Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
11
ISSN:3030-3621
“AYRILMAS ER” TARJIMASI: TIL VA MADANIYAT
KO‘PRIGIDA INSONIYATNING YANGI PORTRETI
Sobirova Elgiza Alibek qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili
va adabiyoti universiteti. O‘zbek-ingliz tarjima nazariyasi
va amaliyoti ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Anotatsiya
Ibrohim G'ofurovning “Ayrilmas Er” asari nafaqat rus adabiyotining durdona
asarlaridan biri, balki insoniy qadriyatlar va ma‘naviy dunyoni aks ettiruvchi muhim
badiiy namunadir. Ushbu asar, tarjima jarayonida faqatgina til o‘zgartirishni emas,
balki adabiy va madaniy ma’no qatlamlarini yangi tilga o‘zgartirishni talab etadi.
Tarjimonning vazifasi asar mazmunini saqlab qolish va uni yangi madaniyatga
moslashtirishda yuksak mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. “Ayrilmas Er” asaridagi
asosiy g‘oya — insonning sevgi va sadoqatiga, o‘zaro munosabatlar va jamiyatdagi
o‘rniga doir fikrlar, boshqa madaniyatlarda ham dolzarb va ko‘zga tashlanadigan
ahamiyatga ega. Tarjimada, o‘zbek tilidagi nutq va tasvirlarni yangi madaniyatda
to‘g‘ri aks ettirish zarurati mavjud. Bu asar, tarjima qilish jarayonining nafaqat badiiy,
balki falsafiy jihatlarini ham o'z ichiga oladi. Tarjimonning muvaffaqiyati, asar
ruhiyatini yo‘qotmasdan, uni to‘liq va aniq tarzda yangi madaniyatga o‘tkazishda
yotadi.
Kalit so‘zlar:
madaniy mazmun, asliyat tili, g‘oyaviy mazmun, so‘z tanlash.
Asliyat tilda yozilgan bir asarni tarjima tiliga o‘girish uchun hamyozuvchilik
mahorati ham tarjimonlik mahorati talab etiladi. Ibrohim G‘ofurovning “Ayrilmas Er”
asari rus adabiyotida muhim o‘rin tutadi. Ushbu asarning tarjimasi esa nafaqat til
o‘zgartirishni, balki badiiy va madaniy mazmunni yangi tilga to’liq etkazishni
anglatadi. Tarjima jarayoni, ayniqsa, badiiy asarlarning asli va g‘oyaviy mazmunini
saqlashda nozik nuqtalarni talab qiladi. Tarjimonning vazifasi shundaki, u o‘zbek
tilidagi matnning mohiyatini boshqa 11eman aniq va to‘liq aks ettirishi kerak.
“Ayrilmas Er” asarining tarjimasi orqali G‘ofurovning muhim g‘oyalari, sevgi,
sadoqat va insonning ichki dunyosiga oid tasavvurlar yangi madaniyatda qanday talqin
qilinishini o’rganish zarur. Tarjimon, matnni o‘zgartirib, uning ma’naviy ma’nosini
yo’qotmasdan, yangi tilga moslashtirishi kerak. Bu jarayon, faqatgina so’zlarni
o’girishni emas, balki asarning ruhini va g’oyaviy mazmunini qayta tiklashni talab
etadi. Tarjimon uchun eng katta muammo shundaki, badiiy matnni boshqa tilga
o’zgartirayotganda uning original asar bilan o’zaro aloqasini saqlab qolishdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
12
ISSN:3030-3621
G’ofurovning asaridagi tasvirlar va obrazlar, uning badiiy kuchi va mazmuni, tilning
nozik qatlamlarini to’liq tushunishni talab qiladi. Tarjimon nafaqat so’zlarni to‘g‘ri
tanlashi, balki iboralarni ham kontekstga mos ravishda tarjima qilishga harakat qilishi
kerak. Agar matnda metafora yoki simvolizm ishlatilsa, ularni yangi 12eman ham
saqlash zarur. Tarjimada, ayniqsa, simvolik ma’no va tasviriy elementlarni saqlash
muhimdir. Masalan, “ayrilmas er” ifodasi faqatgina jismoniy tushuncha emas, balki
sevgi va sadoqatning mustahkamligini tasvirlovchi kuchli bir obrazdir. Bu kabi
obrazlar nafaqat so‘z orqali, balki o‘ziga xos til strukturalari, metaforalari va stilistik
elementlari orqali ifodalanadi. Tarjimonning vazifasi esa, bu obrazni yangi tilga
o‘tkazishda uning chuqur ma’nosini yo‘qotmasdan, faqatgina tilni moslashtirishdir.
