Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
33
ISSN:3030-3621
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA PEDAGOGLARNING
HUQUQIY MA’DANIYATINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI.
Qo‘qon universiteti magistri
Holmatova Madina.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bugungi kundagi maktabgacha ta’lim
tashkilotlari pedagoglarining huquqiy madaniyat darajasi ularning kasbiy faoliyatda
ya’ni tarbiyachi va uning ja’miyatda tutgan o’rni, pedagog tarbiyachi shaxsini
shakllantirish va bola xuquqlarini himoya qilishlari, huquqiy ong va mas’uliyat
darajasini oshirishlari bilan bevosita bog’liq hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Huquqiy ong, huquqiy madaniyat, bola huquqlari, mehnat
huquqlar, huquqiy ta’lim, mehnat kodeksi, konstitutsiya, davlat dasturi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagoglarning huquqiy savodhonligini
shakllantirish, huquqiy ma’daniyatni shakllantirishning muhim bosqichi hisoblanadi.
MTT pedagoglarning huquqiy savodxonligi hamda huquqiy madaniyatini
shakllantirish ular tarbiyalab kelayotgan yosh avlodni huquqiy ongli mas’ulyatli
fuqarolar bo’lib yetishishiga zamin yaratadi. Shuning uchun maktabgacha ta’lim
tashkilotlari pedagoglarining huquqiy ma’daniyatini shakllantirish metodikasini ishlab
chiqish dolzarb masala hisoblanadi.
Pedagogning huquqlari davlat tomonidan amaldagi qonun hujjatlarda belgilab
qo’yilgan. Unga ko’ra O’zbekiston Respublikasining
“O‘zbekiston Respublikasida pedagogning maqomi tan
olinadi. Pedagoglarning o‘z kasbiy faoliyatini yuritishi uchun tashkiliy-huquqiy shart-
sharoitlar yaratiladi, ularning ijtimoiy himoyasi ta’minlanadi va huquqlari amalga
oshirilishi uchun kafolatlar beriladi. “Pedagogning huquqlari, sha’ni, qadr-qimmati va
ishchanlik obro‘si davlat himoyasi ostida bo‘ladi.” [ 3-modda].
Jamiyatdagi pedagog [tarbiyachi] birinchi navbatda o’sib kelayotgan avlodni
tarbiyalash , ikkinchidan mehnatkash halqimizga har tomonlama bilim berishdek
mas’ulyatli vazifalarni bajaradi . Ustozning eng buyukli burchi – xalqqa nafi tegadigan
, aql idrokli , uquvli shogirdlar tayyorlashdir , shuningdek pedagog o’z vazifalarini
bajarish bilan birgalikda uning majburiyatlari ham bor.
Pedagog o‘z kasbiy faoliyatini amalga oshirishda:
ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik
obro‘sini hurmat qilishi;
o‘quv mashg‘ulotlarini o‘quv dasturlari va davlat ta’lim standartlariga muvofiq
sifatli o‘tkazishi;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
34
ISSN:3030-3621
o‘quv mashg‘ulotlari davomida ta’lim oluvchilarning bilim darajasini oshirish
uchun zarur choralar ko‘rishi;
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan, o‘qitish va tarbiyaning ilg‘or
hamda innovatsion shakllari va usullaridan foydalanishi;
ta’lim oluvchilarning psixologik va o‘ziga xos xususiyatlarini, jismoniy va ruhiy
salomatligini, fiziologik rivojlanishini hisobga olishi, alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan
shaxslarni o‘qitish uchun shart-sharoitlar yaratilishiga e’tibor qaratishi va ularni
kamsitmasligi;
voyaga yetmagan ta’lim oluvchilar bilan ta’lim-tarbiya ishlarini ularning ota-
onasi yoki boshqa qonuniy vakillari bilan hamkorlikda olib borishi;
o‘z malakasini muntazam ravishda oshirib borishi, egallab turgan lavozimiga
muvofiqlik jihatidan davriy attestatsiyadan o‘tishi;
ta’lim tashkilotining ustaviga va (yoki) boshqa ta’sis hujjatlariga, ichki mehnat
tartibi qoidalariga va pedagogik etika qoidalariga rioya etishi;
majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘z vaqtida o‘tishi shart.
