Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
23
ISSN:3030-3621
ASIRIY IJODIDA "QISSAI SAYID NASIMIY"
DOSTONI: AN'ANA VA O‘ZIGA XOSLIK
Gʻaffarova Dilshoda Ibrohim qizi
Samarqand davlat universiteti,talaba
E-mail dilshodagaffarova820@gmail.com,
+9989889916644
Sobirjon Tohirov
Samarqand davlat universiteti
+998972884064
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 18-asr oxiri - 19-asr boshlarida yashab ijod etgan
Asiriy nomli shoir va tarjimonning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni asari tahlil qilinadi.
Asarda 14-asrning buyuk ozarbayjon shoiri Imomiddin Nasimiy hayoti va ijodiga
bag'ishlangan voqealar badiiy talqin bilan bayon etilgan. Maqolada dostonning sujet
tuzilishi, badiiy uslubi, an'anaviy elementlari va o'ziga xos jihatlari tadqiq etiladi.
Asiriyning bu asari orqali Nasimiy obrazining qayta talqini hamda 18-19-asrlar adabiy
muhitida hurufiylik g'oyalarining aks etishi ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
Asiriy, Imomiddin Nasimiy, Qissai Sayid Nasimiy, doston, an'ana,
o'ziga xoslik, hurufiylik, tasavvuf, 18-asr adabiyoti
Аннотация:
В данной статье анализируется поэма «Киссаи Сайид
Насимий» поэта и переводчика Асирия, жившего и творившего в конце XVIII –
начале XIX века. В произведении художественно интерпретируются события,
посвящённые жизни и творчеству великого азербайджанского поэта XIV века
Имадеддина Насими. В статье исследуются сюжетная структура поэмы,
художественный стиль, традиционные элементы и индивидуальные особенности
произведения. Через данное произведение Асирия рассматривается образ
Насими в новом ракурсе, а также отражение идей хуруфизма в литературной
среде XVIII–XIX веков.
Ключевые слова:
Асирий, Имадеддин Насими, Киссаи Сайид Насимий,
поэма, традиция, самобытность, хуруфизм, суфизм, литература XVIII века.
Annotation:
This article analyzes the poem
"Qissai Sayid Nasimiy"
by the poet
and translator Asiriy, who lived and worked at the end of the 18th and the beginning
of the 19th centuries. The work artistically portrays events dedicated to the life and
literary activity of the great 14th-century Azerbaijani poet Imadaddin Nasimi. The
article explores the poem's plot structure, literary style, traditional elements, and
distinctive features. Through this work, the image of Nasimi is reinterpreted, and the
reflection of Hurufism ideas in the literary environment of the 18th–19th centuries is
also examined.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
24
ISSN:3030-3621
Keywords:
Asiriy, Imadaddin Nasimi, Qissai Sayid Nasimiy, poem, tradition,
uniqueness, Hurufism, Sufism, 18th-century literature.
Kirish
18-asrning ikkinchi yarmi - 19-asr boshlarida Markaziy Osiyo adabiy muhitida
ijod qilgan Asiriy (taxminiy yillari: 1750-1820) o'z davrining taniqli shoir va tarjimoni
sifatida tanilgan. U turkiy va forsiy tillarida ijod qilib, ikki asarining qo'lyozma
nusxalari bizgacha yetib kelgan. Ulardan biri - 1774-yilda yozilgan "Qissai Sayid
Nasimiy" dostoni - 14-asrning buyuk ozarbayjon shoiri Imomiddin Nasimiy hayoti va
ijodiga bag'ishlangan muhim badiiy asar hisoblanadi .
Imomiddin Nasimiy (1369-1417) - ozarbayjon adabiyotining klassigi, hurufiylik
ta'limotining targ'ibotchisi bo'lib, o'zining isyonkor g'azallari va falsafiy qarashlari
bilan butun Sharq adabiyotiga kuchli ta'sir ko'rsatgan. Nasimiy ijodi keyingi asrlarda
ko'plab sharq shoirlari, jumladan, Alisher Navoiy, Lutfiy, Mashrab kabi o'zbek adiblari
tomonidan yuqori baholangan.
Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni mazkur shoir hayoti va ijodiga
bag'ishlangan dastlabki badiiy asarlardan biri bo'lib, u yerda an'anaviy tasavvufiy
mavzular bilan o'z davrining badiiy talablari uyg'unlashtirilgan. Asar Sankt-
Peterburgdagi Saltikov-Shchedrin nomidagi kutubxona (inv. № TNS - 85) va
O'zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 4015) qo'lyozma
fondlarida saqlanmoqda.
