Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
49
ISSN:3030-3621
OLXO‘RINI MONILIOZDAN HIMOYA QILISH
Feruzbek Farxod o‘g‘li Kuranbayev,
tayanch doktoranti
ORCID:
Akademik Mahmud Mirzayev nomidagi
bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy
tadqiqot instituti tayanch doktoranti
Annotatsiya.
Olxo‘ri o‘simlikida bir necha turdagi zamburug’ kasalliklar
ma’lum bo‘lib ularga qarshi kurashda samarali usullardan foydalanish eng asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Ilmiy ishlarimiz olxo‘ri daraxtida monilioz kasaligiga
qarshi kurashda samaradorligi yuqori boʼlgan fungitsidlarni sinashdan iborat.Monilioz
kasalligiga qarshi sinovdan oʼtkazilgan fungitsidlar ichida eng yuqori samarani Xorus
S.D.G (750 g/gk ) Fundozol (10 gr/kg) fungistlarni qo‘llaganda bilologik samaradorlik
gul, g‘uncha,barg va novdada 83,0% dan 85,0% gachanai tashkil qildi.
Kalit so‘zlar:
Olxo‘ri ,daraxt, kasallik, monilioz, fungitsid, samaradorlik.
Dolzarbligi.
Respublikamizining turli viloyatlarida olxo‘ri bog’lari yildan-yilga
kengayib bormoqda bu esa olxo’ri bog‘larida uchraydiga monilioz, klyastersporioz,
un shudrining va boshqa kasalliklarning rivojlanishiga va hosildorlikga sezirarli
darajada kamayishiga olib kelmoqda.Olxo‘ri bog‘larida bu kasalliklarning
rivojlanishiga asosiy sababi agrotexnik va kimyoviy kurash choralarini o‘z vaqtida
qo‘llanilmasligi,ob-havo sharotining o‘zgarishi va eski bog’larining rekonstruktsiya
qilinmaganligidandir.
Monilioz kasalliki bilan danakli mevalarning barchasi malum bir darajada
zararlanadi. Eng kuchli darajada zararlanadigan danakli mevalar qatoriga
,shaftoli,olxo‘ri,o‘rik,va gilos daraxtlari kiradi.
Monilioz kasallagi yur yuzining barcha danakli mevali daraxtlar tarqalagan
hududlarida uchraydi.Mamlakatimzida ham eng kuchli zarar keltiradigan kasalliklarda
biri hisoblanadi.
Kasallik ta’sirida daraxtning guli, mevasi va novdalari zararlanadi. Kasallik
natijasida kasallangan orginlarning qurub qolishiga olib keladi.shu sababli ham bu
kasallikga monilioz kuyish deb ham ataladi. Mevali daraxtlarda monilioz chirish yoki
monilio qo‘zg‘atuvchi Monilia cinerea Bonord. U o‘simlik mevasining chirishiga olib
keladi.
Tadqiqot obyekti va usullari.
Olxo‘rida uchraydiga monilioz kasallikini
aniqlashva unga qarshi kurashda fungitsidlarni sinovdan o‘tkazish bo‘yicha kichik dala
tajirbalara Xorazm viloyati urganch tumani Akademik Mahmud Mirzayev nomidagi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
50
ISSN:3030-3621
bog‘dorchilik,uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Xorazm ilmiy
tajriba stansiaysi bog ‘larida olib boriladi.
Kimyoviy ishlov vegetatsiya davomida 3 marotaba; daraxtlar kurtak yozganda,
daraxtlar gullab bo‘lagach 2-ishlovdan 14-kun so‘ng 500 l/ga ishchi eritma hisobida
o‘tkazildi.
Olxo‘ri daraxtllarida monilioz kasalligini tarqalishini va rivojlansishini aniqlash
uchun o‘simlikning 4 tomonidan 10 ta novdadan barg va mevalar ko‘rib chiqiladi.
Gul,barga va novdalarda monilioz kasalligini zararlanish darajasi quyidagi shkala
bo‘yicha aniqlanadi:
Ball:
0-kasallik yo‘q;
1-urug’chi va gulbandlarning nobud bo‘lishi;
2-gul va barglarni nobud bo‘lishi;
3-barcha gul va barglarni qurub qolishi;
4-zararlangan a’zolarda zamburug‘ sporalarini uchrashi;
Novdalarni qurishi.
Kasallikning tarqalishi quyidagi formulada hisoblanadi:
a x 100
P = -------------------
h
P - kasallikning tarqalish foiz hisobida,
a-kasal o‘simlik soni
h-kuzatilyotgan o‘simlikning umumiy soni.
