https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
289
BOBORAHIM MASHRAB HAYOTI VA ADABIY MEROSINI
O`RGANISH.
Usmonova Nafisa Axmadovna
Buxoro viloyati Vobkent tumani 1-son
poletexnikumi ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya: Hukumatimiz tomonidan Respublikamiz ta’lim tizimiga katta
e’tibor qaratilmoqda. Bunda ta’lim mazmuni shakli hamda samaradorligini
takomillashtirish muhim masaladir. Ayniqsa, bilimli, yuqori malakali mutaxassislarni
tayyorlash masalasi o‘ta dolzarbdir.
Kalit so’zlar : Kamolot, adabiyot, ma’naviyat, tasavvuf, so`fi ,she’r,darvesh
Zamonaviy mutaxassis o`z sohasining mohir ustasi bo`lishi bilan birga, nutq
savodxonligi va madaniyatini, xususan, yozma nutq ko`nikmalarini puxta egallagan
bo`lishi lozim. Har bir kishi fikri va tuyg`ularini og`zaki shaklda lo`nda va ravon
ifodalash bilan birga to`g`ri va mantiqli yozishni ham uddalay olsagina xalq e`tiboriga
tushadi. Bunda har bir nutqiy malaka turi bir butun bo`limga uyg`unlashtirilgan tarzda
havola etildi.Dars jarayonida mavzular izchilligi va uzviyligi ta`minlanishi,har bir
bo`limdan so`ng ijodiy yozma ishlar o`tkazilib,egallangan bilimlarni amalda qo`llash va
mustahkamlash mashqlari bajarilmog`i maqsadga muvofiqdir .
“Boborahm Mashhrab hayoti va adabiy merosini o’rganish” mavzusini
o’qitishning nazariy masalalari.
Inson kamolotida adabiyotning o`rni beqiyosdir. U inson qalbi va ruhidagi
nozik tovlanish va ohanglarni ilg`ashga, ularni so`z vositasida aks ettirishga intiladi. Eng
oliy daraja,yuksak pog`onalarga chiqa oladigan badiiy adabiyot namunalari insoniyatni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
290
to`lqinlantiradigan, hayajonga soladigan o`y-fikrlar, kechinmalar, orzu-umidlarni
ifodalaydi. Dunyoda insonlar bir-birlariga o`xshamaganlaridek, ularning qalb
kechinmalari ham takrorlanmasdir.O`qituvchilarning vazifasi esa dunyoqarashi keng,
mustaqil fikrli kasb egalarini tarbiyalashdir. Mashrab ijodini o‘rganish XIX asr oxiri
XX boshlaridan ancha keng rivoj topdi. Hatto, rus sharqshunos olimlari shoir
faoliyati va adabiy merosini katta qiziqish bilan o‘rgandilar. XIX asrning 90-yillaridan
boshlab mahalliy va rus matbuotida shoir tarjimai holi va ijodiga oid ma’lumotlar
e’lon qilindi, ayrim she’lari rus tiliga tarjima qilindi. Mashrab faoliyatini o‘rganish
va uni rus kitobxonlariga tanishtirishda N.C.Likoshinning xizmatlari katta bo‘ldi. U
“Devonai Mashrab” asarini rus tiliga tarjima qilib, so‘zboshi yozadi. Shuningdek, rus
tadqiqotchilaridan N.I.Vaselovckiy, N.C.Likoshin, N.P.Ostroumov, V.P.Nalifkin,
V.L.Vyatkinlar tomonidan ham Mashrabning hayoti va faoliyatiga doir materiallar
yig’lgan. Sho’rolar davrida S.Ayniy “Namunai adabiyoti tojik” asarida, A.Fitrat,
I.Sulton, V.Abdullaev, A.Abdug’afurov, A.Hayitmetov, M.Zokirov kabi olimlarning
risola va maqolalarida Boborahim Mashrab haqida bir qancha ma’lumotlar berilgan.
Mashrab hayoti va faoliyatini o‘rganishda Fitratning “Mashrab” nomli maqolasi
alohida ahamiyatga molik. Zero, Fitrat ushbu maqolasida Mashrab haqida ma’lumot
beruvchi ko‘pgina tazkira va bayozlarni birma-bir sanab
o‘tadi. Mashrabning tug‘ilgan joyi, oilasi, ustozlari, safarlari, Mavlono Sharif,
So‘fi Olloyor bilan uchrashishlari, Balxda Mahmud Qatag‘on tomonidan o‘ldirilishi,
qalandariylik mazhabi haqida, Mashrab asarlari haqida ham to‘xtalib o‘tgan.
