Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
167
ISSN:3030-3621
IOT QURILMALARIDA AXBOROT XAVFSIZLIGI MASALASI
Saidova Nasiba Ibragimovna
Izboskan 2 son politexnikumi
Informatika fani o’qituvchisi.
Annotatsiya:
Internet narsalari (IoT) turli jismoniy qurilmalarni internet orqali
o‘zaro bog‘lab, ma’lumot almashish imkonini beruvchi texnologiyadir. Bunday
qurilmalarga aqlli uy jihozlari, sanoat sensorlari, sog‘liqni saqlash moslamalari va
boshqa ko‘plab qurilmalar kiradi. Shu bilan birga, IoT qurilmalarining tez rivojlanishi
bilan bir qatorda, ularga tahdid soluvchi axborot xavfsizligi muammolari ham ortib
bormoqda.
Kalit so‘zlar:
autentifikatsiya, kriptografiya, tarmoqlar xavfsizligi, IOT,
axborot xavfsizligi, kibertahdid.
KIRISH
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarning tezkor sur’atlar bilan rivojlanishi
Internet of Things (IoT) — narsalarning interneti konsepsiyasining hayotga faol kirib
kelishiga olib keldi. IoT — bu internet orqali bir-biriga bog‘langan qurilmalar
to‘plamidir. Ular real vaqt rejimida ma’lumot yig‘adi, tahlil qiladi va boshqaruv
qarorlarini amalga oshiradi. Hozirgi kunda aqlli uylar, sog‘liqni saqlash tizimi, ishlab
chiqarish jarayonlari, transport tizimlari va qishloq xo‘jaligi kabi sohalarda IoT
qurilmalari keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, bu texnologiyalar axborot xavfsizligi
bilan bog‘liq bir qator muammolarni ham yuzaga chiqarmoqda.
IoT qurilmalarida uchraydigan asosiy axborot xavfsizligi muammolari
Autentifikatsiya va identifikatsiyaning zaifligi
Ko‘plab IoT qurilmalar foydalanuvchini tanib olish va autentifikatsiya qilishda
sodda parollardan foydalanadi. Qurilmalarda ko‘pincha ishlab chiqaruvchi tomonidan
o‘rnatilgan standart (default) parollar saqlanib qoladi, foydalanuvchilar esa ularni
almashtirishni unutadi yoki e’tiborsiz bo‘ladi. Bu esa xakerlar uchun qurilmaga kirib
borishning qulay yo‘liga aylanadi.
Shifrlash vositalarining yetarli darajada ishlatilmasligi
IoT qurilmalar orasidagi ma’lumot almashinuvi ko‘pincha shiftlanmagan
bo‘ladi. Bu holatda tarmoqda yuborilayotgan ma’lumotlar osongina ushlab olinib,
tahlil qilinishi yoki o‘zgartirilishi mumkin. Ayniqsa, shaxsiy yoki maxfiy ma’lumotlar
uzatilayotganda bu tahdid kuchayadi.
Dasturiy ta’minotdagi zaifliklar
IoT qurilmalarning dasturiy ta’minotida xavfsizlik bo‘shliqlari bo‘lishi mumkin.
Ko‘plab ishlab chiqaruvchilar xavfsizlik yangilanishlarini doimiy ravishda taqdim
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
168
ISSN:3030-3621
etmaydi. Bu esa qurilmaning eskirgan yoki ekspluatatsiyaga yaroqsiz dastur bilan
ishlashiga olib keladi.
Foydalanuvchi ma’lumotlarining maxfiyligi muammolari
Zamonaviy IoT (Internet of Things) qurilmalari — aqlli soatlar, GPS trekerlar,
aqlli uy tizimlari va boshqa qurilmalar — foydalanuvchining sog‘ligi, geografik
joylashuvi, harakatlanish traektoriyasi, kundalik odatlari, hatto uyqu tartibi haqida
ma’lumotlarni uzluksiz ravishda yig‘adi. Bu ma’lumotlar odatda markaziy serverlarga
yuboriladi va u yerda qayta ishlanadi.
Agar bu axborotlar yetarlicha himoyalanmagan bo‘lsa yoki noto‘g‘ri qo‘llarga
tushsa:
Shaxsiy hayot daxlsizligi buziladi – foydalanuvchi ruxsatisiz uning yashash joyi,
odatlari, sog‘lig‘i haqida ma’lumotlar ochiqlanishi mumkin.
Firibgarlik xavfi ortadi – ma’lumotlardan moliyaviy yoki ijtimoiy
firibgarliklarda foydalanish ehtimoli yuqori.
Kiberxavfsizlik tahdidlari kuchayadi – IoT qurilmalari orqali xakerlar butun
tarmoqqa kirish imkoniyatiga ega bo‘lishlari mumkin.
Mazkur muammolarni hal qilish yo‘llari:
Shifrlash (encrypting) – barcha uzatilayotgan va saqlanayotgan ma’lumotlar
kuchli algoritmlar yordamida shifrlanishi zarur.
Foydalanuvchi roziligi – qurilma foydalanuvchisidan aniq va ongli rozilik
olinishi kerak.
Mahalliy saqlash imkoniyati – barcha ma’lumotlarni internet orqali yuborish
o‘rniga qurilmaning o‘zida saqlash.
Regulyator organlar nazorati – ma’lumotlar bilan ishlaydigan kompaniyalar
ustidan qat’iy nazorat o‘rnatilishi zarur (masalan, GDPR talablariga mos ravishda).
Botnetlar va DDoS hujumlari xavfi
IoT qurilmalar zaif bo‘lsa, ulardan botnetlar yaratishda foydalanish mumkin.
