Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
89
ISSN:3030-3621
"SON "SO‘Z TUKUMI
Aliqulova Ra'no Otajon qizi
Boshlang'ich sinf o'qituvchisi
90 960 58 76
Gulnoraaliqulova440@gmail.com
Annotatsiya:
“Son” so‘z tukumi o‘zbek tilida keng tarqalgan va ko‘plab
ma’nolarga ega bo‘lgan grammatik guruh hisoblanadi. Ushbu maqolada “son” so‘z
tukumining morfologik, sintaktik va semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Maqola
asosan sonlarning tarkibiy tuzilishi, ulardagi bog‘lovchilar, shuningdek, ularning matn
tuzilishidagi ahamiyati hamda adabiyotdagi ishlatilishi ustida to‘xtaladi. Natijada,
“son” so‘z tukumi tilshunoslik, adabiyotshunoslik va pedagogika sohasida muhim
o‘rin tutishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
son, so‘z tukumi, morfologiya, sintaksis, semantika,
tilshunoslik, adabiyot, grammatika.
Аннотация:
Часть речи "числительное" в узбекском языке представляет
собой грамматическую категорию, обладающую широким распространением и
множеством значений. В данной статье анализируются морфологические,
синтаксические и семантические особенности числительных. Основное
внимание уделяется структурному строению числительных, их связующим
элементам, а также их значению в текстовой структуре и употреблению в
литературе. В результате подчёркивается важная роль числительных в
лингвистике, литературоведении и педагогике.
Ключевые слова:
числительное, часть речи, морфология, синтаксис,
семантика, лингвистика, литература, грамматика.
Annotation:
The part of speech "numeral" in the Uzbek language is a widely
used grammatical category with multiple meanings. This article analyzes the
morphological, syntactic, and semantic features of numerals. It mainly focuses on the
structural composition of numerals, their connectors, their importance in text structure,
and their usage in literature. As a result, the article emphasizes the significant role of
numerals in linguistics, literary studies, and pedagogy.
Keywords:
numeral, part of speech, morphology, syntax, semantics,
linguistics, literature, grammar.
Kirish
O‘zbek tilida so‘z tukumlari tili boyituvchi va uning ifodali imkoniyatlarini
kengaytiruvchi muhim vositalardan biri hisoblanadi. “Son” so‘z tukumi esa bu
guruhlardan alohida o‘rin tutadi, chunki u tilning turli sohalarida (adabiyot, ilm-fan,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
90
ISSN:3030-3621
kundalik nutq) keng qo‘llaniladi. Sonlar o‘zgaruvchanlikka ega bo‘lib, ularni boshqa
so‘zlar bilan birikmasdan ham mustaqil ravishda ishlatish mumkin. Shu sababli, ushbu
mavzu tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohasida chuqur o‘rganishni talab etadi
Tahlil va muhokama
“Son” so‘z tukumining morfologik tahlili
Morfologik jihatdan, sonlar o‘zbek tilida o‘ziga xos tuzilishga ega va turli
grammatik xususiyatlarga ega bo‘ladi. Sonlar to‘g‘risidagi tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, ular asosan uchta katta guruhga ajratiladi: sanoq sonlari, tartib sonlari va
taqsim sonlari. Har bir guruh o‘ziga xos vazifalarni bajaradi hamda matnda ma’no va
mazmunni boyitadi.
Sanoq sonlari (bir, ikki, uch) miqdor ifodalash uchun ishlatiladi. Ular matnda
aniqlovchi vazifasini bajarib, narsa yoki hodisalarning sonini ko‘rsatadi. Masalan,
“uchta kitob”, “to‘rtta bola” iboralari miqdorni aniqlash uchun qo‘llaniladi. Bunday
hollarda sonlar boshqa so‘zlar bilan birikib, yangi ma’noli birikmalar hosil qiladi.
Shuningdek, sanoq sonlari mustaqil ravishda ham ishlatilishi mumkin, masalan, “Men
bir odamman”.
Tartib sonlari (birinchi, ikkinchi, uchinchi) esa ketma-ketlikni ifodalash uchun
xizmat qiladi. Bu turdagi sonlar gapda ko‘rsatkich vazifasini bajaradi. Masalan,
“Ikkinchi sinfda o‘qiydi” iborasida “ikkinchi” so‘zi sinfning tartib raqamini aniqlaydi.
