rif. Matematik obyektdagi narsalarning xossalari va
ularning O'zaro munosabatfarini belgilovchi metod kuzatish deyiladi. Misol.
o'quvchilarga bir necha figurani ko'rsatib, bu figuralar ichidan o'q simmetriyasiga ega
bo'igan geometrik figuralarni ajrating deb buyursak, o'quvchilar barcha figuralarni ko'rib
chiqib quyidagicha xulosaga kelishlari mumkin. Figuralar ichida o'zidan biror o'qqa
nisbatan ikki qismga ajragan figuralar bo'lsa hamda ularni ana shu o'q bo'yicha
buklaganda qismlar ustma-ust tushsa, bunday figuralar simmetrik figuralar bo'ladi.
Ammo boshqa figuralarda o'zlarini teng ikkiga bo'luvchi to'g'ri chiziqlar bo'lmasligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
124
mumkm. U holda bunday figuralar nosimmetrik figuralar bo'ladi. Biz figuralardagl
bunday xossa va ular orasidagi munosabatlarni kuzatish orqali figuralarni simmetrik va
nosimmetrik figuralarga ajratildi. Ta'rif. Matematik obyektdagi narsalaming xossafari
va ular orasidagi miqdoriy munosabatlarni sun'iy ravishda bo'lak (qism)larga ajratish
yoki ulami birlashtirish tajriba metodi deyiladi.
Analiz va sintez metodi Ta'rif. Noma'lumlardan ma'lumlarga tomon izlash metodi
analiz deyiladi. Analiz metodi orqali fikrlashda o'quvchi quyidagi savolga javob berishi
kerak: «Izlanayotgan noma'lumni topish uchun nimalami bilish kerak ?» Analiz
metodini psixologlar bunday fa 'riflaydilar: «butunlardan bo'laklarg tomon izlash metodi
analiz deyiladi» Mаtеmаtikа o‘qitishning аmаliy mаqsаdi o‘z оldigа quyidаgi
vаzifаlаrni qo‘yadi:
а) Mаtеmаtikа kursidа оlingаn nаzаriy bilimlаrni kundаlik hаyotdа uchrаydigаn
elеmеntаr mаsаlаlаrni yеchishgа tаdbiq qilа оlishgа o‘rgаtish. Bundan аsоsаn
o‘quvchilаrdа nаzаriy bilimlаrni аmаliyotgа bоg‘lаy оlish imkоniyatlаrini tаrkib
tоptirish, ulаrdа turli sоnlаr vа mаtеmаtik ifоdаlаr ustidа аmаllаr bаjаrish mаlаkаlаrini
shаkllаntirish vа ulаrni mustаhkаmlаsh uchun mахsus tuzilgаn аmаliy mаsаlаlаrni hаl
qilishgа o‘rgаtilаdi.
b) Mаtеmаtikаni o‘qitishdа tехnik vоsitа vа ko‘rgаzmаli qurоllаrdаn fоydаlаnish
mаlаkаlаrini shаkllаntirish. Bundа o‘quvchilаrning mаtеmаtikа dаrslаridа tехnikа
vоsitаlаridаn, mаtеmаtik ko‘rgаzmаli qurоllаr, jаdvаllаr vа hisоblаsh vоsitаlаridаn
fоydаlаnа оlish mаlаkаlаri tаrkib tоptirilаdi.
v) O‘quvchilаrni mustаqil rаvishdа mаtеmаtik bilimlаrni egаllаshgа o‘rgаtish.
Bundа аsоsаn o‘quvchilаrni o‘quv dаrsliklаridаn vа ilmiy-оmmаviy mаtеmаtik
kitоblаrdаn mustаqil o‘qib o‘rgаnish mаlаkаlаrini shаkllаntirishdаn ibоrаtdir. Bizgа
mа’lumki, mаtеmаtikа o‘qitish mеtоdikаsi fаni pеdаgоgikа fаnining mа’lum bir bo‘limi
bo‘lib, u mаtеmаtikа fаnini o‘qitish qоidаlаrini o‘rgаnish bilаn shug‘ullаnаdi.