Tahlil va Muhokama
Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni 18-asr o'zbek adabiyotining nodir
durdonalaridan biri bo'lib, u nafaqat tarixiy shaxs haqidagi hikoya sifatida, balki
murakkab badiiy-falsafiy asar sifatida ham qadrlanadi. Dostonning badiiy tuzilishi,
mazmuni va uslubiy jihatlarini chuqurroq tahlil qilish orqali uning adabiy ahamiyatini
yanada ochib berish mumkin.
Dostonning badiiy tuzilishi va kompozitsiyasi
Asarning kompozitsion jihati an'anaviy sharq dostoni shakllariga asoslangan
bo'lsa-da, unda muallifning individual badiiy qarashlari ham yaqqol seziladi. Doston
voqealari chiziqli (xronologik) tartibda emas, balki murakkab badiiy tizimda
joylashtirilgan. Voqealarning boshlanishi Nasimiyning Halabda qatl etilishi
sahifasidan boshlanadi, so'ngra orqaga qaytib, uning bolalik davri, tahsil olishi,
hurufiylik bilan tanishishi kabi muhim bosqichlar bayon etiladi. Bu usul o'quvchining
diqqatini birinchi safardanoq asarning markaziy g'oyasi - Nasimiyning shahidligi va
uning ma'naviy merosiga qaratadi.
Dostonning markaziy qismi Nasimiyning hurufiylik g'oyalarini targ'ib qilishi va
bu yo'lda u chekkan azob-uqubatlarga bag'ishlangan. Asiriy bu yerda Nasimiyning
"Men Haqman" ("Ana al-haqq") degan so'zlari atrofida shakllangan tasavvufiy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
25
ISSN:3030-3621
falsafani o'ziga xos talqin etadi. Ayniqsa, dostonning "Halab qarorgohi" bobida
Nasimiyning sud jarayoni va uning hukmdor oldidagi nutqlari katta badiiy kuchga ega.
Bu sahifalarda shoirning jasorati, o'z g'oyalariga sodiqligi ajoyib she'riy tasvirlar orqali
ifodalangan.
Tasavvufiy ramzlar tizimi va ularning badiiy funktsiyasi
Asarda Nasimiy ijodiga xos bo'lgan "ishq", "sharob", "mayxona", "zulf", "ko'z
yoshi" kabi tasavvufiy ramzlardan keng foydalanilgan. Bu ramzlar orqali ilohiy
muhabbat g'oyalari ifodalangan. Masalan, "mayxona" ramzi nafaqat an'anaviy ma'noda
ilohiy haqiqat manbai sifatida emas, balki inson qalbidagi ma'rifat nurining ramzi
sifatida ham talqin qilinadi. Asiriy bu ramzlarni ishlatishda Nasimiyning o'z uslubiga
yaqin bo'lishga harakat qilgan bo'lsa-da, 18-asr tasavvufiy she'riyatiga xos bo'lgan ba'zi
yangi nuanslarni ham kiritgan.
Dostonning "Ishq daryosi" bobida ilohiy muhabbat tushunchasi quyidagicha
ifodalangan:
"Ishq daryosiga cho'mdim men,
Har bir qatramda vahdat ko'rdim.
Yuz ming falakning siri ochildi,
Bir lahzada butun haqiqat ko'rdim."
Bu misralarda ishq tushunchasi nafaqat ma'naviy yo'l, balki butun varlikning asosi
sifatida ko'rsatiladi. Asiriy bu yerda Nasimiyning "Lamolam" ("Nur ustiga nur")
g'oyasini o'z davri tasavvufiy qarashlari asosida yangicha talqin qiladi.
An'anaviy syujetlar va ularning o'ziga xos talqini
Asar tuzilishida an'anaviy "shoir va hukmdor", "oshik va mashuqa", "shayx va
murid" kabi qissaviy syujetlar qo'llanilgan. Masalan, Nasimiy va uning ustazi Fazlulloh
Naimiy o'rtasidagi munosabatlar klassik "pir-murid" an'analari asosida tasvirlangan.
Biroq Asiriy bu an'anaviy syujetlarni oddiy takror emas, balki ularga yangicha ma'no
berish orqali ishlagan.
Ayniqsa, "Ustoz va shogird" bobida Fazlulloh Naimiy va Nasimiy o'rtasidagi
munosabatlar tasvirida an'anaviy "pir-murid" syujetiga yangicha yondashuv seziladi.
Bu bobda Naimiy nafaqat ma'naviy ustoz, balki falsafiy qarashlarni muhokama
qiluvchi hamfikr sifatida ham ko'rsatiladi. Bu esa 18-asr tasavvufiy muhitida ustoz-
shogird munosabatlarining o'zgarganligidan dalolat beradi.
