https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
140
KICHIK BIZNES (OILAVIY TADBIRKORLIK) VA TADBIRKORLIKNI
RIVOJLANTIRISHDA IJTIMOIY-IQTISODIY OMILLARNI
TAKOMILLASHTIRISH
Djalolova Umeda Narzulloyevna
Buxoro viloyati Vobkent tumani 1-son poletexnikumi biznes asoslari fani
o‘qituvchisi
Аннотация: В данной статье представлены предложения и решения по
совершенствованию социально-экономических факторов развития малого
бизнеса и предпринимательства.
Ключевые слова: малый бизнес, развитие конкуренции и наполнение
потребительского рынка, финансовые ресурсы, использование возможностей,
инновации, стимулы, хозяйствующие субъекты.
Annotatsiya: Ushbu maqolada kichik biznes (oilaviy tadbirkorlik) va
tadbirkorlikni rivojlantirishda ijtimoiy-iqtisodiy omillarni takomillashtirish borasida
takliflar va yechimlar o‘z aksini topadi.
Kalit so‘zlar: Kichik biznes, raqobatni rivojlantirish va iste’mol bozorini to’ldirish,
moliyaviy resurslar, imkoniyatlardan foydalanish, innovatsiya, rag'batlar, tadbirkorlik
sub'ektlari.
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini mustahkamlash, har tomonlama
rivojlantirib borish, iqtisodiyotni xususan bozor munosabatiga o’tishni tezlashtiruvchi
eng asosiy yo’llardan biri bu kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
hisoblanadi. Shuning uchun ham tadbirkorlikni rivojlantirishga, uni davlat tomonidan
qo’llab- quvvatlanishi, xususiy tadbirkorlikda tashabbus ko’rsatish, uni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
141
rag’batlantirishga bag’ishlangan bir qancha qonun, farmon va qarorlar qabul qilindi.
Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy ijtimoiy islohotlarning tub negizini
tadbirkorlik, omilkorlik va ishbilarmonlik xislatlarisiz tasavvur etish qiyin. Erkin bozor
munosabatlarining keng ravnaq topishi kishilar hayotida, ularning turmush tarzida,
ma’naviy va hayotiy ko’nikmalarida namoyon bo’lmoqda.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlanishi nafaqat iqtisodiyotni
muttasil rivojlanishi, xo’jalik aloqalarini tuzatish, raqobatni rivojlantirish va iste’mol
bozorini to’ldirish bilan bog’liq bo’lgan iqtisodiy maqsadlarni ham ta’minlamoqda.
Mamlakatimizda kichik biznesni va xususiy tadbirkorlikni yanada barqaror qilish
maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xususiy mulkni himoya qilish va
mulkdorlar huquqlarining kafolatlarini kuchaytirish, tadbirkorlik tashabbuslarini
qo‘llab-quvvatlash borasidagi ishlarni tashkil qilish tizimini tubdan takomillashtirish
bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar, shuningdek, tadbirkorlik subyektlarining
moliyaviy resurslar va ishlab chiqarish infratuzilmasidan foydalanish imkoniyatlarini
kengaytirish to‘g‘risida” 2019-yil 13-avgustdagi PF-5780-son Farmoni va O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi
huzuridagi Kichik biznes va tadbirkorlikni rivojlantirish agentligi faoliyatini tashkil
etish to‘g‘risida” 2019-yil 13-avgustdagi PQ-4417-son qarorlari qabul qilingan.
Mamlakatimizni rivojlantirishni 2017-2021 yillarga mo'njallangan harakatlar
strategiyasida kichik biznes oldiga juda keng ko'lamli vazifalar qo'ydi. Ushbu vazifalarni
samarali tarzda yechish uchun kichik biznes sub'ektlarini boshqarishda innovatsion
faoliyatga katta ahamiyat qaratilgan. Faol tadbirkorlikni amalga oshirish uchun ham
innovatsion tadbirkorlik bo'lishi kerak. Innovasion faoliyat tadbirkorlik faoliyatining
mohiyatini tashkil qilishi kerak. Sharafli nomga ega bo'lish uchun har qanday shaxs o'z
ustida ishlashi, yangiliklarni qidirish, yaratishi, izlanishi lozim. Bozor iqtisodiyotidagi
keskin raqobat kurashida engib chiqib, yashab qolaman degan tadbirkor innovatsion faol
bo'lishi, innovatsion boshqaruvni amalga oshirishi kerak. Bu hayotiy zaruriyat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
142
hisoblanadi. Innovatsiya –bu raqobat qonunidir, bozor iqtisodiyotining o'ziga hos
hususiyati bo'lib, u-siz bozor tizimi hech qachon rivojlanmaydi.
Kichik biznes mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotining qariyb 60 foizini, sanoat
mahsulotlari hajmining uchdan birini, qishloq xo’jaligi mahsulotining 98 foizini,
investitsiyalarning yarmini taʼminlamoqda. Ko’pgina viloyatlarda eksportning 70-90
foizi aynan kichik biznesga to’g’ri keladi.