Pedagogning zimmasiga qonunchilik hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlar
ham yuklatilishi mumkin.
MTT pedagoglarini huquqiy bilimlarni egallashlari, huquqiy ong va mas’ulyat
darajasini oshirishlari bilan bog’liq. Ushbu maqolada MTT pedagog hodimlarining
huquqiy ma’daniyatini shakllantirish metodikasi, uning asosiy tamoyillari va amaliy
yondashuvlari ko’rib chiqiladi.
Huquqiy ma’daniyat
-bu shahsning huquqiy bilimlari ,huquqiy ong darajasi va
huquqiy faoliyatida namoyon bo’ladigan axloqiy qadriyatlar yig’indisidir .
Pedagoglarning huquqiy madaniyatini quyidagi jihatlarni o’z ichiga oladi:
1)
Bola huquqlari bo’yicha xalqaro va milliy huquqiy normalarni bilish;
2)
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining me’yoriy -huquqiy asoslarini
tushunish;
3)
Tarbiyachi faoliyatida huquqiy me’yorlarga amal qilish va ularni qo’llay
bilish;
4)
Bolalar va ota onalar bilan munosabatlarda huquqiy etikaga rioya qilish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagog xodimlarining huquq va
majburiyatlari
. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining pedagog xodimlari:
kasbiy sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik obro‘sini himoya qilish;
ijodiy tashabbus ko‘rsatish, ta’lim va tarbiya uslubiyotlarini, o‘quv qo‘llanmalari
hamda ta’lim vositalarini erkin tanlash;
maktabgacha ta’lim tashkilotini boshqarishda ishtirok etish;
maktabgacha ta’lim tashkilotining ta’lim dasturlarini ishlab chiqishda ishtirok
etish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
35
ISSN:3030-3621
pedagogik faoliyatidagi muvaffaqiyatlar uchun ma’naviy va moddiy
rag‘batlantirilish;
maktabgacha ta’lim va tarbiya sohasidagi ilmiy, innovatsion, xalqaro faoliyatda
ishtirok etish huquqiga ega.
MTT pedagoglarida huquqiy ma’daniyatni oshirishda avvalo huquqiy
savodhonlik masalasiga alohida yondashmog’imiz lozim . Shu jumladan MTT
pedagoglari quyidagi asosiy huquqiy me’yoriy hujjatlarni o’rganib chiqishlari orqali
huquqiy savodhonlik darajasini ma’lum darajada oshirishlari mumkun .
UNESCO VA UNICEF tadqiqotlari ,
UNESCO va UNICEF bolalar va
pedagoglar uchun huquqiy savodxonlik oshirish dasturlarini ishlab chiqgan . Ular
quyidagi yo’nalishlarda ishlaydi .
Amerikalik olim John Dewey va ta’lim orqali huquqiy ongni
shakllantirish .
Amerikalik pedagog va tadqiqotchi John Dewey huquqiy ongni
shakllantirishda ta’lim va tajriba asosiy omil ekanligini ta’kidlagan .Uning
pragmatizm falsafasi va demokratik ta’lim tamoyillari huquqiy ma’daniyatni
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
Mehnat Kodeksi
MTT to’g’risidagi qonun
Tashkilotning huquqiy me’yoriy hujjatlari
1.
Huquqiy ta’limni maktab va maktabgacha ta’lim dasturlariga
integratsiya qilish
2.
O‘qituvchilar va tarbiyachilar uchun treninglar tashkil etish,
3.
Huquqiy ongni oshirish bo’yicha interfaol metodlardan foydalanish .
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
36
ISSN:3030-3621
rivojlantirishga ham katta ta’sir ko’rsatgan . John Deweyning g’oyalari shuni
ko’rsatdiki , huquqiy ongni shakllantirishda faqat qonunlarni o’rganish yetarli emas .
Bu jarayon quyidagi omillar orqali amalga oshmog’i lozim .
1.
Tajribaga asoslangan ta’lim - real hayotiy vaziyatlar orqali huquqiy bilim
berish
2.
