https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
295
O’QUVCHILARNING OG’ZAKI NUTQNI O’STIRISH SHAKLLARI
Usmonova Nafisa Axmadovna
Buxoro viloyati Vobkent tumani 1-son Politexnikumi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada ona tili darsi jarayonida olib boriladigan
ishlar, ona tili darslarida o'quvchilarning nutqini rivojlantirish haqida ma‘lumotlar
berilgan.
KALIT SO’ZLAR: nutq, leksik ma’no, o’zak,tafakkur, lug’at, muloqot,
madaniyat, tafakkur, mehnat.
Bolalar nutqini o'stirish jarayoni ularning tafakkurini o'stirish bilan bog'liq.Ona tili
darsi o'quvchilar taffakurini o'stirish ustida ishlash maqsadiga yo'naltirilganligiga qarab
baholanadi. Bunda muayyan Grammatik va imloviy materialni o'rganish jarayonida shu
materialni yaxshiroq o'zlashtirishni taminlaydigan, aqliy faoliyatni talab qiladigan
mashqlarni o'tkazish tushuniladi. Masalan, “0'zakdosh so'zlar" tushunchasini
shakllantirish uchun so'zlarning leksik ma’nosivam orfemik tarkibini taqqoslashni
(ularning ma’nolarida umumiylikni va ularda bir xil o'zakning mavjudligini) bilish
lozim.
O 'quvchilar tafakkurini o'stirish uchun o'qituvchi darsga tayyorlanganda, vazifa
turlarini tanlaydi, darsning materialini va uni o'zlashtirishda o'quvchilar bajaradigan
aqliy faoliyat mashqlarini ham belgilab oladi. O'quvchilarga beriladigan nazariy bilim
tildan ongli foydalanish imkonini beradi.Nazariyaga ahamiyat berish, elementar tarzda
bo'lsa ham, o'quvchilarning til hodisalari o'rtasidagi bog'lanishni bilib olishiga e’tibor
berish demakdir.Boshlang'ich sinf o'quvchilari bunday bog'lanishni bilsalar, nima uchun
kutubxonasi javob topa oladilar. Masalan, “Nima
uchun daftar so‘zi kelishik va egalikqo'shimchalari bilan turlanadi, o'qidik so'zi esa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
296
shaxs-son qo'shimchalari bilan tuslanadi?“. Ona tili darslarining foydali bo'lishiga
darsda og'zaki va yozma ishlarni maqsadga muvofiq o'tkazish, o'quvchilaming o'quv
ishlarini tekshirib, nazorat qilib borish, o'z vaqtida xatolarning oldini olish va to'g'rilash,
texnika vositalaridan foydalanish kabi omillar katta ta’sir ko'rsatadi.
O’zbekiston Xalq ta’limi vazirligi, viloyatlarning xalq ta’limi boshqarmalari olib borgan
tekshirish natijalari, shuningdek shaxsiy kuzatish va tajribalarimiz bizni o’quvchilar
nutqining rivojlanganlik darajasi hali talabga javob bermaydi degan xulosaga olib
keladi. Tilning lug'at boyligini o‘quvchilar tomonidan o'zlashtirilishi uchun ona tili
darslarida so'zlar va ularning ma’nolari quyidagicha tanishtiriladi: 0‘quvchilarni
notanish so‘z va iboralar bilan tanishtirish. O'quvchilar darslikdagi so'z va iboralarga
birinchi marta duch kelayotgan bo'lishi mumkin. Bu so‘z yangi paydo bo'lgan so‘z
bo'lmasa ham, o'quvchi uning ma’nosini bilmaydi, demak, o'quvchi uchun yangi so'z
hisoblanadi. 0‘quvchilani so‘zning yangi ma’nolari bilan tanishtirish.0‘quvchilar ko'p
ma’noli so‘zlarning bir ma’nosini tushunsa, boshqa ma’nosini bilmasliklari mumkin.
Bolalar so‘zlarning hamma ma’nolarini birdaniga o'zlashtirib ololmaydilar.Ularning
ma’nosini o'zlashtirish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.
Nutq faoliyati uchun, shuningdek, o‘quvchilar nutqini o‘stirish uchun bir necha
shartga rioya qilish zarur:
1, Kishi nutqining yuzaga chiqishi uchun talab bo‘lishi kerak. O‘quvchilar nutqini
o‘stirishning metodik talabi o‘quvchi o‘z fikrini, nimanidir og‘zaki va yozma bayon
xohishi va zaruriyatni yuzaga keltiradigan vaziyat yaratish hisoblanadi.
