https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
217
ALISHER NAVOIY QIT’ALARI TAHLILI
Buxoro davlat universiteti Filologiya Fakulteti
Nurillayeva Munisa
Annotatsiya: Ushbu maqolada Alisher Navoiy qit’alarida insoniyat va uning
olami, o’zligini tanish, insonlarga bo’lgan munosabatlari xatti-harakatlari haqida fikr-
mulohazalar berilgan.
Kalit so’zlar: qit’a, qit’a namunalari, qit’a sarlavhasi, Alisher Navoiy qit’alarida
umuminsoniy qadriyatlar, ayb qidirmaslik kabi.
Navoiy ijodi va uning shxsiyati cheksiz bir ummondir. Bu ummonning qa’riga
yetish, uni anglash uchun g’ovvos bo’lib dur-u gavharlarni terish zarur.
Gʻarbda Chigʻatoy adabiyotining buyuk vakili, sharqda "Nizomi millat va din"
unvoni bilan ulugʻlangan, oʻzbek tilining asoschisi hisoblangan Mir Alisher Navoiy
koʻp sohalarga oʻzining asarlari bilan katta hissa qoʻshgan. Oʻzbek sheʼriyatida uning
sheʼriy asarlari yuqori choʻqqida turadi. Ruboiy, tuyuq, lugʻz (chiston)larining barchasi
oʻzining mukammal, beqiyosligi bilan ajralib turadi. Asarlarining ichida qit'aning
alohida oʻrni bor.
Ma’lumki, Alisher Navoiy asarlari zamonlar oshasa-da, o’z mazmunini,
buyukligini,teranligini yo’qotmaydi. Necha zamonlar o’tibdiki, uning asarlarining
mavzusi, g’oyasi, jamiyatda insonlar o’rtasidagi munosabatlarda, ibrat kitobi desak,
mubolag’a qilmagan bo’lamiz. Xususan, uning qit’alarining mavzusi, g’oyasi hayot
bilan hamnafas. Bundan bir necha asr oldin yaratilgan bu noyob durdonalar
xalqimizning ma’naviy xazinalaridan biridir.
Navoiygacha bo’lgan o’zbek adabiyotida qit’a namunalari Hofiz Xorazmiy
“Muhabbatnoma” (1 ta), “Bang va chog’ir munozarasi” (2 ta) mavjud bo’lsa-da, bu
janrning yuqori mavqeyga ega bo’lishi Navoiy nomi bilan bog’langan. Navoiy qit’alari
poetikasi uchun xos bo’lagn yangiliklardan biri ularning har biri maxsus sarlavhaga ega
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
218
bo’lganidadir. Qit’anavislikdagi bunday an’ana faqat forsiy shoirlardan Anvariy (1090-
1170/75) va turkiynavis shoirlardan Alisher Navoiy devonlaridagina uchraydi.
Biz bu o‘rinda Alisher Navoiy hazratlarining qit’alarini sharh-u bayon etishni maqsad
qilib, shoirning insoniy-axloqiy munosabatlarining ulug’ligini yana bir bor anglashga
urindik. Ushbu maqola orqali Alisher Navoiy qit’alarida umuminsoniy g’oyalar aks
etganini ta’kidlamoqchimiz.
YUQORI O`LTURMOQ TALASHQUCHILARKIM
HINDUI DIDBON
ALARDIN YUQORIROQ DURUR
UCHAR QO`NG`UZ ILGARIROQ
Yuqori o‘ltururni kim tilasa,
Kishilikdin ani yiroq bilgil,
O‘lturur safda yuqorilikdin
O‘lturur safda yaxshiroq bilgil.
Alisher Navoiy o’zining asarlarida hukmdorlar, mansab egalari haqida juda ko’p
yozgan. Bu o’y-xayollar orzusida juda ko’p obrazlar yaratgan. Masalan, “Hayrat ul-
abror” dostonidagi Shoh Goziy hikoyatida shohning adolatpeshaligi oldida hatto ona
ham o’z da’vosidan kechishi, yoki “Majolis ul-nafois” asrining yettinchi majlisi Salotin
bobida deb nomlanishining o’zida ham sultonlar va ularning davlat ishlaridagi amallari
aytib o’tilgan.
Navoiy o’zining orzusidagi hukmdor qanday bo’lish kerakligini o’zining asarlari
orqali yaratgan obrazlari yordamida ifoda etgan.
Yuqoridagi qit’ada ham hayotda faqat amal-mansab ilinjida yurib shuning
orqasidan boylik orttirib, o’zini, o’zligini unutadigan shaxslar hozirgi zamonamizda
ham topiladi. Chunki mansab va boylik o’tkinchi bu bilan mast bo’lib qolmaslik zarur.