Til va uslub xususiyatlari
Doston matnida Nasimiyning o'ziga xos she'riy uslubi - xalqona soddalik bilan
chuqur falsafiy mazmun uyg'unligi saqlanib qolingan. Asiriy bu yerda Nasimiy ijodiga
xos bo'lgan "sodda tilda chuqur fikr" printsipiga amal qilgan. Biroq 18-asr o'zbek
adabiy tilining o'ziga xos jihatlari ham yaqqol namoyon bo'ladi.
Doston tilida quyidagi xususiyatlar ajralib turadi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
26
ISSN:3030-3621
1.
Xalqona unsurlar
- xalq og'zaki ijodiga xos iboralar, maqollar,
zarbulmasallardan keng foydalanish.
2.
Diniy- falsafiy terminologiya
- tasavvuf, hurufiylik terminlarining
chuqur bilim asosida qo'llanilishi.
3.
Badiiy obrazlarning murakkabligi
- oddiy tilda aytilgan fikrlarning
chuqur falsafiy talqinlarga ega bo'lishi.
4.
Musiqiylik
- aruz vaznining mohirona qo'llanilishi, she'rlarining
ohangdorligi.
Tarixiy shaxsning badiiy talqini
Asiriy Nasimiy obrazini nafaqat tarixiy shaxs, balki badiiy obraz sifatida ham
qamrab oladi. Bu yerda tarixiy haqiqat bilan badiiy xayol uyg'unlashtirilgan. Masalan,
Nasimiyning Halabda qatl etilishi sahifalarida uning jismoniy azoblari emas, balki
ruhiy kechinmalari, ichki dunyosi keng yoritilgan.
Dostonning "Shahidlik kuni" bobida Nasimiyning qatl etilishidan oldingi so'nggi
soatlari tasvirida uning ruhiy holati ajoyib badiiy kuch bilan ifodalangan:
"Teri shilindi, lekin ruhing shunchaki erkin,
Har bir jarchi bilan yanarding sen yana bir qadam.
Qon oqdi, lekin har bir tomchida vahdat ko'rsatding,
O'lim deb atalgan bu darvozadan o'tib, abadiy yashading."
Bu misralarda Asiriy Nasimiy shahidligini nafaqat jismoniy o'lim, balki ma'naviy
g'alaba sifatida ham talqin qiladi.
18-asr tasavvufiy qarashlarining aks etishi
Asarda Nasimiy g'oyalari 18-asr tasavvufiy muhitida qayta talqin qilinadi.
Xususan, hurufiylik g'oyalari ancha yumshatilib, zohidona emas, balki mehr-muhabbat
asosida bayon etilgan. Bu jihatdan Asiriy ijodida Nasimiy obrazining ikki jihati -
faylasuf shoir va muhabbat shahidi bir-biri bilan uyg'unlashtirilgan.
Dostonning "Muhabbat darslari" bobida hurufiylik g'oyalari quyidagicha
ifodalangan:
"Har harfda bir sir, har nuqtada bir dono,
Lekin ularning hammasi ishqdan paydo.
Ishqsiz harf - jussadan iborat quruq shakl,
Ishq bilan har harfda butun olamni ko'rasan."
Bu misralarda Asiriy hurufiylikning an'anaviy g'oyalarini 18-asr tasavvufiy
she'riyatiga xos bo'lgan muhabbat falsafasi bilan uyg'unlashtirgan.
Nasimiy she'rlariga murojaat va ularning badiiy funktsiyasi
Asarda Nasimiyning asl she'rlaridan parchalar keltirilib, ular asar syujetiga
moslashtirilgan. Bu esa dostonni haqiqiylik va ishonchlilik bilan ta'minlagan. Asiriy
Nasimiy she'rlarini nafaqat iqtibos qilib o'tmay, balki ularni dostonning umumiy badiiy
tizimiga mos ravishda qayta ishlagan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
27
ISSN:3030-3621
Masalan, dostonning "Tergov" bobida Nasimiyning sud jarayonida aytgan so'zlari
uning asl g'azallaridan olingan parchalar asosida qayta yaratilgan. Bu usul o'quvchiga
nafaqat tarixiy voqealarni, balki Nasimiy ijodining ruhiyatini ham tushunish imkonini
beradi.
Dostonning falsafiy qadriyatlari
Asiriy asarida Nasimiy falsafasining quyidagi asosiy tamoyillari aks ettirilgan:
1.
Vahdatul-vujud (borliqning birligi)
- butun olamning ilohiy manbadan
kelib chiqqanligi va unga qaytishi g'oyasi.
2.
Inson qadri
- har bir insonda ilohiy nur mavjudligi va uning kamolotga
erishish imkoniyati.
3.
Haqiqat yo'lida fidokorlik
- haqiqat uchun kurashda har qanday
qurbonlikka tayyor bo'lish zarurati.
4.