Adabiyotshunos olim V,Abdullaev ham “O‘zbek adabiyoti tarixi” nomli kitobida
Boborahim Mashrab haqida to‘xtalib o‘tadi. Jumladan, Mashrabning asosan o‘zbek
tilida qisman tojik tilida she’rlar yozgan. Taniqli olim Abduqodir Hayitmetov ham
“Mashrab haqida so‘z” maqolasida Mashrabning valiyi modarzod, ya’ni onadan
tug‘ma valiy ekanligi bilan bog‘liq rivoyatni keltiradi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
291
Adabiyotshunos olim Abdurashid Abdug‘afurov o‘zining “Erk va ezgulik
kuychilari” nomli risolasida Mashrabga kattagina joy ajratadi. Jumladan, shoir umrining
ko‘p qismi safarda o‘tganligi, qo‘nimsiz hayot kechirgan shoirning, shubhasizki,
devon tuza olmaganligi haqida to‘xtaladi. Hatto, keyinchalik boshqa biror shaxs
(kotib, adabiyot muxlislari) tomonidan ham ana shunday ishning amalga
oshirilmaganligi ham eslatib o‘tadi. SHoir she’rlaridan namunalar turli bayoz va
tazkiralarda keltirilganligini alohida qayd etadi. Mashrabning qalandarlik maslagiga
munosabat hamda uning piru ustozlari
haqida ham to‘xtalib o‘tgan. Shuningdek, shoirning ayrim she’rlarini ham
g‘oyaviybadiiy jihatdan tahlil qilgan.Adabiyotimizdagi deyarli har bir olim yoki
tadqiqotchi Mashrab to‘g‘risida maqola, kattayu-kichik tadqiqotlar yaratgan.
Jumladan, adabiyotshunos olim I.Haqqul o‘zining “Tasavvuf va she’riyat” kitobida
“Haqiqat yo‘lin tutay desang...” nomli maqolasi orqali Shoh Mashrabning hayoti va
faoliyatiga oid ayrim jihatlar va she’rlarining
g‘oyaviy-badiiy tahlilini keltiradi. Olim Mashrabni sohibjunun shoir sifatida e’tirof
etadi.Yirik adabiyotshunos N.Komilov ham Mashrab haqida “Kamoli nuri Rahmatman”
nomli maqolasida tasavvuf silsilasida Mashrabning tutgan o‘rni, mavqei to‘g‘risida
mulohaza yuritadi. P.SHamsiev, A.Xayitmetovlar tomonidan Mashrabning
“Tanlangan asarlari” birinchi bor 1958- yilda nashr etildi. 1963- 1971- yillarda
A.Abdug‘ofurov shoir asarlarining to‘laroq nashrini yaratdi. 1979- yilda
V.Rahmonov nashrni yanada mukammallashtirdi. Unga yozilgan so‘z boshi ham
ma’lumotlarning yangiligi shoir asarlariga chuqurroq yondoshganligi bilan ilmiy
ahamiyatga ega. Mashrab asarlarining nisbatan mukammalroq nashri 1990 - yili
Jaloliddin Yusupov tomonidan amalga
oshirildi. Adabiyot va san’at nashriyoti orqali “O‘zbek adabiyoti bo‘stoni”
seriyasida “Mehribonim qaydasan” nomli kitob chiqarildi .To‘plam shoirning g‘azal,
mustazod, murabba’, muxammas, musaddas, musabba’ janrlarida yozilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
292
she’rlaridan iborat. Yana shuningdek, 2006- yilda shu muallifning xizmatlari bilan
Mashrabning lirik asarlari “Devon” nomi bilan nashr etildi. Bu kitob oldingisidan ancha
mukammal bo‘lib, “Mehribonim qaydasan” to‘plamiga kirmagan ko‘pgina she’rlari
turli qo‘lyozma va bayozlar asosida tiklanib, nashr ettirilgan.
Mashrab hayoti va faoliyati haqida maxsus nomzodlik dissertatsiyalari yozildi
vayozilmoqda. Jumladan, E.Musurmonov, D.Hamroevalarning tadqiqotlari ana
shunday ishlardan sanaladi.
Demak, Mashrab hayoti va faoliyatini o`rganish o`z davridanoq boshlangan.
Qator yillar davomida shoir faoliyati va adabiy merosi o`rganilib tadqiq etildi. Shunday
bo`lsada, hali ham Mashrab asarlari taqdiqot obekti bo`lib xizmat qilib kelmoqda.