Orttirgan qudrat va martabasining bahosi yo‘q va umri esa vafosizdir. Demak, nafsi pok
va aqli sof kimsa bu mastliklardan o‘zini behush qilmasligi va o‘zini bunday ishlardan
yiroqda tutishi adolat so’rab kelgan har bir xalqning dardiga darmon bo’lishi kerakligini
uqtirgan. Shu sababdan ham ”yuqori o‘ltirurni" tilagandan ko‘ra oddiy odamlar qatorida
turish afzalroqdir, deydi hazrat Navoiy.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
219
Alisher Navoiyning mazkur qit’asida ham inson va uning tabiati, fe’l-atvori haqida
fikrlarni ko’rishimiz mumkin.
HUNAR AHLIKIM, HUNARLARIN KO`RGUZMAK AYBDURUR VA EL
AYBIN YOPMOQ HUNAR
Erur ahli hunar qoshinda hunar
Ayb yopmoq, dog`i hunar topmoq.
Hunarin elning oshkor etmak,
Yo`q esa bari aybini yopmoq.
Har bir davrda ham har xil toifadagi insonlar yashab o’tgan. Navoiy davrida ham
har xil fe’l–atvorli kimsalar bo’lib, o’zining yurish-turishi, odob-axloqi, ma’naviyati
bilan boshqalardan ajralib turgan. Hazrat Navoiy olam va odam muammolari haqida o’z
fikr va qarashlarini o’zining “Mahbub ul-qulub” asarida keltirib o’tgan. Bu muammolar
insoniyat va olam o’rtasidagi azaliy muammolardan biri hisoblanadi. Didaktik
yo’nalishdagi har qanday asarlarda inson va uning ma’naviy qiyofasi ko’rsatiladi.
Qit’ada olam ahli qoshida kimningdir aybini yopmoq bu eng buyuk hunardir,deydi
hazrat Navoiy. Kimningdir aybini oshkor qilmoqdan ko’ra uni ayblarini yashirmoq har
bir mo’min-musulmon uchun eng ezgu fazilatlardan biridir. Ana shunday g’oyalar
Navoiyning boshqa asarlarida ham o’z isbotini topgan. Xususan, “Mahbub ul-qulub”
asarida: “Yaxshiliklarni topmoq - yedirmoqdir; ayblarini yashirmoq - kiydirmoqdir”
degan satrlarida ham shu fikrlarni anglashimiz mumkin. Bilamizki, Sharq adabiyoti
didaktik yo’nalishidagi asarlari bilan G’arb adabiyotidan farq qiladi. Shayx Sa’diy
Sheroziyning “Bo’ston” asari ana shunday asarlardan biri hisoblanadi. Mazkur qit’adagi
g’oya bilan keltirgan misolimiz o’xshash. Qiyoslang:
Ayb qidirmaslik haqida
Ta’bi aybjo’ylik bo’lsa agar bas,
Tovus oyog’idan boshqasin ko’rmas.
Tozalik axtargil,ey o’zi xira
Ne ko’rsatar ko’zgu gar yuzi xira!
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
220
Barcha aybin yuzga solma,ey g’addor,
Sening ham aybingni ko’rsatuvchi bor.
Insonlar orasida shunday kimsalar ham borki, ular ayb topib, boshqalarning
kamchiliklari ustidan kulib, sal biror narsada qoqilsa, unga yomon munosabatda
bo’ladilar. Afsuski, bu azaliy muammolar bizning zamonamizda ham uchrab turadi.
Bunday insonlarning g’ofiligi oldida har qanday inson ko’ngli bir shisha kabi sinishi
mumkin.
Navoiyning bundan besh asr avval ilgari surgan g’oyalari bugun ham o’z
dolzarbligi va ahamiyatini yo’qotmay kelayotgani insonni hayratga soladi.Shunday ekan
bu qit’alarni yosh avlodga o’rgatib har bir dars jarayonida hikmatlarni tatbiq etishimiz
lozim. Xoh adabiyot darsi bo’lsin, xoh tarix darsida ushbu asarlarga murojaat etishimiz
zarur. Uning hikmat darajasiga ko’tarilgan har bir baytini mag’zini chaqib, ota-onaga,
Vatanga bo’lgan muhabbat ruhida tarbiyalashimiz uchun hazrat Alisher Navoiy ijodiga
doim tayanishimiz kerak. Bunday o’lmas va boqiy asarlarimiz xalqimizning ma’naviy
merosiga aylangan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.Alisher Navoiy mukammal asarlar to’plami 20 jildlik T.,2003
2.Alisher Navoiy mukammal asarlar to’plami G’aroyib us-sig’ar
3-tom T.,2003
3. Alisher Navoiy mukammal asarlar to’plami. Favoyid ul-kibar 6-tom T.,2003
4.Navoiy asarlar tilining izohli lug’ati.4 jildlik T.,1983-1985
5.Yo.Is’hoqov So’z san’ati so’zligi T.,2014
6.A.Hayitmetov Navoiy lirikasi T., 2015
7.Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub T., 2015
8.Sa’diy Sheroziy. Bo’ston.-T.,1960
