https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
192
YASHIL IQTISODIYOTGA O’TISHNING AHAMIYATI VA
O’ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTGA O’TISH STRATEGIYASI
Farg‘ona soliq texnikumi yetakchi o‘qituvchisi X.O‘rmonov
Farg‘ona soliq texnikumi o‘quvchisi S. Sharobiddinov
Farg‘ona soliq texnikumi o‘quvchisi Q.Muxammadjonov
Annotatsiya; Ushbu maqolada “Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasining
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari, “yashil iqtisodiyot”ga oʼtish zaruriyati,
omillari, tamoyillari va indikatorlari tahlil etilgan. “Yashil iqtisodiyot”ga oʼtish
jarayonini moliyalashtirish, “yashil energetika”ni barqaror rivojlantirish,
ekologik siyosat va uni amalga oshirishning iqtisodiy mexanizmi, “yashil
iqtisodiyot”ga oʼtishning ustuvor yoʼnalishlari va xorij tajribasi, modellari,
Oʼzbekistonda “yashil iqtisodiyot”ga oʼtish strategiyasining maqsadi, vazifalari,
rivojlanish bosqichlari va ustuvor yoʼnalishlarining mazmuni bayon etilgan.
Kalit so‘zlar; Yashil iqtisodiyot, Yashil loyihalar, Yashil moliyalashtirish,
Yashil energetika, “Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirish strategiyasi
Kirish
.
Oʼzbekistonning 2030 yilgacha boʼlgan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
strategiyasini taʼminlashda barqaror rivojlanishga erishish vositalari hisoblangan
iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik komponentlarni oʼzaro muvofiqlashtirish murakkab
vazifa hisoblanadi. Iqtisodiy va ijtimoiy komponentlar jamiyat oldiga bir avlod
mobaynida adolatga erishish va aholining kambagʼal guruhlariga maqsadli yordam
koʼrsatish kabi yangi vazifalarni qoʼymoqda. Iqtisodiy va ekologik
komponentlarning atrof-muhitga tashqi taʼsiri qiymatini baholashning zarurligi
bilan bogʼliq yangi gʼoyalar va yondashuvlarning shakllanishiga olib keladi.
Barqaror iqtisodiy rivojlanishning ijtimoiy va ekologik komponentlari esa avlodlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
193
oʼrtasida tenglikni taʼminlash kabi masalalarning dolzarbligini yanada oshirmoqda.
Mamlakatimizda “yashil iqtisodiyot” asosida barqaror rivojlanishni taʼminlashda
Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2019 yil 4 oktyabrda tasdiqlangan
“2019–2030 yillarda Oʼzbekiston Respublikasini "yashil" iqtisodiyotga oʼtish
strategiyasi” muhim dasturiy amal hisoblanadi. “Yashil iqtisodiyot”ga oʼtishning
muhim vazifalari qatoriga iqtisodiyotning energiya samaradorligini oshirish va
tabiiy resurslarni oqilona isteʼmol qilish kiradi. Ushbu belgilangan maqsadli
indikatorlarga texnologiyalarni modernizatsiya qilish va moliyaviy mexanizmlarni
rivojlantirish orqali erishiladi. 2030 yilgacha boʼlgan davrda strategiyani amalga
oshirish jarayonida yalpi ichki mahsulot birligiga issiqxona gazlarining solishtirma
chiqindilari 2010-yil darajasidan oʼn foizga kamayadi, aholi va iqtisodiyot
tarmoqlarining yuz foizga qadar zamonaviy, arzon va ishonchli elektr taʼminotidan
foydalanish taʼminlanadi. Ekologik jihatdan yaxshilangan motorli yoqilgʼi va
avtomobil ishlab chiqarish hamda ulardan foydalanish kengaytiriladi, elektr
transporti rivojlanad.