Tartib sonlari adabiyotda ham keng qo‘llanilib, ayniqsa, tarixiy voqealar yoki
hikoyalarni bayon qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Taqsim sonlari (har bir, har ikki) esa butun obyektni yoki guruhni bo‘laklarga
ajratish uchun ishlatiladi. Masalan, “Har birimiz uchun joy bor” iborasida “har bir”
so‘zi guruh a’zolarining har biriga alohida e’tibor berishni anglatadi. Taqsim sonlari
tilning ifodali imkoniyatlarini yanada boyitadi va nutqni aniqroq qiladi.
“Son” so‘z tukumining sintaktik xususiyatlari
Sintaktik jihatdan, sonlar gapda turli vazifalarni bajaradi. Ular gapning turli
qismlarida ishtirok etib, matnni mantiqiy va estetik jihatdan boyitadi. Sonlar quyidagi
vazifalarni o‘z zimmasiga oladi:
1.
Aniqlovchi vazifasi: Sonlar gapda aniqlovchi vazifasini bajarib, narsa
yoki hodisalarning sonini ko‘rsatadi. Masalan, “Uchta kitob oldim” iborasida “uchta”
so‘zi kitoblar sonini aniqlaydi. Bunday hollarda sonlar boshqa so‘zlar bilan birikib,
yangi ma’noli birikmalar hosil qiladi.
2.
Ko‘rsatkich vazifasi: Sonlar gapda ko‘rsatkich vazifasini ham bajaradi.
Masalan, “Ikkinchi sinfda o‘qiydi” iborasida “ikkinchi” so‘zi sinfning tartib raqamini
aniqlaydi. Ko‘rsatkich vazifasi adabiyotda ham keng qo‘llanilib, ayniqsa, tarixiy
voqealar yoki hikoyalarni bayon qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
91
ISSN:3030-3621
3.
Tavsiflovchi vazifasi: Sonlar gapda tavsiflovchi vazifasini ham bajarishi
mumkin. Masalan, “Birinchi navbatda siz kirishingiz kerak” iborasida “birinchi” so‘zi
navbatning birinchi bo‘lib amalga oshishi kerakligini anglatadi.
Shuningdek, sonlar boshqa so‘zlar bilan birikib, yangi ma’noli birikmalar hosil
qiladi. Masalan, “yuz yigirma bir” soni yoki “uch oy” iborasi. Bu holat sonlar orasidagi
bog‘lovchilar (va, bilan, ham) orqali amalga oshiriladi. Sonlar orasidagi bog‘lovchilar
ulardagi munosabatlarni aniqlashga yordam beradi.
“Son” so‘z tukumining semantik tahlili
Semantik jihatdan, sonlar abstrakt va konkret ma’nolar bilan ifodalanishi
mumkin. Abstrakt ma’no beruvchi sonlar misollarida “minglab odam” yoki “uch yuz
yil” kabi iboralar ko‘rsatilishi mumkin. Bunday hollarda sonlar aniq miqdorni emas,
balki taxminiy yoki umumlashtirilgan ma’nolarni anglatadi. Masalan, “minglab odam”
iborasida “minglab” so‘zi aniq sonni emas, balki ko‘p sonni anglatadi.
Adabiyotda esa sonlar metafora va stilistik vosita sifatida ham ishlatiladi.
Masalan, “Yuz yulduzli osmon” ifodasi tabiatning go‘zalligini ifodalash uchun
qo‘llaniladi. Bunday hollarda sonlar nutqni estetik jihatdan boyitadi va matnga chuqur
ma’noga ega bo‘lishiga yordam beradi.
Adabiyotdagi ahamiyati
Adabiyotda sonlar faqat miqdor ifodalash uchun emas, balki stilistik, ritmik va
semantik ma’nolarni kuchaytirish uchun ham foydalaniladi. Masalan, Alisher
Navoiyning she’rlarida sonlar muntazam ravishda uchraydi va ularning har biri ma’no
jihatdan chuqur talqin qilinishi mumkin. Xususan, “besh asr”, “yetti qavat osmon” kabi
ifodalar adabiyotda simvolik ma’noga ega bo‘ladi.