Muhabbat falsafasi
- butun varlikning asosiy harakatlantiruvchi kuchi
sifatida muhabbat tushunchasi.
Bu tamoyillar dostonning turli boblarida badiiy obrazlar, she'riy tashbihlar,
ramziy ifodalar orqali namoyon etilgan.
Dostonning adabiy merosdagi o'rni
Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni 18-asr o'zbek adabiyotining muhim
yodgorliklaridan biri bo'lib, u keyingi avlod shoirlariga, jumladan, Muqimiy, Furqat
kabi shoirlarga ham ta'sir ko'rsatgan. Asarda qo'llanilgan badiiy usullar, falsafiy
g'oyalar keyinchalik 19-asr o'zbek adabiyotida rivoj topgan.
Xususan, dostonning quyidagi jihatlari keyingi davr adabiyotida o'z aksini topgan:
1.
Tarixiy shaxsning badiiy talqini usuli
2.
Tasavvufiy g'oyalarni zamonaviy talqin qilish uslubi
3.
An'anaviy she'riy shakllarga yangicha ma'no berish
4.
Turkiy tilining badiiy ifodaviyligini oshirish
Xulosa
Asiriyning "Qissai Sayid Nasimiy" dostoni 18-asr o'zbek adabiyotining muhim
yodgorliklaridan biri bo'lib, u o'zida an'anaviy Sharq adabiyoti unsurlari bilan o'z
davrining yangicha badiiy talqinlarini uyg'unlashtirgan. Asarda 14-asrning buyuk
shoiri Imomiddin Nasimiy hayoti va ijodiga bag'ishlangan voqealar badiiy talqin bilan
bayon etilgan.
Dostonning asosiy qadriyati shundaki, u nafaqat tarixiy shaxs haqida hikoya
qiladi, balki 18-asr tasavvufiy qarashlarining aks etish maydoniga ham aylanadi. Asiriy
bu yerda Nasimiy g'oyalarini o'z davri talablariga mos ravishda qayta ishlab, ularga
yangicha talqin beradi.
"Asiriy ijodida Sayid Nasimiy qissasi sujetida an'ana va o'ziga xoslik" mavzusi
o'rganilishi orqali biz nafaqat 18-19-asrlar o'zbek adabiyotining o'ziga xos jihatlarini,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
28
ISSN:3030-3621
balki butun Sharq adabiy an'analarining uzluksiz rivojlanish jarayonini ham
kuzatishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Imomiddin
Nasimiy.
Vikipediya
maqolasi.
- https://uz.wikipedia.org/wiki/Imomiddin_Nasimiy (2025 yil 5 iyunda murojaat
qilindi)
2.
Sayyid Imodiddin Nasimiy. Ruboiylar & Nasimiy. Asarlar (1977). - https://kh-
davron.uz/ijod/tarjimalar/sayyid-imodiddin-nasimiy-ruboiylar.html (2025 yil 5
iyunda murojaat qilindi)
3.
Ijod. Vikipediya maqolasi. - https://uz.wikipedia.org/wiki/Ijod (2024 yil 4
sentyabr)
4.
Karimov P. Nasimiy devonining yangi qo'lyozma nusxalari. - Boku: Ozarbayjon
nashriyoti, 2019. - 45-67 betlar.
5.
Qulizoda Z. Nasimiy ijodida tasavvuf va hurufiylik. - Toshkent: Fan, 2005. - 112-
145 betlar.
6.
Begmatov E. O'zbek tilining izohli lug'ati. - Toshkent: O'zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2008. - "Ijod" maddasi.
7.
Mahkamov N. 18-asr o'zbek adabiyoti. - Toshkent: O'qituvchi, 1998. - 78-92
betlar.
8.
Abdulhayev A. Tasavvuf adabiyoti namunalari. - Samarqand: Samarqand
nashriyoti, 2012. - 203-215 betlar.
9.
Mirzayev T. O'zbek adabiyoti tarixi. 3-jild. - Toshkent: Fan, 1978. - 156-167
betlar.
10.
Alimov R. Hurufiylik va uning adabiyotdagi aksi. - Moskva: Nauka, 1986. - 89-
104 betlar.
11.
Schimmel A. Mystical Dimensions of Islam. - Chapel Hill: University of North
Carolina Press, 1975. - p. 234-245.
12.
Ritter H. Das Meer der Seele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des
Fariduddin Attar. - Leiden: Brill, 1955. - p. 567-578.
13.
Nasr S.H. Islamic Art and Spirituality. - Albany: State University of New York
Press, 1987. - p. 112-123.
14.
Baldick J. Mystical Islam: An Introduction to Sufism. - London: I.B. Tauris, 1989.
- p. 67-78.
15.
Knysh A. Islamic Mysticism: A Short History. - Leiden: Brill, 2000. - p. 189-201.
