Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
123
ISSN:3030-3621
O’QUVCHILARNI MUSTAQIL TA’LIM KO’NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH (INGLIZ TILI FANI MISOLIDA)
Usmonovna Oisha Izatillayevna
Qo‘rg‘ontepa Abu Ali ibn Sino
nomidagi jamoat salomatligi
texnikumi
ingliz tili fani o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
O‘quvchilarni mustaqil mantiqiy fikrlashga undash, ularni tahlil
qilishga o‘rgatish, darsning kognitiv vazifalari va muammolarini aniqlash, olingan
bilim va o‘zlashtirgan o‘quv ko‘nikmalarini, shu jumladan amaliy ko‘nikmalarni
qo‘llashga o‘rgatish o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
ingliz tili, mustaqil ta’lim, o'qitish , faoliyat, ko’nikma, o’quvchi,
o'z-o 'zini nazorat qilish, kognitiv.
KIRISH
Yetakchi pedagoglar har doim bolalar imkon qadar mustaqil ishlashlari kerak,
o’qituvchi esa bu mustaqil ishga rahbarlik qilishi va unga material berishi kerak, deb
hisoblashgan. Bu soha mutaxassislari ta’kidladilarki, o‘quvchilarga bilimlarni
o‘zlashtirishni tashkil etishning metodi, yo‘naltiruvchi bilim berilishi, ya’ni ularni
aqliy mehnatni ilmiy tashkil etish ko‘nikma va malakalari bilan qurollantirish, ya’ni
maqsadni belgilash, unga erishish uchun vositalarni tanlash, ishni o’z vaqtida
rejalashtirish qobiliyati zarurdir.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Barkamol shaxsni shakllantirish uchun uni tizimli ravishda mustaqil faoliyatga
kiritish kerak, bu maxsus turdagi o’quv vazifalari - mustaqil ish jarayonida muammoli-
qidiruv faoliyati xarakterini oladi.
Shunday qilib, I.T. Ogorodnikov mustaqil ishlash zarurligini asoslab, o’qituvchi
faoliyati va o’quvchi faoliyatini uyg’unlashtirishning quyidagi turlarini tavsiya qildi:
-o’qituvchining o’zi materialni taqdim etmaydi, balki uni o’rganish uchun
o’quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil qiladi;
- yangi materialni o’rganish o’quvchilarning xabarlaridan boshlanadi;
- o’qituvchi faqat asosiy savollarga to’xtaladi, o’quvchilar esa ikkinchi darajali
materialni mustaqil o’rganadilar;
-o’qituvchi mavzuga faqat kirish so’zini beradi va o’quvchilar uning rahbarligida
barcha materialni mustaqil ravishda o’rganadilar.
O‘quvchilarni mustaqil mantiqiy fikrlashga undash, ularni tahlil qilishga
o‘rgatish, darsning kognitiv vazifalari va muammolarini aniqlash, olingan bilim va
o‘zlashtirgan o‘quv ko‘nikmalarini, shu jumladan amaliy ko‘nikmalarni qo‘llashga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
124
ISSN:3030-3621
o‘rgatish o‘qituvchining asosiy roli ekanligini u to‘g‘ri ta’kidlagan. Tabiiyki, xizmat
ko‘rsatgan fan arbobi, professor I.T. Ogorodnikov hozirgi vaqtda o’z ahamiyatini
yo’qotmagan.
Shuni ta’kidlash kerakki, 1950-1960 yillarda mustaqil ishning ta’rifi bo’yicha
konsensus mavjud emas edi. Masalan, R.B. Sroda o’quvchilarning mustaqil ishi ostida
maksimal faollik, ijodkorlik, mustaqil mulohaza yuritish ko’rsatadigan o’z faoliyatini
tushundi. “Mustaqil ishning bunday noaniq malakasi bilan rozi bo’lish qiyin, chunki u
o’qituvchining roli haqida hech narsa aytmaydi, ya’ni u mustaqil ishning mazmuni,
o’rni va shaklini, uning usullarini belgilashi kerak “ deb o’ylagan.
