Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
20
ISSN:3030-3621
“TAQIQ MEVASI” ROMANINING G‘OYAVIY-BADIIY TAHLILI
Abdurazzoqova Asila
Sharof Rashidov nomidagi
Samarqand davlat universiteti 4-kurs talabasi
Nazar Eshonqul – zamonaviy o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos uslubi, falsafiy
teranligi, obrazlar tizimidagi murakkablik va ramziy yondashuvlari bilan ajralib
turuvchi yozuvchilardan hisoblanadi. Adib o‘zbek zamonaviy nasrida falsafiy-
psixologik tashqi ko‘rinish bilan uyg‘unlashtirgan yozuvchilardan biridir. Uning
asarlari, xususan, "Ta’qiq mevasi" romani orqali o‘zbek nasrida postmodernist
yondashuvlar, ontologik muammolar, inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, ichki
ruhiy olam tahliliga bo‘lgan intilishlar ko‘zga tashlanadi.
Ushbu roman o‘zbek adabiyotida inson ongining chuqur qatlamlarini o‘rganishga
urinuvchi modernistik asar sifatida ajralib turadi. Ushbu roman orqali muallif odam va
gunoh, axloq va vasvasa, ozodlik va erksizlik, ruh va tana kabi yevropacha va sharqona
tarkiblarni o‘ziga xos tarzda uyg‘unlashtirishga erishgan.
“Taqiq mevasi” an’anaviy syujetli roman emas. Uning syujeti real voqealardan
ko‘ra ruhiy voqeliklar asosidagi syujetdir. Asardagi hikoyalar sirtdan real ko‘rinsa-da,
aslida bu – inson ruhining ichki ziddiyatlari, gunoh va poklik o‘rtasidagi kurash, vijdon
azobining natijalaridir.
Modernistik adabiyotda bu uslub ong oqimi – “ong foydalanish” deb hisoblanadi.
Bu metodni Jeyms Joys ("Ulis"), Virdjiniya Vulf ("To‘lqinlar") yoki Marsel Prust
("Yo‘qolganni izlab") kabi mashhur faylasuf, adabiyotshunoslar, yozuvchilar keng
qo‘llagan. “Taqiq mevasi”da ham syujet ketma-ketligi emas, balki ichki hissiy
hodisalar asosiy o‘rinni egallaydi.
Romanning markazida turgan g‘oya – taqiqlangan narsaga bo‘lgan intilish. Bu
qadimiy mifologik va diniy g‘oya bo‘lib, birinchi bor Bibliya va Qur’onda odam Ato
va Momo Havvo orqali tilga olingan. Nazar Eshonqul bu diniy ramzni ichki axloqiy
tanlovga olib chiqadi.
Bu yerda, roman Fyodor Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo”, Alber Kamyuning
“Yabonsiz odam”, Frans Kafkaning “Jarayon” asarlariga hamohang. Har uchala asarda
ham asosli obraz insonning o‘z vijdoniga bergan hisobotiga asoslanadi.
“Taqiq mevasi” romanidagi gunoh – jismoniy emas, balki ruhiy ifloslik,
manfaatparastlik, vijdon oldidagi zaiflik ramzidir. Asarda hech bir qahramon mutlaq
yomon emas, ular har biri ichki ruhiy urushda yashashga hukm qilingan.
Roman ramziy-majoziy obrazlarga boy. Bu ramzlar nafaqat natsional diniy
ma’noda, balki psixoanalitik va ekzistensialistik darajada talqin qilinadi. Asardagi har
bir obraz – Havo, Ma’bud, Malak, “O”, Momo, Iblis, Xosila va boshqalar – faqat
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
21
ISSN:3030-3621
syujetdagi rollari bilangina emas, balki semantik yuklamasi, madaniy arxetiplarga
bog‘liqligi, ekzistensial mavqelari bilan mustahkam o’rinda turadi. Nazar Eshonqul
o‘zbek adabiyotida milliy falsafa va jahon modernistik tafakkuri o‘rtasida ko‘prik
yaratgan. Ushbu o‘ziga xoslik quyidagi sifatlarda namoyon bo‘ladi:
Monolog va dialoglar orqali ruhiy holat bayon etiladi, bu modernizm uslubiga
mos.
Noaniq yakun – an’anaviy aniq yakun yo‘q, o‘quvchi o‘zi anglaydi.