Masalan, "Mirai" botneti yuz minglab IoT qurilmani birlashtirib, eng yirik DDoS
(Distributed Denial of Service) hujumlarini amalga oshirgan. Bunday hujumlar butun
tizimlar faoliyatini izdan chiqarishi mumkin.
IoT qurilmalarida xavfsizlikni ta'minlash bo‘yicha tavsiyalar
Kuchli autentifikatsiya tizimlarini joriy etish
Foydalanuvchilardan kuchli parollar talab qilish, ikki bosqichli autentifikatsiya
tizimlarini ishlab chiqish zarur. Har bir foydalanuvchi uchun noyob kirish
identifikatorlari ishlab chiqilishi kerak.
Shifrlash texnologiyalaridan foydalanish
Ma’lumotlar
uzatilayotganda
va
saqlanayotganda
kuchli
shifrlash
algoritmlaridan foydalanish zarur. Masalan, AES (Advanced Encryption Standard)
yoki TLS (Transport Layer Security) protokollari qo‘llanilishi mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
169
ISSN:3030-3621
Dasturiy yangilanishlar va monitoring
IoT qurilmalar uchun muntazam ravishda xavfsizlik yangilanishlarini chiqarish
va ularni avtomatik tarzda o‘rnatish imkoniyatini yaratish lozim. Shuningdek, tizim
doimiy monitoring ostida bo‘lishi kerak.
Standartlar va regulyatsiyalarni ishlab chiqish
IoT qurilmalar xavfsizligini tartibga soluvchi xalqaro va milliy standartlar ishlab
chiqilishi kerak. Bu ishlab chiqaruvchilarning mas’uliyatini oshiradi va bozorni
sog‘lomlashtiradi.
Foydalanuvchi savodxonligini oshirish
Oddiy foydalanuvchilar uchun axborot xavfsizligi bo‘yicha o‘quv dasturlari,
video qo‘llanmalar va tavsiyalar tayyorlash orqali ularda texnologiyalardan to‘g‘ri
foydalanish madaniyatini shakllantirish zarur.
IoT qurilmalarining xavfsizligini ta'minlash uchun faqat texnik choralarning o‘zi
yetarli emas. Bunda ishlab chiqaruvchilar, foydalanuvchilar va davlat tashkilotlari
o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega. IoT xavfsizligi faqat tarmoq darajasida
emas, balki ilova, platforma va foydalanuvchi darajasida ham ta’minlanishi kerak.
Bundan tashqari, xavfsizlik bo‘yicha xalqaro standartlar (masalan, ISO/IEC 27001)
joriy etilishi IoT sohasidagi tahdidlarni kamaytiradi.
XULOSA
IoT texnologiyalari zamonaviy jamiyatda muhim o‘rin egallab, hayotimizni
qulaylashtirmoqda. Biroq bu qulayliklar bilan birga, axborot xavfsizligi muammolari
ham kuchaymoqda. Foydalanuvchilar, ishlab chiqaruvchilar va regulyatorlar
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, xalqaro tajribalarni joriy etish orqali xavfsizlikka
tahdid soluvchi omillarni bartaraf etish mumkin. Kelajakda IoT qurilmalaridan
samarali va xavfsiz foydalanish uchun har bir subyekt o‘z zimmasidagi mas’uliyatni
his qilishi lozim.
IoT qurilmalarning keng tarqalganligi va ularning xavfsizlikka doir zaifliklari bu
sohada jiddiy choralar ko‘rishni talab etadi. Maqola asosida quyidagi takliflar ilgari
suriladi:
IoT qurilmalar ishlab chiqaruvchilari xavfsizlikni asosiy ustuvorlik sifatida
belgilashlari zarur.
Har bir qurilmaga individual autentifikatsiya mexanizmlari joriy etilishi lozim.
Foydalanuvchilarni xabardor qilish bo‘yicha ta’lim dasturlarini yaratish kerak.
Davlat darajasida xavfsizlik bo‘yicha qonunchilikni kuchaytirish va monitoring
tizimini yo‘lga qo‘yish zarur.
Kriptografik algoritmlar va avtomatik yangilanish funksiyalarini har bir IoT
qurilmaga joriy qilish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
170
ISSN:3030-3621
1.
Normurodov, A. D., & Rustamov, A. B. (2023). INTERNET-BUYUMLAR IOT
AFZALLIKLARI VA XAVFSIZLIK MUAMMOLARI. INNOVATSION
IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISHDA AXBOROT KOMMUNIKATSIYA
TEXNOLOGIYALARINING TUTGAN O ‘RNI, 1(1).
2.
Uzakov, O. S., Raxmatullayev, D. A., Bekmatov, A. K., & Dilmurodov, Z. D.
(2023). IOT TEXNOLIGIYALARI XAVFSIZLIGIDA SMART HOUSELARNI
MOBIL QURILMALAR YORDAMIDA BOSHQARISH. ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 23(7), 105-107.
3.
Raxmatullayev, D. A. (2024). AXBOROT XAVFSIZLIGI SOHASIDA TAQSIL
OLADIGAN TALABALARNING KEBIR XAVFSIZLIKNI O ‘QITISH
METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH. TADQIQOTLAR, 30(3), 103-107.
4.
Dildora, I. (2023). AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA RISKLARNI
BOSHQARISH FAOLIYATI SAMARADORLIGINING ASOSIY TAVSIFLARI.
In Uz-Conferences (Vol. 1, No. 1, pp. 83-86).
5.
Бекматов, А. К., Кутдусова, Э. Р., Мукимов, Ш. И., & Давлатова, Н. Н. (2023).
ПРОГРЕССИВНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ПРИМЕНЕНИЯ ИСКУССТВЕННОГО
ИНТЕЛЛЕКТА В ОБЛАСТИ ИНФОРМАЦИОННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ.
Экономика и социум, (6-1 (109)), 1264-1270.