Tarjimon asarni tarjima qilayotganda, o‘zbek tilidagi madaniy qatlamni yangi 12eman
qanday aks ettirishni o‘ylashi kerak. Madaniyatlararo farqlarni hisobga olish,
tarjimaning to‘g‘riligi uchun zarur bo’ladi. G‘ofurov asarida, oilaviy qadriyatlar,
jamiyatdagi ro’l va o‘zaro munosabatlar ko’rsatilgan. Bu mavzular boshqa
madaniyatlarda boshqacha talqin etilishi mumkin, shuning uchun tarjimon, ularning
yangi madaniyatdagi mosligini ta’minlashi zarur. Tarjima jarayonida madaniy
kontekstni hisobga olish ham muhim ahamiyatga ega. Tarjimon faqatgina matnni
o’zgartirish emas, balki ularni yangi til va madaniyatga moslashtirishni ham
ta’minlashi kerak. G‘ofurovning asarida ko’rinadigan ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy
mas’uliyat kabi tushunchalar boshqa madaniyatlarda boshqa ma’nolarni anglatishi
mumkin. Shu bois, tarjimon har bir so‘z va iborani aniq tushunib, madaniyatlararo
tafovutlarni his qilishi zarur.
Madaniy tafovutlarni his qilish va ularni tarjimaga ko‘chirish jarayonida, tarjimon
yuqori darajada o‘zini jonli tasavvur qila olish zarur. Tarjima, faqatgina so’zlarni
o‘zgartirish emas, balki o‘quvchiga o‘zgarishsiz, lekin yangi madaniyatda
tushuniladigan ma’naviy va g‘oyaviy mazmunni taqdim etishdir. Bu jarayon, adabiy
tarjima uchun muhimdir va uning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, tarjimaning to’liq
va aniq bo‘lishiga yordam beradi. G‘ofurovning asari nafaqat o‘zbek adabiyotining bir
qismi, balki insoniy qadriyatlar va muhabbatning yuksak ifodalaridir. Tarjimon bu
qadriyatlarni yangi til va madaniyatga moslashtirishda ehtiyotkor bo‘lishi lozim.
Badiiy asarni tarjima qilish, faqatgina tilni o’zgartirish emas, balki uning ruhi va
g‘oyalarini saqlab qolishdir. Tarjimada madaniy tafovutlarni his qilish va ularga mos
ravishda matnni o‘zgartirish, tarjimaning sifatini belgilovchi muhim omildir. Bu
jarayon, nafaqat tarjima qilinayotgan matnning tushunarli bo‘lishini ta’minlash, balki
uning ma’naviy boyligini va o‘ziga xosligini saqlashni ham anglatadi. Agar tarjimon
asarning badiiy va ma‘naviy mazmunini saqlab qolish imkoniyatiga ega bo‘lsa, tarjima
jarayoni muvaffaqiyatli bo‘ladi. G‘ofurovning “Ayrilmas Er” asarida ko’rinadigan
ijtimoiy va ma’naviy masalalar, yoshlar orasidagi munosabatlar va oilaning roli kabi
qadriyatlar boshqa madaniyatlarda ham dolzarb bo‘lishi mumkin. Shuning uchun,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
13
ISSN:3030-3621
tarjimon bu g‘oyalarni yangi madaniyatga moslashtirishda o‘ziga xos usullarni
qo‘llashi kerak. Bundan tashqari, tarjimon har bir voqeani va personajni yangi
madaniyatda to‘g‘ri anglash va aks ettirishga harakat qilishi kerak. Har bir obrazning
psixologik va ma’naviy holatini to‘liq aks ettirish, matnning original mazmunini
saqlashga yordam beradi. Bu jarayonda, tarjimon nafaqat so‘zlarni, balki asar
tuzilishini ham yaxshilashga harakat qilishi kerak. Tarjima qilishda, so‘zlarning leksik
va 13emantic o‘zgarishlarini hisobga olib, ma’naviy qatlamlarni aniq ifodalash talab
etiladi. Shu bilan birga, “Ayrilmas Er” asari o‘zbek tilining estetikasi va til boyligini
namoyish etadi. Tarjimada badiiy so‘zlar va iboralar to‘g‘ri va izchil tanlanishi lozim.