Mаtеmаtikа o‘qitish mеtоdikаsi mаtеmаtikа fаnini o‘qitish qоnuniyatlаrini o‘rgаnish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
125
jаrаyonidа pеdаgоgikа, mаntiq, psiхоlоgiya, mаtеmаtikа, lingvistikа vа fаlsаfа fаnlаri
bilаn uzviy аlоqаdа bo‘lаdi. Bоshqаchа аytgаndа, mаktаbdа mаtеmаtikа o‘qitish
muаmmоlаri mаntiq, psiхоlоgiya, pеdаgоgikа, mаtеmаtikа vа fаlsаfа fаnlаri bilаn uzviy
bоg‘liqdа hаl qilinаdi. Mаtеmаtikа o‘qitish mеtоdikаsining mеtоdоlоgik аsоsi bilish
nаzаriyasigа аsоslаngаndir. Mаtеmаtikа mеtоdikаsi fаni mаtеmаtik tа’limning mаqsаdi,
mаzmuni, fоrmаsi, uslubi vа uning vоsitаlаrini dаrs jаrаyonigа tаdbiqiy qоnuniyatlаrini
o‘rgаnib kеlаdi. Mаtеmаtikа fаni fizikа. chizmаchilik, kimyo vа аstrоnоmiya fаnlаri
bilаn hаm uzviy аlоqаdа bo‘lаdi.
Mаtеmаtikа fаnining bоshqа fаnlаr bilаn uzviy аlоqаsi quyidаgi ikki yo‘l bilаn
аmаlgа оshirilаdi:
1) Mаtеmаtikа tizimining butunligini buzmаgаn hоldа o‘qishni fаnlаrning
dаsturlаrini mоslаshtirish.
2) Bоshqа fаnlаrdа mаtеmаtikа qоnunlаrini, fоrmulаlаrini tеоrеmаlаrni o‘rgаnish
bilаn bоg‘liq bo‘lgаn mаtеriаllаrdаn mаtеmаtikа kursidа fоydаlаnish. Hоzirgi vаqtdа
mаtеmаtikа dаsturini bоshqа fаnlаr bilаn mоslаshtirish mаsаlаsi аnchа muvаffаqqiyatli
hаl qilingаn. Mаtеmаtikа dаrslаridа bоshqа fаnlаrdаn fоydаlаnish mаsаlаsini dаsturdа
аniq ko‘rsаtish qiyin, buni o‘qituvchining o‘zi аmаlgа оshirаdi, ya’ni o‘quv mаtеriаlini
rеjаlаshtirishdа vа dаrsgа tаyyorlаnish vаqtidа e’tibоrgа оlishi kеrаk. Mаsаlаn,
tеnglаmаlаrni o‘rgаnish dаvridа fizik miqdоrlаr оrаsidаgi bоg‘lаnishlаrni аks ettirаdigаn
tеnglаmаlаrni, ya’ni issiqlik bаlаnsi tеnglаmаsi, issiqlikdаn chiziqli kеngаyish
tеnglаmаsi vа shungа o‘хshаsh tеnglаmаlаrni hаm yеchtirishi mumkin. Hаr bir fаndа
bo‘lgаni kаbi mаtеmаtikа fаnidа hаm tа’riflаnаdigаn vа tа’riflаnmаydigаn tushunchаlаr
mаvjud.
Adabiyotlar:
1.
file:///C:/Users/%D1%84%D1%84%D1%84%D1%84/Downloads/imkoni
yati-cheklangan-bolalar-maktablarida-ta-lim-jarayonini-tashkil-etish.pdf
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
126
2.
Nabiyeva,
G.
A.
(2021).
IMKONIYATI
CHEKLANGAN
BOLALARNING TA’LIM-TARBIYA OLISHLARI. Scientific progress, 1(5).
3.
Jakayeva K. Aymurzayeva G. O‘quvchi mustaqil fikrlasin. “Ma’rifat”
gazetasi, 26- sentabr 2012 yil.73-son.
4.
Tolipov O‘.Q., Usmanboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy
asoslari. Monografiya. Toshkent: “Fan”. 2006.
5.
Iminova H. Geometrik mazmundagi masalalarni o'rgatishda axborot
texnologiyalaridan foydalanish. Scientific Journal Impact Factor, 2(9). 2021, P. 109-
112.