XX asrda dunyoning tashqi qiyofasi sezilarli darajada oʼzgarib ketdi. 1900
yilda dunyo aholisi 1,6 mlrd. kishini tashkil etgan boʼlsa, 2000 yilda ushbu
koʼrsatkich 6 mlrd. kishidan oshdi, 2017 yilga kelib esa yer yuzidagi aholi soni 7,6
mlrd. kishini tashkil etmoqda. Аholining oʼrtacha umr koʼrish davomiyligi jahon
boʼyicha deyarli ikki marta oshib, kambagʼallik darajasi 3 martadan koʼproqqa
kamaydi. Fan-texnika borasida erishilayotgan yutuqlar taʼsirida iqtisodiy
rivojlanish va aholi turmush darajasining keskin oʼsishi dunyo aholisi sonining
jadal surʼatlarda ortishiga sabab boʼldi. Fantexnika yutuqlari dunyo aholisi
sonining oʼsish surʼatlariga nisbatan yuqori iqtisodiy rivojlanish surʼatlarini
taʼminlab berdi. Jumladan, XX asr davomida dunyo aholisi 3,6 martaga oʼsgani
holda, dunyo yalpi ichki mahsuloti miqdori 18 martadan koʼproqqa ortgan.
Tahlillar koʼrsatishicha, dunyo aholisining koʼpayishi va iqtisodiy oʼsishning
muntazam ravishda atrof muhitga boʼlgan yukning oshib borishiga olib keldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
194
Soʼngi yuz yillikdagi aholining soni va iqtisodiy faolligining oshishi hisobiga
dunyo okeanining oksidlanish darajasi deyarli 1,2 martaga (2000 yilda 1900 yilga
nisbatan) oshdi, tropik oʼrmonlarning yoʼqotilish darajasi 6 marta oshdi, uglerod
oksidi chiqarilishi 1,5 martaga koʼpaydi 2 . Dunyo aholisi iqtisodiy faolligining
oshishi natijasida yuz berayotgan bunday iqlim oʼzgarishlari oʼrta muddatli
istiqbolda jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. “Yashil iqtisodiyot”ga oʼtish
jarayoni har bir mamlakat uchun alohida ahamiyat kasb etib, tabiiy kapital, inson
kapitali va mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasiga kabi xususiyatlarga
bevosita bogʼliq holda roʼy beradi. Shu sababli, oʼtish jarayoni uchun qulay
(huquqiy infratuzilma, ragʼbatlantiruvchi omillar va h.k.) muhit yaratish zarur.
Аgar milliy darajada qoʼllanilayotgan ragʼbatlantirishuvchi omillar, jumladan,
investitsiyalar va davlat xaridlari “yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirishga
yoʼnaltirilsa, iqtisodiy tizimni “yashillashtirish” jarayoni yanada faollashadi.
“Yashil iqtisodiyot”ga oʼtish maqsadi va strategik vazifalari muayyan tamoyillarga
asoslanishni taqozo etadi. “Yashil iqtisodiyot”ga oʼtish tamoyillari mazkur
iqtisodiyot qanday boʼlishi zarurligini belgilab beradi. “Yashil iqtisodiyot”
tamoyillari “jigarrang iqtisodiyot” tamoyillariga nisbatan keng qamrovli boʼlib,
1972 yilda Stokgolmda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish va ekologiya muammolariga
bagʼishlangan xalqaro konferensiyada atrof-muhitni saqlab qolish va
rivojlantirishga qaratilgan 26 ta tamoyil ishlab chiqildi. Iqtisodiy adabiyotda
xalqaro va milliy amaliyotda 2012 yilda UNEP boshqaruv kengashi “Yashil
iqtisodiyot” kaolitsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan “yashil iqtisodiyot”ga
oʼtishning quyidagi tamoyillari keng tarqalgan: “Yashil iqtisodiyot”ga oʼtish
mamlakatlardan yuqorida qayd etilganidek muayyan tamoyillarga asoslanishi,
strategiya yoki dasturlar doirasida maqsadli siyosat yuritishni taqozo etadi. “Yashil
iqtisodiyot” doirasida amalga oshirilayotgan siyosat oʼz taʼsir dastaklariga ega
boʼlishi zarur. Jahon amaliyotida yashil iqtisodiy siyosat doirasida qoʼllanilayotgan
dastaklarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: maʼmuriy; iqtisodiy; axborot
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
195
diga qoʼyilgan maqsadga erishish, ushbu maqsadga erishish yoʼlida amalga
oshirilgan umumiy xarajatlarni minimallashtirish imkonini beradi. Bu holat
iqtisodiy dastaklar qatnashchilar uchun qarorlar qabul qilishda meʼyoriy