Tushlar, timsollar, ruhiy iztirob – bular asarning kompozitsion va semantik
jihozidir.
Asarda mifologik motivlar asosiy o‘rin tutadi va quyidagicha sharhlash mumkin:
1. “Taqiq mevasi” – arxetip (Arxetip (yunoncha “arkhe” – ibtido, boshlanish +
“typos” – qolip, namuna) – bu qadimdan inson ongida shakllangan umumiy, jamoaviy,
irsiy obraz yoki timsol bo‘lib, u mif, afsona, ertak, diniy matnlar va (adabiyotda
takrorlanib keladi) va diniy mif asosida shakllangan adabiy elementlardir. Romanning
nomi va asosiy g‘oyasi Bibliya va Qur’ondagi “taqiqlangan daraxt” (ya’ni jannatdagi
olma daraxti) mifiga tayanadi. Bu mif insoniyat tarixida gunohning chegarasi, ozodlik
va erksizlik, axloqiy tanlov timsolidir. Nazar Eshonqul mifni bu zamonaviy talqinda
qayta ishlaydi: “meva” bu yerda jismoniy tekshirilgan narsa, balki nafs, foydaparastlik,
ruhiy halokatga olib boruvchi istak ramzidir.
2. Qahramonlar – mifologik arxetip sifatida quyidagicha namoyon bo'ladi:
Asardagi bosh qahramonlar arxetipal obrazlarga ega: Bola – hokimiyat, axloq, kuch
timsoli; Ayol – vasvasa, istak, gunoh ramzi.
Bu faylasuf Karl Gustav Yungning jamoa ongsizlik (колективное
бессознателъное) nazariyasiga juda yaqin bo‘lib, inson ongidagi umumiy timsollarni
ifodalaydi.
3. Tushlar arxitip sifatida romanda ko‘plab tush ko‘rinishlari, ismlar sahnalari
orqali mifologik qatlamlar chuqurlashadi. Tushlar voqealarning oldindan ishlab
chiqaruvchisi, xotira va vijdonning ichki ovozi bo‘lib xizmat qiladi. Bu usul Kafka,
Prust, Joys kabi modernist yozuvchilarning asarlarida ham mavjud bo‘lgan mifologik-
timsoliy konstruksiyalarga o‘xshaydi.
Bu obrazlar bir qarashda diniy-ma’naviy kontekstlarda anglashilsa-da, asar
zamirida chuqur psixoanalitik, ekzistensialistik, hatto poststrukturalist talqinlarga boy
tahlillar mavjud. Misol uchun, “olma” timsoli faqat gunoh ramzi emas – u tanlov, iroda
sinovi, inson ongi va quyi ong o‘ziga xos to‘qnashuv belgisi sifatida ham qaraladi.
Ma’bud – diniy yaratuvchi obrazining parodiyasi, ayni paytda zamonaviy jamiyatdagi
manipulyator inson timsolidir. Havo – milliy Yevaning diniy arxetipi, balki axloqiy
qarorlar oldida zaiflashayotgan shaxsiyat, o‘zini anglash yo‘lidagi shaxsiy talqin
sifatida namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, roman tarkibidagi ramziy-majoziy obrazlar
faqat milliy yoki diniy vositalar tizimi emas, balki shaxsiy va falsafiy tarkibli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
22
ISSN:3030-3621
materiallarni ham saqlaydi. Bu esa asarni o‘quvchining idrok darajasiga qarab turlicha
o‘lchash imkonini beradi – klassik adabiyotning obyektiv haqiqatga intiluvchi
yo‘nalishidan farqli ravishda, N.Eshonqul har bir o‘quvchini ramzlar orqali insoniylik,
iymon, muhabbat va nafs orasidagi o‘ziga xos kurashni ichdan his qilishga undaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Dilmurod
Quronov.
Darslik.
Adabiyot
nazariyasi
asoslari/
Toshkent:Akademnashr, 2018.- 480b.
2.
Eshonkul J. Mif va badiiy tafakkur. – T.: Fan, 2019. – 312 b.
3.
Hamdam Ulug’bek. Jahon adabiyoti: modеrnizm va postmodеrnizm: o‘quv
qo‘llanma – Toshkent: Akademnashr, 2020. – 288 b.