G‘ofurovning asaridagi har bir so‘z va ibora o‘z o‘rnida ishlatilgan, shuning uchun
tarjimon uning badiiy boyligini va shaklini saqlab qolish uchun aniq yondashuvni
tanlashi kerak.
“Ayrilmas Er” asarining tarjimasi orqali G‘ofurovning muhim g‘oyalari, sevgi,
sadoqat va insonning ichki dunyosiga oid tasavvurlar yangi madaniyatda qanday talqin
qilinishini o‘rganish zarur. Tarjimon, matnni o‘zgartirib, uning ma‘naviy ma‘nosini
yo‘qotmasdan, yangi tilga moslashtirishi kerak. Bu jarayon, faqatgina so‘zlarni
o‘girishni emas, balki asarning ruhini va g‘oyaviy mazmunini qayta tiklashni talab
etadi. Tarjimon uchun eng katta muammo shundaki, badiiy matnni boshqa tilga
o’zgartirayotganda uning original asar bilan o‘zaro aloqasini saqlab qolishdir.
G‘ofurovning asaridagi tasvirlar va obrazlar, uning badiiy kuchi va mazmuni, tilning
nozik qatlamlarini to‘liq tushunishni talab qiladi. Tarjimon nafaqat so‘zlarni to‘g‘ri
tanlashi, balki iboralarni ham kontekstga mos ravishda tarjima qilishga harakat qilishi
kerak. Agar matnda metafora yoki simvolizm ishlatilsa, ularni yangi 13eman ham
saqlash zarur. Tarjimada, ayniqsa, simvolik ma‘no va tasviriy elementlarni saqlash
muhimdir. Masalan, “ayrilmas er” ifodasi faqatgina jismoniy tushuncha emas, balki
sevgi va sadoqatning mustahkamligini tasvirlovchi kuchli bir obrazdir. Bu kabi
obrazlar nafaqat so‘z orqali, balki o‘ziga xos til strukturalari, metaforalari va stilistik
elementlari orqali ifodalanadi. Tarjimonning vazifasi esa, bu obrazni yangi tilga
o’tkazishda uning chuqur ma‘nosini yo‘qotmasdan, faqatgina tilni moslashtirishdir.
Tarjimon asarni tarjima qilayotganda, o‘zbek tilidagi madaniy qatlamni yangi 13eman
qanday aks ettirishni o‘ylashi kerak. Madaniyatlararo farqlarni hisobga olish,
tarjimaning to‘g‘riligi uchun zarur bo‘ladi. G‘ofurov asarida, oilaviy qadriyatlar,
jamiyatdagi ro‘l va o‘zaro munosabatlar ko‘rsatilgan. Bu mavzular boshqa
madaniyatlarda boshqacha talqin etilishi mumkin, shuning uchun tarjimon, ularning
yangi madaniyatdagi mosligini ta‘minlashi zarur. Tarjima jarayonida madaniy
kontekstni hisobga olish ham muhim ahamiyatga ega. Tarjimon faqatgina matnni
o‘zgartirish emas, balki ularni yangi til va madaniyatga moslashtirishni ham
ta‘minlashi kerak. G‘ofurovning asarida ko‘rinadigan ma‘naviy qadriyatlar va ijtimoiy
mas‘uliyat kabi tushunchalar boshqa madaniyatlarda boshqa ma’nolarni anglatishi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
14
ISSN:3030-3621
mumkin. Shu bois, tarjimon har bir so‘z va iborani aniq tushunib, madaniyatlararo
tafovutlarni his qilishi zarur.
