https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
47
GLOBALLASHUV SHAROITIDA OILA INQIROZI MUAMMOSI.
Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar
fakulteti Huquqiy fanlar kafedrasi(Ma’naviyat asoslari) 1 bosqich magistranti
Ravshanbekova Zilola
Annotatsiya : Globallashuv jarayoni dunyoning barcha jabhalariga,
jumladan, oilaviy hayotga ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda. An’anaviy oilaviy
qadriyatlar o‘zgarib, zamonaviy turmush tarzi va texnologik taraqqiyot ta’sirida
yangi muammolar yuzaga kelmoqda. Ushbu maqolada globallashuv sharoitida
oilaning inqirozga uchrash sabablari, uning oqibatlari va yechimlari tahlil
qilinadi.
Kalit so’zlar: Oila instituti, glolallashuv, oila inqirozi, migratsiya, gender
tengligi, gender muammo.
Абстрактный: Процесс глобализации оказывает огромное влияние на
все аспекты мира, в том числе на семейную жизнь. Традиционные семейные
ценности меняются, и под влиянием современного образа жизни и
технического прогресса возникают новые проблемы. В данной статье
анализируются причины семейного кризиса, его последствия и пути решения
в условиях глобализации.
Ключевые слова: институт семьи, глобализация, семейный кризис,
миграция, гендерное равенство, гендерная проблема.
Abstract: The process of globalization has a significant impact on all aspects
of the world, including family life. Traditional family values are changing, and new
problems are emerging under the influence of modern lifestyles and technological
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
48
progress. This article analyzes the causes of the crisis of the family in the context
of globalization, its consequences and solutions.
Keywords: Family institution, globalization, family crisis, migration, gender
equality, gender problem.
Kirish.
Globallashuv – bu dunyo miqyosida iqtisodiy, siyosiy va madaniy
integratsiyaning kuchayishi jarayoni bo‘lib, u inson hayotining barcha
jabhalariga, jumladan, oilaga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ilgari barqaror va
mustahkam oilaviy an’analar bilan ajralib turgan jamiyatlarda bugungi kunda
ajrimlar sonining ko‘payishi, oilaviy qadriyatlarning zaiflashishi va
munosabatlarning o‘zgarishi kuzatilmoqda. Migratsiya, ish bilan bandlik,
texnologik rivojlanish hamda ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi kabi omillar
oilaviy hayotga o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda. Ushbu maqolada globallashuv
sharoitida oilaning duch kelayotgan inqiroz omillari, uning jamiyatga ta’siri va
ushbu muammoni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
Globallashuv ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalarni bir-biriga
yaqinlashtirib, dunyoni yaxlit tizimga aylantirmoqda. Biroq bu jarayon oilaviy
institutlarga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Janubiy Afrikaning sobiq prezidenti
Nelson Mandela oilaning jamiyatdagi o‘rni haqida shunday degan: “Bolalar hech
qachon oilasidan ajralmasligi kerak. Oila – bu jamiyatning yuragi.”
Quyida globallashuvning oila institutiga ko’rsatayotgan salbiy ta’sirlarini
ko’rishimiz mumkin:
1
Janubiy Afrikaning sobiq prezidenti Nelson Mandelaning
1995-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar
huquqlari bo‘yicha sammitida bildirilgan fikridan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
49
1. An’anaviy qadriyatlarning o‘zgarishi – Ilgari oilada o‘zaro hurmat va
hamjihatlik muhim o‘rin tutgan bo‘lsa, hozirgi kunda individualizm kuchayib,
shaxsiy manfaatlar birinchi o‘ringa chiqmoqda.
2. Migratsiya va masofaviy ish – Ish izlab yoki yaxshi turmush sharoiti izlab
chet elga ko‘chib ketish holatlari oilaning buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Uzoq masofadagi munosabatlar ko‘p hollarda zaiflashib, ajrimlarga olib keladi.
3. Texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri – Internet va ijtimoiy
tarmoqlar insonlar orasidagi real muloqotni kamaytirib, oilaviy aloqalarning
sustlashishiga olib kelmoqda. Virtual hayotga haddan tashqari qaramlik oila
a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarni zaiflashtiradi.
4. Iqtisodiy muammolar – Ishsizlik, yashash xarajatlarining oshishi,
moliyaviy beqarorlik oilaviy nizolarga sabab bo‘lishi mumkin.
Oila – jamiyatning eng muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Shuning uchun
oilaning inqirozga uchrashi jamiyatning ham beqarorligiga olib kelishi mumkin.
Bunday inqirozning asosiy oqibatlari quyidagilardan iborat:
• Ajrimlarning ko‘payishi – Hozirgi kunda ajrashish darajasi oshib
borayotganining sababi yuqorida keltirilgan omillar bilan bog‘liq.
• Farzand tarbiyasiga salbiy ta’sir – Oilaning buzilishi bolalar
psixologiyasiga jiddiy ta’sir qiladi va kelajakda ularning ijtimoiy hayotida
muammolar keltirib chiqarishi mumkin.
• Yolg‘izlik va depressiya – Mustahkam oilaviy rishtalarning yo‘qolishi
odamlarning ruhiy salomatligiga zarar yetkazadi.
2018-yil 24-iyul kuni davlatimiz rahbarining 61 yoshga to‘lishi munosabati
bilan tayyorlangan “Janob Prezident” nomli hujjatli filmda Shavkat Mirziyoyev
oila va baxt haqida o‘z fikrlarini bildirgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
50
Ushbu intervyuda Prezidentimiz oila muqaddasligi va farzandlar tarbiyasiga
alohida e’tibor berish zarurligini ta’kidlagan. Shuningdek, u oilasining baxti
orqali o‘z baxtini his etishini qayd etgan bu fikrlar davlat rahbarining oilaga
bo‘lgan munosabati va uning ahamiyatini yaqqol yoritib bergan.
O‘zbekistonda oila institutini mustahkamlash va oilaviy inqirozlarning
oldini olish maqsadida bir qator davlat siyosatlari va dasturlari amalga
oshirilmoqda. Ushbu chora-tadbirlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Normativ-huquqiy hujjatlarning qabul qilinishi: Oila institutini
mustahkamlashga qaratilgan qonunlar, jumladan, “Fuqarolarning reproduktiv
salomatligini muhofaza qilish to‘g‘risida”, “Xotin-qizlarni tazyiq va
zo‘ravonliklardan himoya qilish to‘g‘risida” hamda “Xotin-qizlar va erkaklar
uchun teng huquq va imkoniyatlarning kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunlar qabul
qilindi.
2. “Oila” ilmiy-amaliy tadqiqot markazining tashkil etilishi: Oila institutini
mustahkamlash, yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash va oilaviy ajrashishlarning
oldini olish bo‘yicha tadqiqotlar olib borish maqsadida “Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi tashkil etildi.
3. “Ayollar daftari” tizimining joriy etilishi: Ijtimoiy himoyaga muhtoj,
turmush sharoiti og‘ir ayollarni aniqlash va ularga amaliy yordam ko‘rsatish
maqsadida “ayollar daftari” tizimi yo‘lga qo‘yildi. Ushbu tizim orqali minglab
xotin-qizlarning muammolari hal etilib, ular ish bilan ta’minlandi yoki kasb-
hunarga o‘qitildi.
4. Nikoh va ajrashish jarayonlarini tartibga solish: 2018 yil 1 apreldan
boshlab Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYo) organlari nikoh
munosabatlariga oid aktlarni rasmiylashtirish, oila institutini mustahkamlash va
oilaviy ajrashishlarning oldini olish bilan bog‘liq faoliyatini tuman (shahar)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
51
hokimliklari va Xotin-qizlar qo‘mitasi bilan muvofiqlashtirish asosida amalga
oshirmoqda.
5. Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari: “Har bir oila – tadbirkor”
dasturi doirasida minglab oilalarga imtiyozli kreditlar ajratilib, oilaviy
tadbirkorlikni rivojlantirishga ko‘maklashildi. Bu orqali oilalarning iqtisodiy
barqarorligi oshirilib, oilaviy nizolarning oldini olishga xizmat qilindi.
Ushbu siyosatlar va dasturlar O‘zbekistonda oilaviy qadriyatlarni saqlash,
oilalarning barqarorligini ta’minlash va jamiyatda sog‘lom oila muhitini
yaratishga qaratilgan kompleks yondashuvni ifodalaydi.
Xulosa va tavsiyalar:
Oila inqirozining oldini olish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga
oshirish zarur:
1. Oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash – Milliy va an’anaviy oilaviy
qadriyatlarni asrab-avaylash hamda yoshlarga yetkazish muhim ahamiyatga ega.
2. Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash – Oila institutini mustahkamlash
uchun hukumat tomonidan turli dasturlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishi
lozim.
3. Ta’lim va psixologik yordam – Oila muammolarini hal etish bo‘yicha
maslahat markazlari tashkil etish va oilaviy tarbiya bo‘yicha maxsus dasturlarni
yo‘lga qo‘yish kerak.
4. Texnologiyalardan samarali foydalanish – Oila a’zolari orasidagi
muloqotni kuchaytirish va real hayotdagi aloqalarni mustahkamlash maqsadida
gadjetlar va internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish zarur.
Globallashuv jarayoni oila hayotiga turli xil ijobiy va salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Oilaning inqirozga uchrashining oldini olish uchun an’anaviy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
52
qadriyatlarni asrab-avaylash, davlat va jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
hamda texnologiyalardan ongli foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Oila
mustahkam bo‘lsa, jamiyat ham barqaror rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘arb
tamadduni:
inqiroz
alomatlari
//
Ziyouz.com
–
https://ziyouz.com/portal-haqida/xarita/maqolalar/g-arb-tamadduni-inqiroz-
alomatlari
2. Oila inqirozi // Zamin.uz – https://zamin.uz/uz/hayot-tarzi/33011-oila-
inqirozi.html
3. Oilaviy nizolar turlari va vujudga kelish sabablari // Cyberleninka.ru –
https://cyberleninka.ru/article/n/oilaviy-nizolar-turlari-va-vujudga-kelish-
sabablari
4. Oiladagi inqiroz tushunchasi va uning mazmun-mohiyati // Tsuull.uz –
https://tsuull.uz/sites/default/files/arapbaeva_d._resp_konf_22_dekabr.pdf
5. Shoumarov G‘.B. (tahrir) – Oila psixologiyasi // Ziyouz.com –
https://www.ziyouz.com/library/category/164-
psixologiya?download=5752%3Aoila-psixologiya-g-shoumarov-tahriri-ostida
6. Oilaviy muloqot mohiyati va yoshlarning oila qadriyatlariga munosabati
//
In-academy.uz
–
https://www.in-
academy.uz/index.php/zdit/article/download/3546/3243
7.
Oiladagi
inqirozlar
va
ularning
oqibatlari
//
Arxiv.uz
–
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/maktabgacha-va-boshlang-ich-ta-
lim/oiladagi-inqirozlar-va-ularning-oqibatlari
8.
Yoshlarni
oilaviy
hayotga
tayyorlash
//
Sciencebox.uz
–
https://conf.sciencebox.uz/index.php/ILMFAN/article/download/140/131/125
9.
Oila
psixologiyasi
//
Jdpu.uz
–
https://jdpu.uz/wp-
content/uploads/2021/02/Oila-psixologiyasi.2011.pdf
10. Oila instituti rivojlanishida qadriyatlarning o‘rni // Api.moiti.uz –
https://api.moiti.uz/media/book/Konferensiya_toplami_22.06.2022_yil.pdf