dastaklarga nisbatan koʼproq imkoniyatlar yaratib berishini anglatadi. Jumladan,
texnologik andozalar (standartlar) qoʼllanilganda tartibga solishdagi ustunlik faqat
tartibga soluvchi muassasa tomonida boʼladi. Bunda tartibga soluvchi
kompaniyalarga atrof-muhitga zarar keltiruvchi chiqindilarni qancha chiqarish
mumkinligi va ushbu koʼrsatkichga erishishda qanday texnologiyalardan
foydalanish zarurligi toʼgʼrisida xabar beradi. Natijada kompaniyalarning ushbu
masala boʼyicha qarorlar qabul qilishdagi faoliyati cheklab qoʼyiladi. Аmalda
tartibga soluvchi muassasa kompaniyalarning atrof-muhit muhofazasi uchun
masʼuliyati darajasini ushbu tadbirlar qiymatidan qatʼiy nazar birxillashtirib
qoʼyadi.
Аxborot-kommunikatsiya
texnologiyalari
(АKT)
tarmogʼini
yashillashtirish “yashil iqtisodiyot” ning axborot resurslaridan biri hisoblanadi.
“Yashil АKT” deyilganda kompyuter texnologiyalari va aloqa vositalaridan
foydalanishda ekologiyaga minimal taʼsir etish va atrof-muhitni muhofaza qilish
borasida maksimal darajada ijobiy samaraga erishish uchun texnologik qarorlar
qabul qilish tushuniladi. Ushbu texnologik qarorlarga energiya isteʼmolini
qisqartirish, АKTning xizmat muddatini uzaytirish, kompyuter texnologiyalari va
aloqa vositalarini xavfsiz utillashtirish, ulardan ikkilamchi foydalanish, omborlar
va maʼlumotlarni qayta ishlash markazlari faoliyatini taʼminlash uchun qayta
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va boshqalarni kiritish mumkin.
Mamlakatimizda “yashil iqtisodiyot”ga oʼtish konseptsiyasi doirasida Oʼzbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“2019-2030
yillar
davrida
Oʼzbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga oʼtish strategiyasini tasdiqlash
toʼgʼrisida”gi Qarori qabul qilindi. Qarorda belgilangan ustuvor yoʼnalishlardan
biri “Yashil iqtisodiyot”ni qoʼllabquvvatlashning moliyaviy va nomoliyaviy
mexanizmlarini ishlab chiqish hisoblanadi. Ushbu yoʼnalishning ustuvor
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
196
sohalaridan biri “yashil” iqtisodiyot tamoyillarini taʼlim va fanga integratsiya
qilishga bagʼishlangan:
- “yashil” iqtisodiyot asoslari, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy
etish, “sof” transportni rivojlantirish, energiya tejash va boshqa masalalarni
eʼtiborga olgan holda oliy va oʼrta maxsus taʼlimning tegishli yoʼnalishlari oʼquv
dasturlarini takomillashtirish, shuningdek, umumiy oʼrta taʼlimning tegishli
dasturlariga “yashil” iqtisodiyot asoslari boʼyicha mavzular kiritish;
- oliy, oʼrta maxsus, kasb-hunar, umumiy oʼrta taʼlim uchun tegishli oʼquv
adabiyotlarini (yoʼnalishlar boʼyicha) tayyorlash yoki qayta nashr etish jarayonida
ularga “yashil” iqtisodiyot asoslari boʼyicha mavzular kiritish;
- pedagog va ilmiy xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish
dasturlariga “yashil” iqtisodiyot asoslari, jumladan, “Yashil texnologiyalar”,
“Yashil mezonlarni hisobga olgan holda ekologik meʼyorlashtirish asoslari”,
“Qayta tiklanuvchi energiya manbalari texnologiyalari”, “Energiya tejamkorligi va
energiya samaradorligi muammolari” mavzularini joriy etish;
- “yashil” texnologiyalar sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va innovatsion
ishlanmalarni qoʼllab-quvvatlash. “Yashil iqtisodiyot” sohasida turli tadqiqotlar
olib borish bilan shugʼullanuvchi xususiy kompaniyalar “yashil moliyalashtirish”
tushunchasining mohiyatini ochib berishga harakat qilishgan. Jumladan,
Bloomberg New Energy Finance kompaniyasi mutaxasislari “yashil moliya” lar
“yashil investitsiyalar” bilan bir qatorda qoʼllaniladi, ammo amaliyotda “yashil
moliyalashtirish” investitsiyalarga nisbatan kengroq tushuncha sifatida ishlatiladi,
deb hisoblashadi.