O’zbekiston iqtisodiy islohotlarning bosh maqsadi ochiq tashqi siyosatli, barqaror
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotini kuchli demokratik huquqiy davlatni va
fuqarolar jamiyatini qurish hisoblanadi. Respublikada bozor qayta o’zgartirishlari qat’iy
va izchil amalga oshirilmoqda. Shu sababli ham, Respublikmizda kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun quyidagi sharoitlar yaratilgan:
1.Kichik biznes subyektlarining ro’yxatdan o’tish vaqti 30 daqiqani tashkil etadi.
Yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro’yxatdan o’tish uchun faqat bir dona, yuridik shaxs
sifatida kichik korxonani ro’yxatga olishda esa - ikki dona hujjat talab etiladi.
2.Deyarli barcha tarmoqdagi kichik korxonalar kichik biznesni rivojlantirish uchun
qulay shart-sharoitlar yaratishning muhim omili hisoblanadigan yagona soliq to’lovi
stavkasi, realizatsiya qilingan tovarlar va xizmatlar hajmining 5% ni tashkil etadi. Shu
bilan bir qatorda kichik biznes subyektlari uchun yagona ijtimoiy to’lovning amaldagi
stavkasi 15% ni tashkil etadi.
3.Yangi tashkil etilgan chet el investitsiyasi ishtirokidagi ishlab chiqarish
korxonalarga besh yil davomida ular ro’yxatdan o’tgan kunidagi soliq va majburiy
to’lovlar stavkasini qo’llash huquqi beriladi. 2018-yildan boshlab 1 gektardan ko’proq
yer maydoniga ega bo’lgan kichik korxonalar yagona yer solig’i to’lashi belgilab
qo’yildi.
4.Kichik biznesni moliyaviy qo’llab-quvvatlash quyidagi yo’llar orqali amalga
oshirilmoqda: banklar tomonidan imtiyozli stavkalar bo’yicha kreditlar berish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
143
tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash davlat jamg’armasining tadbirkorlik faoliyatiga
berilgan kredit mablag’larining 50% miqdoridagi kafillik va tijorat banklari kreditlari
bo’yicha hisoblangan foiz xarajatlarini qoplash.
5.Tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishga ma’sul institut tomonilan biznes manfaatlari himoyalangan. O’zbekistonda
kichik biznes subyektlari faoliyatini rejadan tashqari tekshirish bekor qilindi,
shuningdek birinchi marta sodir etilgan moliyaviy-xo’jalik huquqbuzarlik uchun
tadbirkorlik subyektlari ma’muriy jarimalarning barcha turlaridan ozod etilgan.
6.Respublikaning
barcha
hududlarida
tadbirkorlik
subyektlariga
davlat
xizmatlarini ko’rsatuvchi “yagona darcha” tamoyili ostida faoliyat ko’rsatadigan
markazlarda
tadbirkorlikni
qo’llab-quvvatlovchi
markazlar
tashkil
qilingan.
Tadbirkorlik faoliyatini endi boshlovchi subyektlar uchun o’zlarining biznes rejalarini
tuzish, huquqiy va amaliy ko’mak berish, shuningdek faoliyatlari uchun zarur
ma’lumotlarni olishlari uchun “biznes-inkubatorlar” tashkil etilgan.
7.Respublika bo’yicha tadbirkorlarga biznes yuritish bo’yicha o’quv kurslari,
xususiylashtirilgan obyektlar bazasida loyihalar amalga oshirish, 5 yil muddatga nol
stavkada ijara asosida yer maydonlari ajratish orqali yosh tadbirkorlar uchun klasterlar
tashkil etildi.
OILAVIY TADBIRKORLIK VA UNING RIVOJLANTIRISHNING MUHIM
JIHATLARI
Oilaviy tadbirkorlik- bir oila yoki oilaviy aloqalar bilan bo’g’langan kishilar guruhi
tomonidan biznesni tashkil etish, uning aksiyalar nazorat paketini ushlab turish,
faoliyatiga raxbarlik qilish
Hozirgi sharoitda oilaviy tadbirkorlikni tashkil etishning asosiy sabablari sifatida
ko’plab jihatlarni ko’rsatish mumkin.Jumladan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
144
•
oila a’zolarining faoliyat yuritayotgan korxonadagi ish o’rinini yo’qotishi
(masalan, korxonaning bankrot bo’lishi, qayta tashkil etilishi, xodimlarning
rejadagi qisqartirilishi va h.k.). Natijada u o’z oila a’zolari bi;lan birgalikda
tadbirkorlik faoliyatini yo’lga qo’yishga harakat qiladi.
•
Oila boshlig’ining o’z ishini ochishi va unga oila a’zolarini ham jalb etishi.
Bu o’rinda oila boshlig’i o’zining biznes-g’oyasi va tashabbusi asosida mustaqil
ravishda oilaviy tadbirkorlik bilan shug’ullanishga o’tadi va oila a’zolarini ishchi
sifatida yollaydi.