Boborahim Mashrab – so`fiy shoir
Tasavvuf tadrijiy taraqqiyotga ega bir ta’limot bo‘lib, islom olamida VIII
asrning o‘rtalarida paydo bo‘lgan. XI asrdan boshlab Sharqning deyarli barcha nufuzli
shoir va yozuvchilari, mutafakkir va olimlari tasavvufdan oziqlanib uning
insonparvarlik va haqsevarlik g‘oyalaridan ruhlanganlar. Shuni nazarda tutib, atoqli
olim E.E.Bertels asrimiz boshidayoq qayd etgan edi: “Tasavvuf adabiyotini
o‘rganmasdan turib o‘rta asrlar musulmon Sharqi madaniy hayoti haqida tasavvurga
ega bo‘lish mumkin emas. Bu adabiyotdan xabardor bo‘lmasdan Sharqning o‘zini ham
anglash qiyin”. Tasavvuf insonni kamolot sari yetaklarkan, u inson hayotiga
chuqurroq singdi. Tasavvufning Sharqda keng tarqalishi buyuk bir she‟riyatning
paydo bo‟lishiga sabab bo‟ldi. Robiya Adviya, Mansur Halloj kabi ulug„ so„fiylar
ijodi bilan boshlangan so„fiyona ash‟or X-XIIasrlarga kelib ulkan bir adabiyotga
aylandi, o„ziga xos obrazlar, alohida turli-tuman ramzlar shakllandi. Tasavvuf
g‟oyalari keng tarqalganda n keyin u shoirlarning e‟tiborini qozondi. Tasavvufning
ilohiy ishq, go‟zal axloq va komil inson umidi haqidagi g‟oyalari she‟riyat
g‟oyalariga aylandi. Tasavvufning yor, oshiq, pir, Hizr, faqr, so„fiy, darvesh, rind,
abror, g„arib, miskin, orif kabi aloh ida o„ziga xos qahramonlari yuzaga keldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
293
Jumladan, bu holni XVII asr sharq ma’rifiy she’riyatining buyuk vakillaridan biri
Boborahim Mashrab ijodida ko‘rish mumkin. Daho shoir ijodi axloqiy-ma’naviy, ilohiy-
irfoniy ruh bilan yo‘g‘irilgan. Uning merosida tariqat g‘oya va timsollarining badiiy
ifodasi muhim o‘rin egallaydi: Mansuri Xallojdek ichib sharobi antahur,Charx urub
yig‟lab turarman ushbu dam dor oldida.Tasavvuf she‟riyatining markaziy
qahramonlaridan biri bo‟lmish Mansuri Xalloj e‟tiqodiga Mashrab iymon keltiradi.
Shoir she‟rlarida juda ko‟p martalab Mansuri Xalloj nomi ixlos bilan tilga olinadi.
Sharob – ilohiy ishq, yani oshiqlikning boshlanishi. Bizga ma‟lumki, Mansuri Xalloj
“Anal-haq” g‟oyasi uchun dorga osilgan. Ta‟kidlash joizki, Mashrab taqdiri
Mansuri Xalloj taqdiriga o‟xshash. Chunki Mashrab ham Balx hokimi Mahmud
Qatag‟on tomonidan 1711 - yilda dorga osiladi. Bu haqda shoir yozadi:Vahdat mayini
piri mug‟on ilkidan ichdim,Mansur kabi boshimni dorga tuta qoldim.Ushbu
misralardan ma‟lumki, Mashrab ham o‟z taqdiri Mansuri Xallojdek ekanligini
bilgan va uning tasavvufdagi yo‟lini maqbul ko‟rgan.Insonga mehr, dili g‘amgin
xaloyiq haylini sevish Mashrabga xos tuyg‘u.“Azaldan men dili g‘amginXaloyiq haylini
sevdim”Nima uchun shoir dili g‘amgin xaloyiqni sevadi? Chunki g‘amginlik ham ijobiy
insoniy fazilatlardandir.Ibrohim Haqqulning e’tiroficha, darveshlik Mashrab uchun ilohi
ylikdan baland martaba. U “jon to‘tisini ishq ila shahboz etay” deb jandani kiyib
o‘zini darbadarlikka yo‘llagan edi. Mashrab chin ma’nodagi so‘fiy shoirdir, uning
she’riyati asosida tasavvufiy g‘oyalar talqini turadi.Mashrab ham piri komil duosi
birla vaslga et- ibodatlari behuda bo‟lganidek, pirini sevmagan muridning ham
suluk yo‟lidagi sayyu-harakatlari hech bir nafsizdir. Chunki, payg‟ambarimiz
aytganlaridek, haqiqiy murshid payg‟ambarning vorisidur.
Foydalaniladigan adabiyotlar ro`yxati:
Metodologik adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh.M. Ilm-fan yutuqlari – taraqqiyotning muhim omili//Xalq
so„zi.-2017.-6yanv. –B.1
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
294
2. Karimov I.A. Adabiyotga e‟tibor – ma‟naviyatga, kelajakka e‟tibor. –T.
O„zbekicton,
2009.
Asosiy adabiyotlar:
3. O„zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua. (1–jild) Tuzuvchi, izoh
va sharhlar
muallifi: N.Rahmonov. – T.: Fan, 2005.
4. O„zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua (2–jild). Tuzuvchi, izoh
va sharhlar
muallifi: N. Rahmonov. – T.: Fan, 2007.
5. O„zbek mumtoz adabiyoti tarixi . O„quv qo„llanma. – T.: Akademnashr, 2013.
Qo„shimcha adabiyotlar:
6. Orzibekov R. O„zbek adabiyoti tarixi. O„quv qo„llanma. - Samarqand: 2005.
7. Vohidov R., Eshonqulov H. O„zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‟quv
qo‟llanma. – T.:
Adabiyot jamg„armasi nashriyoti, 2006.
8. Adizova I. O„zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O„quv qo„llanma. - T.: 2006.
9. Boltaboev H. Mumtoz so„z qadri. - T.: Adolat, 2004.
Internet saytlari
10. www.ziyo-net.uz
11. www.literature.uz
12. www.kutubxona.uz