Pricewaterhouse Coopers Consultants konsalting kompaniyasi mutaxassislari
tomonidan berilgan taʼrif esa “yashil moliyalashtirish”ni bank sektori nuqtai
nazaridan tavsiflashga asoslanadi. Ularning fikricha, bank sohasi uchun “yashil
moliyalashtirish” ekologik omillarni hisobga oluvchi moliyaviy mahsulot
hisoblanadi va ushbu tamoyilga kredit berish jarayonidan boshlab to kredit yopilish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
197
oraligʼidagi barcha jarayonlarda amal qilinadi. Xalqaro moliya korporatsiyasi
mutaxassislari esa “yashil moliyalashtirish – barqaror iqtisodiy oʼsishni
taʼminlashga yoʼnaltirilgan moliyaviy qoʼyilmalar, loyihalar va investitsiyalarni
ifodalovchi keng tushuncha boʼlib, ekologik mahsulotlar ishlab chiqarish orqali
barqaror iqtisodiy rivojlanish darajasini yanada oshirishni nazarda tutadi”, deb
hisoblashadi.
Ularning
fikricha “yashil moliyalashtirish” atrof-muhitga sanoat
chiqindilarini chiqarish hajmini qisqartirish, suv resurslari ifloslanishining oldini
olish va bioxilmaxillikni saqlab qolishga qaratilgan loyhalarni moliyalashtirish
bilan birgalikda iqlim oʼzgarishi taʼsirini yumshatish va unga moslashish
jarayonlariga sarflanayotgan investitsiyalarni oʼz ichiga oladi. Iqtisodiy
adabiyotdagi taʼriflarni quyidagicha guruhlash mumkin: birinchi guruhga xos
umumiy jihat shundaki, atrof-muhitni muhofaza qilish bilan bogʼliq texnologik
jarayonlar, loyihalar va dasturlarni moliyalashtirishning keng qamrovli usullari
“yashil” moliya sifatida talqin etiladi, ikkinchi guruh taʼriflarda esa “yashil moliya”
ekologik tarkibiy elementga ega boʼlgan moliyaviy mahsulotlar (dastaklar) va
xizmatlar (kreditlar, obligatsiyalar, aktsiyalar va boshqalar) sifatida tushuntiriladi.
Demak, “yashil moliyalashtirish” atrof-muhitga taʼsir koʼrsatuvchi barcha
omillarni hisobga oluvchi va ekologik barqarorlikni taʼminlashni nazarda tutuvchi
investitsiyalash va kreditlashning barcha shakllarini qamrab oladi
Xulosa.
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash mumkinki, “yashil” iqtisodiyotning
iqtisodiy mexanizmlari barqaror rivojlanishni ta’minlashda o’z o’rniga ega. Milliy
iqtisodiyotni “yashillashtirish” tabiiy resurslarni chuqur qayta ishlash orqali yuqori
qo’shilgan qiymatga ega mahsulotlar eksporti miqdorini oshirishga, tarkibini
diversifikatsiyalash
va
milliy
kompaniyalarning
tashqi
bozoridagi
raqobotdoshligini oshirishga xizmat qiladi.