Madaniy tafovutlarni his qilish va ularni tarjimaga ko‘chirish jarayonida, tarjimon
yuqori darajada o’zini jonli tasavvur qila olish zarur. Tarjima, faqatgina so‘zlarni
o‘zgartirish emas, balki o‘quvchiga o‘zgarishsiz, lekin yangi madaniyatda
tushuniladigan ma’naviy va g‘oyaviy mazmunni taqdim etishdir. Bu jarayon, adabiy
tarjima uchun muhimdir va uning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, tarjimaning to‘liq
va aniq bo‘lishiga yordam beradi. G‘ofurovning asari nafaqat o‘zbek adabiyotining bir
qismi, balki insoniy qadriyatlar va muhabbatning yuksak ifodalaridir. Tarjimon bu
qadriyatlarni yangi til va madaniyatga moslashtirishda ehtiyotkor bo’lishi lozim.
Badiiy asarni tarjima qilish, faqatgina tilni o‘zgartirish emas, balki uning ruhi va
g‘oyalarini saqlab qolishdir. Tarjimada madaniy tafovutlarni his qilish va ularga mos
ravishda matnni o‘zgartirish, tarjimaning sifatini belgilovchi muhim omildir. Bu
jarayon, nafaqat tarjima qilinayotgan matnning tushunarli bo‘lishini ta’minlash, balki
uning ma’naviy boyligini va o‘ziga xosligini saqlashni ham anglatadi. Agar tarjimon
asarning badiiy va ma‘naviy mazmunini saqlab qolish imkoniyatiga ega bo‘lsa, tarjima
jarayoni muvaffaqiyatli bo‘ladi.
G‘ofurovning “Ayrilmas Er” asarida ko‘rinadigan ijtimoiy va ma’naviy
masalalar, yoshlar orasidagi munosabatlar va oilaning roli kabi qadriyatlar boshqa
madaniyatlarda ham dolzarb bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, tarjimon bu g‘oyalarni
yangi madaniyatga moslashtirishda o‘ziga xos usullarni qo‘llashi kerak. Bundan
tashqari, tarjimon har bir voqeani va personajni yangi madaniyatda to‘g‘ri anglash va
aks ettirishga harakat qilishi kerak. Har bir obrazning psixologik va ma’naviy holatini
to‘liq aks ettirish, matnning original mazmunini saqlashga yordam beradi. Bu
jarayonda, tarjimon nafaqat so‘zlarni, balki asar tuzilishini ham yaxshilashga harakat
qilishi kerak. Tarjima qilishda, so‘zlarning leksik va 14emantic o‘zgarishlarini hisobga
olib, ma’naviy qatlamlarni aniq ifodalash talab etiladi. Shu bilan birga, “Ayrilmas Er”
asari o‘zbek tilining estetikasi va til boyligini namoyish etadi. Tarjimada badiiy so‘zlar
va iboralar to‘g‘ri va izchil tanlanishi lozim. G‘ofurovning asaridagi har bir so‘z va
ibora o‘z o‘rnida ishlatilgan, shuning uchun tarjimon uning badiiy boyligini va shaklini
saqlab qolish uchun aniq yondashuvni tanlashi kerak.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Barlow, A. (2002). Literary Translation: A Practical Guide. London: Routledge.
2.
Catford, J. C. (1965).
A Linguistic Theory of Translation
. Oxford: Oxford
University Press.
3.
Shukurov, M. (2010).
Tarjimaning Badiiy Xususiyatlari
. Tashkent: O'zbekiston
4.
Newmark, P. (1988).
A Textbook of Translation
. London: Prentice Hall.
5.
G'ofurov, I. (2005).
Ayrilmas Er
. Tashkent: Sharq.
6.
Schulte, R., & Biguenet, J. (1992).
Theories of Translation
. Chicago: University
of Chicago Press.