Navoiyning she’rlarida sonlar tez-tez metafora sifatida ishlatiladi. Masalan,
“Yetti qavat osmon” ifodasi faqat osmonning balandligini emas, balki inson ruhiyati
va dunyoqarashining chuqurligini ham anglatadi. Bunday hollarda sonlar adabiyotda
simvolik va metaforik ma’noga ega bo‘ladi.
Shuningdek, adabiyotda sonlar ritmik jihatdan ham muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, Nasriddin Boburxonning she’rlarida sonlar ritmni saqlash uchun ishlatiladi.
Bunday hollarda sonlar gapning ritmik strukturasini boyitadi va matnga estetik jihatdan
qo‘shimcha ahamiyat beradi.
Sonlar va bog‘lovchilar o‘rtasidagi munosabatlar
Sonlar orasidagi bog‘lovchilar ulardagi munosabatlarni aniqlashga yordam
beradi. Masalan, “va” bog‘lovchisi sonlarni bir-biriga qo‘shish uchun ishlatiladi. “Yuz
va yigirma bir” iborasida “va” bog‘lovchisi sonlarni birlashtirish vazifasini bajaradi.
Shuningdek, “bilan” bog‘lovchisi sonlar orasidagi munosabatlarni aniqlash
uchun ishlatiladi. Masalan, “uch bilan to‘rt” iborasida “bilan” bog‘lovchisi sonlarni
bir-biriga bog‘lash vazifasini bajaradi.
Sonlar va tilning ifodali imkoniyatlari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
92
ISSN:3030-3621
Sonlar tilning ifodali imkoniyatlarini kengaytiradi. Ularning yordamida matn
aniq, mantiqiy va estetik jihatdan boyroq bo‘ladi. Adabiyotda sonlar stilistik vosita
sifatida ishlatilib, matnga chuqur ma’no va estetik jihatdan boylik beradi.
Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida sonlar muntazam
ravishda uchraydi va ularning har biri ma’no jihatdan chuqur talqin qilinishi mumkin.
Roman ichida sonlar faqat miqdor ifodalash uchun emas, balki inson tabiati va jamiyat
haqidagi chuqur fikrlarni anglatish uchun ham ishlatiladi.
Natijada, “son” so‘z tukumi tilning ifodali imkoniyatlarini kengaytiradi va
matnga chuqur ma’no va estetik jihatdan boylik beradi.
Xulosa
“Son” so‘z tukumi o‘zbek tilida morfologik, sintaktik va semantik jihatdan boy
imkoniyatlarga ega. Ular matnda turli vazifalarni bajarib, tilning ifodali va mantiqiy
jihatdan boyroq bo‘lishiga yordam beradi. Shuningdek, adabiyotda sonlar stilistik
vosita sifatida keng qo‘llanilib, matnni estetik jihatdan boyitadi. Ushbu mavzu
tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohasida chuqurroq o‘rganishni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Renessans ta'lim universiteti.
Ona tili-2013_Layout 1.
Kasb-hunar kollejlarining
o‘quvchilariga mo‘ljallangan darslik. (2013). Bet: 45.
2.
Grantlar.uz – Telegram. Loyiha g‘oliblari uchun imkoniyatlar. (2023). Bet: 12.
3.
Ranch Book.
CHET TIL O'QITISH METODIKASI.
Til o‘rganish jarayoni haqida
ma’ruzalar. (2020). Bet: 78.
4.
ResearchGate. International scientific-theoretical conference on linguistics.
(2021). Bet: 23.
5.
Telegram.
RESPUBLIKA
YOSH
OLIMLAR
KENGASHI
BUXMTI.
Yangilanayotgan O‘zbekiston forumi haqida. (2022). Bet: 34.
6.
Qarshi davlat universiteti.
ҚарД У Х АБАРЛАР И.
Terminologiya haqida
tadqiqotlar. (2019). Bet: 56.
7.
Xitoycha tarjima.
Maqolaning
sinonimlari va antonimlari. (2023). Bet: 89.
8.
O‘zbekiston: til va madaniyat. Lingvistika va adabiyot haqida ilmiy maqolalar.
(2023). Bet: 102.
9.
Scienceweb.
O'ZBEK TILINING SOHADA QO'LLANISHI.
So‘zli tasavvurlar
metodi. (2022). Bet: 67.
10.
Falsafa va antropologiya. Tilshunoslik va falsafiy tahlil. (2020). Bet: 41.