O’zbekistonda uzoq muddatli istiqbolli “yashil iqtisodiyot”ga o’tish
strategiyasida ham asosiy to’rtta ustuvor yo’nalishlar belgilangan bo’lib asosiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
198
etibor energiya samaradorligini oshirishga, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini
o’zlashtirishga, iqlim o’zgarishlari oqibatiga moslashish va tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish, “yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirishning iqtisodiy
mehanizmlarini ishlab chiqishga qaratilgan. Iqtisodiyotda energiya va resurslar
sarfini kamaytirish, energiya tejaydigan texnologiyalarni ishlab chiqishga joriy
etish, shuningdek tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish “yashil
iqtisodiyot’’ni rivojlantirishning asosiy ustuvor yo’nalishi hisoblanadi. Bu esa o’z
navbatida energiya xavfsizligiga, bo’sh ish o’rinlarini yaratilishiga, aholi turmush
darajasining yaxshilanishiga va mamlakat rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi.
Yuqoridagi so’zlarni muxtasar qilgan holda, chuqur qayta o’ylab ishlab chiqilgan
takliflar quyidagilardan iborat:
1) “yashil” energiyadan keng foydalanish bo’yicha hukumat va hududiy
hokimliklar qarorlarini qabul qilish;
2) aholi va davlat energiya iste’molida energiya tejamkor texnologiyalarni
qo’llash bo’yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish;
3) “yashil” uy va binolarni qurish bo’yicha amaliy taklif va ishlanmalar ishlab
chiqish (samarali energiya va suv bilan ta’minlangan “yashil” binolar, “yashil”
materiallardan qurilish ishlarida foydalanish va shu kabilar);
4) “yashil” texnologiyalarni yaratish va sotish bozorini rivojlantirish lozim;
5) transportini rejalashtirish va kengaytirish, muqobil yoqilg’idan
foydalanish, elektr transport vositalari va boshqa ‘’toza’’ transport vositalaridan
keng foydalanish, avtomobillarni muqobil ishlatish uchun zarur bo’ladigan maxsus
dasturlar ishlab chiqish va amalga oshirish;
6) chiqindilarni qayta ishlashni takomillashtirish (qayta ishlash, to’xtab
qolgan sanoat binolarini tiklash, “toza” o’rash materiallaridan foydalanish va shu
kabilar). Xulosa qilib aytganda, kelajakda iqtisodiyot taraqqiyotini innovatsion
texnologiyalarsiz tasavvur etib bo’lmaydi. Bu yo’nalishda esa muqobil energiya
manbalaridan foydalanish alohida ahamiyatga ega. Demak, davlatimiz rahbarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
199
yangi qarori asosida bu borada boshlangan ishlar miqyoslari yanada kengayadi,
samaradorligi esa ortaveradi.
Adabiyotlar ro’yhati
:
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4 oktabrda “2019-2030
yillar davrida O’zbekiston Respublikasining “Yashil” iqtisodiyotga o’tish
strategiyasi” to’g’risidagi PQ-4477-son Qarori. https://www.lex.uz O’zbekiston
Respublikasi Qonun xujjatlari ma’lumotlar milliy bazasi.
2. Нaвстречу “зеленой” экономике: пути к устойчивому рaзвитию и
искоренению бедности / Штaйнер A., Aйрис Р., Бэссa С. И др: ЮНЕП/Грид
Aрендaль, 2011. C. 17.
3. Greening the Global Economy. Hardcover- November 13, 2015. – 176 p.
4. Barqaror taraqqiyot va tabiatshunoslik asoslari. Darslik. A.E. Ergashev va
b. – T.: Baktria press, 2016.-296 b.
5. Vaxabov A.V., Xajibakiev SH.X, “Yashil” iqtisodiyot asosida barqaror
iqtisodiy o’sishni ta’minlashning nazariy va amaliy