Shu munosabat bilan men ushbu sohada ilmiy izlanishlar olib borgan turli
olimlar tomonidan taklif etilgan o’quvchilarning mustaqil ishlariga oid ba’zi ta’riflarni
ko’rib chiqishga harakat qilmoqchiman.
R.M. Mikkelson mustaqil ishni “o’quvchilarning hech qanday yordamisiz, lekin
o’qituvchi nazorati ostida topshiriqlarni bajarishi” deb tushungan. Qiyinchilik
tug’ilganda jamoaviy mashqlarga o’tishi mumkin. Ko’pincha bu turdagi mustaqil ish
o’quvchilar tomonidan uy vazifasini bajarishda foydalanilgan. Lekin bu ta’rif muallif
tomonidan o‘quvchilar mustaqil ishining ichki tomonini kam baholagani, bu fikr va
xulosalar mustaqilligida ifodalanganligi uchun tanqid qilindi.
Bir guruh mualliflar (N.G.Dairy, R.G.Lemberg) o‘quv jarayonida
o‘quvchilarning bilish faoliyatining tuzilishiga qarab mustaqil ishning ichki
xususiyatlarini ochishga harakat qildilar. Bu, birinchi navbatda, turli mashqlar va
topshiriqlarni bajarishda o’quvchilarning mustaqilligining namoyon bo’lishini
anglatadi. Bu ish ushbu tadqiqotchilar tomonidan o’quvchilarning mustaqilligini
shakllantirish vositasi, ularning bilish faoliyatini tashkil etish shakli sifatida qaraladi,
bu esa muammolarni hal qilishda faollik, ijodkorlik va tashabbuskorlikni namoyon
etishni talab qiladi. Turli topshiriqlarni bajarish bo’yicha ish o’quvchilarning o’z
faolligini ko’rsatish istagidan boshlanadi. Buning zaruriy sharti - o’quvchilarning
mashg’ulot maqsadi va ma’nosini bilishlaridir.
G.M.Murtazin o’quvchilarning sinfdagi mustaqil ishlarini belgilaydi va sinfdagi
barcha o’quvchilarning bunday faol kognitiv faoliyati o’qituvchining bevosita
ishtirokisiz, lekin uning topshirig’iga binoan va buning uchun maxsus ajratilgan vaqtda
amalga oshiriladi, deb hisoblaydi. , maktab o’quvchilarining mustaqil va aqliy va motor
harakatlarining natijalari tashqi nazorat ostida shakllarda ifodalanadi.
U mustaqil ishning beshta belgisini ajratadi:
-o’qituvchining ko’rsatmasi bo’yicha ishlash;
- belgilangan vaqtda;
-barcha o’quvchilar ishlaydi;
- ish o’qituvchining bevosita ishtirokisiz amalga oshirilsa;
- kognitiv faoliyat aqliy va harakat harakatlarini o’z ichiga oladi;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
125
ISSN:3030-3621
Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, G.M.Murtazin o‘quvchilarning mustaqil ishlarini
to‘liq tavsiflaydi, lekin uning maktab o‘quvchilari mustaqilligini rivojlantirishdagi aniq
ahamiyatini ko‘rsatmaydi va bu o‘quvchilarning har qanday mustaqil faoliyatini tashkil
etishda muhim ahamiyatga ega.
T.I.Shamova mustaqil ishni o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish shakli
sifatida ko‘rib, beshta xususiyatni ham aytib o‘tadi:
-maqsadning mavjudligi;
-aniq vazifa;
-ish natijasini ifodalashning aniq shakli;
-natijani tekshirish shaklini aniqlash;
-har bir o’quvchi tomonidan bajarilishi shart;
Ushbu masala bo’yicha qiziqarli tadqiqot Estoniya ilmiy maktabining vakili I.E.
Unt mustaqil ishlashni o’quv faoliyatining shunday usuli deb ataydi, “o’quvchiga
o’quv topshiriqlari berilganda va ularni bajarish bo’yicha ko’rsatmalar ish o’qituvchi
rahbarligida, lekin uning ishtirokisiz amalga oshiriladi va uni amalga oshirish maktab
o’quvchilaridan aqliy mehnatni talab qiladi». I.E. Unt o’rganilayotgan materialning
mazmuni va tuzilishini mustaqil ish belgilari deb biladi. Darhaqiqat, materialning
mazmuni tarbiyaviy ish usullariga ta’sir qiladi, shuning uchun ular o’rganilayotgan
materialga mos kelishi kerak.