Demokratik muhit- fuqarolarni qonun yaratish jarayoniga jalb qilish.
3.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish - insonlarga huquqiy muammolarni
mustaqil tahlil qilishni o’rgatish .
4.
Jamiyat ta’lim institutlarining hamkorligi - huquqiy ma’daniyat oilada
maktabda va ijtimoiy hayotda shakllanadi .
Deweyning fikrlari bugungi kunda ham huquqiy ongni va huquqiy
ma’daniyatni oshirish bo’yicha innovatsion ta’lim metodologiyalarida qo’llanilmoqda
.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagoglarini huquqiy ma’daniyat
kompetensiyalrini rivojlantirishda quyidagi metodlar juda muhim ;
Xulosa.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagog larining huquqiy
ma’daniyatini shakllantirish nafaqat ularning o’z huquq va majburiyatlarini bilishlariga
, balki bolalarning huquqlarini himoya qilishga ham hizmat qiladi . Samarali huquqiy
metodikalarni qo’llash orqali pedagoglar o’z faoliyatida adolatli va qonuniy
me’yorlarga rioya qilishadi hamda ta’lim tarbiya jarayonida huquqiy muhitni
shakllantirishga hissa qo’shadilar .
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Pedagogning maqomi to’g’risidagi qonun . (O‘zbekiston Respublikasining Qonuni,
01.02.2024 yildagi O‘RQ-901-son) 3- moddasi
2.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 16.12.2019 yildagi O‘RQ-595-son ( 7-bob
39-modda )
Seminar va treninglar tashkil etish
Case study( amaliy holatlar tahlili)
O’z o’zini rivojlantirish va huquqiy adabiyotlar o’qish
Huquqiy ma’lumot burchaklari va elektron resurslardan
foydalanish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
37
ISSN:3030-3621
3.
https://www.unicef.org/uzbekistan/uz/learning-passport-launched-in-uzbekistan
4.
John Dewey Democracy and Education (1916) , Experience and Education (1938)
file:///C:/Users/user/Documents/democracy-and-education.htm.
5.
Mахmudоvа S. (2024). MАKTАBGАCHА YOSHDАGI YOSHDАGI
BОLАLАRGА ХОRJIY TIL (INGLIZ TILI) GА O‘RGАTISHDА “QUVNОQ
BАLIQCHАLАR” DIDАKTIK O‘YININI QO‘LLАSH SАMАRАSI.
Conference
Proceedings:
Fostering
Your
Research
Spirit
,
37-40.
https://doi.org/10.2024/x0q1yq52
6.
Makhmudova Oybarchin. (2023). PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL
ASPECTS OF THE DEVELOPMENT OF VISUAL ACTIVITIES OF
PRESCHOOL CHILDREN. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 8(8),
101–105.
https://doi.org/10.54613/ku.v8i8.815
7.
S.A.Maxmudova, & Qambarova, Y. (2024). NEYROGIMNASTIKANING
MAKTABGACHA YOHDAGI BOLALAR RIVOJLANISHIGA TA’SIRI, O‘RNI
VA AHAMIYATI.
University Research Base
, 112–115. Retrieved from
8.
Maxmudova, S. (2024). MАKАTАBGАCHА YОSHDАGI BОLАLАR BILАN
LUG‘АT ISHINI ОLIB BОRISHNING METODIK TIZIMINING QIYOSIY
TAHLILI. QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI, 13,
205–210.
https://doi.org/10.54613/ku.v13i.1057
9.
Oybarchin Makhmudova, . (2022). PROBLEMS OF TEACHING PRESCHOOL
CHILDREN IN FINE ACTIVITIES. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
PEDAGOGICS, 3(01), 17–21.
https://doi.org/10.37547/pedagogics-crjp-03-01-03
10.
Makhmudova, O. (2024). THEORETICAL VIEWS OF FINE ARTS AS A
FACTOR OF INFLUENCE ON THE DEVELOPMENT OF A PRESCHOOL
CHILD. University
Research
Base,
515–518.
Retrieved
from
https://scholar.kokanduni.uz/index.php/rb/article/view/562