Kasallikning rivojlanishi quyidagi formulada aniqlanadi:
E (a * b) * 100
P = ----------------------
N * K
P-kasalliking rivojlanishi %
E ( a * b) – kasallik bilan zararlangan a’zolarning ballardagi ifodasiga
ko‘paytmasining yig’indisi,
H-kuzatilgan o‘simlik a’zolarining umumiy soni,
K-shkaladagi eng yuqori ball.
Tadqiqot natijalari.
Mevali daraxtlarni asosiy kasalliklardan himoya qilishda
eng yaxshi usullardan biri bu kimyoviy kurashdir. Kasallika qarshi fungitsidlar bilan
1-kimyoviy ishlov gullashdan oldin o‘tkazilganda qolganlari gullashdan so‘ng va 2
hafta o‘tkazib amalgam oshirilsa yuqori samara beradi.
2024-2025 yillarda Xorazm viloyati urganch tumani Akademik Mahmud
Mirzayev nomidagi bog’dorchilik,uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
51
ISSN:3030-3621
Xorazm ilmiy tajriba stansiaysi olxo‘ri bog’ida olxo‘rining monilioz kasalligiga qarshi
fungitsidlarning biologik samardorligini o‘rganildi.
2024-2025 yillarda monilioz kasalligiga qarshi Xorus S.D.G ( 0,3-04
kg/ga),Saprol 20% em.k.( 1,0-1,5 l/ga ) Skor 25% em.k. fundozol (10 gr/kg) sarf
meyorda sinovdan o‘tkazildi. Andoza sifatida Difen super 55% n.kuk.( 0,25 kg/ga)
Nazorat variantida monilioz kasalligi bilan olxo‘rining barg va novdalari 28,0%
dan 290,% gacha kasallangan bo‘lsa, kasallikining rivoji 12,7% dan 13,6% ni tashkil
etdi.
Kasallikla qarshi sinovdan o‘tkazilyotgan fungitsidlar ichida eng ijobiy ta’sir
etgan Xorus S.D.G (750 g/gk ) Fundozol (10 gr/kg) fungitsidlarini yuqori miqdorda
qo‘llanilgan variantda ko‘rsatdi kasallanish gul, g‘uncha,barg , va novdada Xorus
S.D.G qo‘llanilganda 4,5% dan 4,9% gacha, kasallikning rivojlanishi 1,8% dan 2,2%
gachani tashkil qildi. Bilogik samaradorlik gul g‘uncha barg va novdada 85,0% dan
86,0% gachani tashkil qildi.Andoza sifatida Difen super 55% n.kuk .( 0,25 kg/ga)
fungitsidi qo‘llanilganda 6% dan 7% gacha, kasallik rivojlanishi 2,5% dan 2,9%
gachani tashkil qiladi. Bilogik samaradorlik 80,2% dan 81,5% gachani tashkil qildi.
Xulosa.
Olxo‘ri
bog‘larida kasallik chaqiradigan monilioz kasalligiga qarshi
novdada Xorus S.D.G qo‘llanilganda (0,4 kg/ga ) va Fundozol (10 gr/kg)
fungitsidlarini ishchi eritmalari yuqor miqdorda vegetatsiya davrida 3 maratoba;
daraxtlar kurtak yoyganda, daraxtlar gullab bo‘lgach va 2-ishlovdan 2 hafta o‘tkazib
1000 l/ga ishchi eritma hisobida kimyoviy ishlov berilsa olxo‘ri sifati saqlanib qoladi.
Olxo‘ri bog‘larida monilioz kasalligiga qarshi qo‘llanilgan fungitsidlarning bilogik
samardorligi Akademik Mahmud Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik,uzumchilik va
vinochilik ilmiy tadqiqoqt instituti Xorazm ilmiy tajriba stansiaysi
REFERENCES
1.
A.Sh. Xamrayev, В.A. Xasanov, В.A. Sulaymonov, A.G. Kojevnikova,
Е .А. Xolmuradov 0‘simliklami biologik himoya qilish darslik – Toshkent,-2013-
b.279-285
2.
Xodjaev Sh.T. Insektitsid, akaritsid, biologik faol moddalar va fungitsidlarni sinash
boʼyicha uslubiy koʼrsatmalar. – Toshkent, 2004.– B.83–90.
3.
Chumakov А.E., Minkevich I.I. i dr. Osnovnoe metodы fitopatologicheskix
issledovaniy. // Nauchnыe trudы VАSXNIL. – Moskva, «Kolos», 1974. – S.57
4.
B.A. Sulaymonov, B.Q. Muxammadiyev, Z.G‗. Nosirova O‘simliklarni himoya
qilishda ilmiy tadqiqot ishlari-Toshkent-2019 b.37 (81-82)
5.
S.M.Pospelov Oʼsimliklarni ximoya qilish S.M.Pospelov Toshkent-1978 y b.397-
399.