•
Oila a’zolarining o’zaro xamkorligi va sherikligidagi shartnoma asosida
tashkil etilishi. Bu o’rinda ma’lum moliyaviy va boshqa resurslarga ega bo’lgan
oila a’zolari o’zaro kelishuv asosida hamkorlikdagi biznesga asos soladilar.
Ularning mazkur biznesdagi ulushlari, huquq va majburiyatlari, vakolatlari
shartnoma shartlari orqali belgilab beriladi. Albatta, yuqorida ko’rib chiqilgan
kabi sabablar juda ko’p va turlicha bio’lishi mumkin. Ularning barchasi oilaviy
tadbirkorlikning tashkil etish holati va darajasiga turlicha tasir ko`rsatadi.
Biznesni tashkil etish va yuritishning o`ziga hos shakli sifatida oilaviy
tadbirkorlikning tarkib topishi va amal qilishi jarayoni ham bir qator muhim tamoillarga
asoslanadi. Kuyda oilaviy tadbirkorlikning tarkib topish tamoyillarining maz,uniga
to`xtalib o`tamiz.
-Tadbirkorlik faoliyatining maskur shaklida biznesning oila azolari yoki yaqin
qarindoshlar tomonidan tashkil etilishi.
-oilaviy tadbirkorlikning tavakkalchilikka asoslanishi.
-oilaviy tadbirkorlikning o`z mulkiy javobgarligi ostida amalga oshirilishi.
-oilaviy tadbirkorlikning daromad (foyda) olish maqsadida amalga oshirilishi.
-oilaviy tadbirkorlikning tashabbuskorlikka asoslanishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
145
-oilaviy tadbirkorlik ishtirokchilarning ixtiyoriyligiga asoslanishi.
-oilaviy tadbirkorlikning yuridik shaxs tashkil etgan yoki tashkil etmagan holda
amalga oshirish mumkinligi.
Yuqoridagi fikir-mulohazalardan ko`rinadiki, bugungi kunda mamlakatimizda
oilaviy tadbirkorlik tadbirkorlik faoliyatining muhim va istiqbolli shakillaridan biri
hisoblanib, uni yanada rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan chora tadbirlar,
yaratilayotgan imkoniyatlar pirovardida maskur soxaning iqtisodiyotdagi mavqeining
mustaxkamlanishi haqida iqtisodiyotning barqaror o`sishini taminlashda sezilarli hissa
qo`shishiga zamin yaratadi.
Milliy iqtisodiyotda tadbirkorlik shakllari tarkib topib, muvaffaqqiyatli faoliyat
ko`rsatib borar ekan , ularni maqsadga muvofiq ravishda tartibga solish hamda
rivojlantirish zarurati vujudga keladi. Bunning uchun esa har bir muayyan tadbirkorlik
shaklining tarkib topish taomillarini o`rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Tadbirkorlarni qo’llab-quvvatlash va biznes muhitini yaxshilash bo’yicha amalga
oshirilayotgan tub islohotlar natijasida, Jahon bankining “Biznes yuritish – 2020”
hisobotida Oʻzbekiston 7 pog’onaga ko’tarilib, 69-o’rinni egalladi va dunyoning eng
yaxshi 20 ta islohotchi davlati qatoridan joy oldi. Yangi korxona ochish qulayligi
bo’yicha yurtimiz ilk bor dunyoda sakkizinchi o’ringa ko’tarildi. Bunday imkoniyatlar
natijasida joriy yilning o’tgan 10 oyida 91 mingta yoki 2018-yilgiga nisbatan 2 barobar
ko’p yangi tadbirkorlik subyekti tashkil etildi. Lekin hali soha rivoji yo’lida qilinadigan
ishlar ham ko’pligini ta’kidlash joizdir. Jumladan, “Biznes yuritish – 2020” hisobotida
koʻrsatilgan kamchiliklarni bartaraf etish, jumladan, yer ajratish, qurilish va mol-mulkni
ro’yxatga olish borasida qulayliklar yaratish kerak. Shu bois ham tadbirkorlarga yerni
onlayn auksion orqali berish, mulkni ro’yxatdan o’tkazish bo’yicha idoralararo elektron
axborot almashinuvini taʼminlash zarurdir. Xorijiy tajriba asosida, mulkka bo’lgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
146
huquqni davlat ro’yxatidan mustaqil o’tkazishga masʼul alohida tuzilma tashkil etish
ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar
:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasi
Iqtisodiyot va sanoat vazirligi huzuridagi Kichik biznes va tadbirkorlikni
rivojlantirish agentligi faoliyatini tashkil etish to’g’risida” 2019-yil 13-avgustdagi
PQ-4417-son qarori.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 17-avgustdagi
“Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishni qo’llab-quvvatlash davlat jamg’armasini
tashkil qilish to’g’risida”gi qarori.
3.
O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2016-yil
5-oktabrdagi
“Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanishini ta’minlashga, xususiy mulkni har
tomonlama himoya qilishga va ishbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxshilashga
doir qo’shimcha choratadbirlar to’g’risida”gi farmoni.