2.Har qanday nutqning mazmuni, materiali bo‘lishi lozim. Bu material qanchalik
to‘liq, boy, qimmatli bo‘lsa, uning bayoni shunchalik mazmunli bo‘ladi.
3.Fikr tinglovchi tushunadigan so‘z, so‘z birikmasi, gap, nutq oborotlari yordamida
ifodalasagina tushunarli bo‘ladi. Shuning uchun nutqni muvaffaqiyatli o‘stirishning
uchinchi sharti –nutqni til vositalari bilan qurollantirish hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
297
O’quvchilarning og’zaki va yozma nutqlarini me’yorlashda, ularning
mutanosibligini ta’minlashda, milliy tilning tabiati va o’ziga xos xususiyatini
belgilashda, ifoda va talaffuz qonuniyatlarini aks ettirishda ohangdorlik, ya’ni qiroat
bilan o’qishning amaliy ahamiyatini o’stirish, adabiy til me’yori va mezonlariga rioya
qilish, o’qish, o’qish metodlarini takomillashhtirish yo’llarini izlash va eng qulaylarini
amaliyotga tatbiq qilish zarur. Adabiy til tushunchasi keng qamrovli, ko’p qirrali
hodisadir.Adabiy til taraqqiyoti barqarorligini ta’minlashda bolalarning yoshlikdan nutq
madaniyatlarini tarkib toptirish va tarbiyalash lozim. Til qonunlarning ta’limga tatbiqi
munosabati bilan bolalarni o’qishga o’rgatishdagi usullarni to’g’ri qo’llashi
(ko’rgazmalilik, tarqatib berilgan topshiriqli qog’ozlar bilan ishlash yo’llarini bilish)
usullari takomillashtiriladi.
Xulosa qilib aytganda Kelajagimiz bo’lgan yoshlarning erkin firklovchi, barkamol
shaxs bo’lib shakllanishi uchun ularni har tomonlama rivojlantirish zarur.Ularning
psixologik, jismoniy va ijtimoiy jihatlarini o’rganib, o’zlarini erkin tutishi va fikrini
mustaqil ifodalashida to’siq bo’ladigan salbiy psixoloogik holatlarni aniqlash va bartaraf
etish lozim. Negaki bu holatlar faqatgina yoshlarning bilim olishida to’siq bo’lib
qolmasdan,balki ularning o’z-o’zini past baholashiga ham olib keladi va bu narsa o’z
navbatida shaxsning boshqa psixik jarayonlarining normal rivojlanishida salbiy ta’sir
ko’rsatadi. Mamlakatimizning istiqlol yo’lidagi birinchi qadamlaridanoq buyuk
ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini
takomillashtirish uning milliy zaminini mustahkamlash zamon talablari bilan
uyg’unlashtirish asosida jahon andozalari va ko’nikmasi darajasiga chiqarishga katta
ahamiyat berib kelinmoqda. Ta’limning yangi modeli jamiyatda mustaqil fikrlovchi
erkin shxsning shakllanishiga olib keladi.O’zining qadr-qimmatini anglaydigani borasi
baquvvat, imoni butun, hayotda aniq maqsadga ega bo’lgan insonlarni tarbiyalash
imkoniyatiga ega bo’lamiz.Ana shunday keyin ongli turmush kechirish jamiyat
hayotining bosh mezoniga aylanadi.Shunda inson o’z aqli, o’z tafakkuri, o’z mehnati,
o’z mas’uliyati bilan ongli tarzda ozod va hurfikrli inson bo’lib yashaydi. Barcha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
298
ma’naviy axloqiy fazilatlarning poydevori, tushunchalari, ko’nikmalri bolalikdan tarkib
toptirilmasagina, bu poydevor barqaror bo’ladi.Ma’naviy axloqiy fazilatlar tarkibida
nutq, muloqot, munosabat madaniyati alohida o’rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Maktab va hayot. Ilmiy-metodik jurnal.Sonlari
2. Ochilov M. Yangi pedagogic texnologiyalar. 2000 yil
3. Boshlang’ich ta’lim. 2007. 9-soni
4. Boshlang’ich sinflar uchun metodik qo’llanmalar.
5. Jumayeva.M.A. Innovatsion ta`lim sharoitida ona tili darslarining
samaradorligini oshirish (Boshlang`ich sinf misolida) ped.fan.dok.(PhD) diss.-Jizzax.
2022.yil.