M.A. Danilov mustaqil ishning asosiy mezoni sifatida o’quvchilar tomonidan
kognitiv vazifalar va muammoli vaziyatlarni hal qilishni ko’rib chiqadi. Vazifa, uning
fikricha, “o’quvchilarni mustaqil ishlashga undaydi, ularning fikrlash jarayonining
boshlang’ich nuqtasi bo’lib xizmat qiladi”. O’quvchilar yangi va eski bilimlarni
chuqurlashtirish asosida ularni yechishning yangi usullarini topadilar. Kognitiv
vazifani yechish jarayoni uning mazmuni, o’quvchining aqliy faoliyati usullari va u
ega bo’lgan bilimlar tizimi bilan belgilanadi, Yu.A. Samarin Muvaffaqiyat mustaqil
faoliyatni tashkil etishga bog’liq bo’lib, uning alohida bosqichlari uchun vaqtni to’g’ri
taqsimlash, o’quvchilar uchun vazifani aniq shakllantirish kerak deb hisoblaydi.
B.P. Esipov (60-yillar) mustaqil ishni “o‘qituvchining bevosita ishtirokisiz, lekin
uning ko‘rsatmasi bo‘yicha maxsus belgilangan vaqtda bajariladigan shunday ish; shu
bilan birga o‘quvchilar o‘z kuch-g‘ayratlarini ishga solib, aqliy va jismoniy harakatlar
natijasini ifodalab, ongli ravishda vazifa qo‘ygan maqsad sari intiladilar. Uning
fikricha, mustaqil ish quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
-o’qituvchining topshirig’ining mavjudligi;
-bajarish uchun vaqt mavjudligi;
- og’zaki, yozma ish shaklida natijaning mavjudligi;
-ruhiy stressga bo’lgan ehtiyoj;
Mustaqil ishning ikkala tushunchasi ham qonuniydir. Biroq, ikkinchisi bu hodisaning
mohiyatini chuqurroq aks ettiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
126
ISSN:3030-3621
Psixologik tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, oson o’rganishdan oldin qiyinroq materialni
o’rganishni tavsiya qilish kerak, chunki keyingi ma’lumotlarning qiyinchilik
darajasining oshishi tufayli shovqinning ko’payishi sodir bo’ladi.
Demak, chet tili o‘qituvchisining vazifasi o’quvchilarning mustaqil ishlarida
“fikrlash yodlash” (P.P.Blonskiy atamasi) qobiliyatini maqsadli va doimiy ravishda
tarbiyalashdan iborat. Agar bu qobiliyat odat bo’lib qolsa, u kuchni tejash va materialni
o’zlashtirish jarayonini tezlashtirish uchun o’quv jarayonini ratsionalizatsiya qilishga
yordam beradi.
Yuqorida qayd etilganidek, xotira murakkab psixofiziologik jarayondir.
Menimcha, chet tilini o’rganishda ishtirok etadigan xotira turlarini eslatib o’tish kerak.
Psixologlar xotirani so’zning qaysi tasvirini eng yaxshi eslab qolishiga qarab: eshitish,
vizual va motorga ajratadilar.
Chet tilini (ingliz) o’rganadigan va yaxshi vizual xotiraga ega bo’lgan
o’quvchilar uchun so’zning grafik shakli hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ular qo’lda
yozilgan narsalarni tasavvur qilishadi va ular gapirganda, bu so’zlarni o’qiyotganga
o’xshaydi. Ammo tilning amaliy bilimi ko’proq eshitish xotirasi bilan bog’liq. Shuning
uchun faqat vizual xotirani rivojlantirgan o’quvchi asta-sekin chet tilini o’rganadi.
Unga tovushni, intonatsiyani eslab qolish qiyin. Uning talaffuzi yomon. Ammo u
grammatikani osongina o’rganadi, chunki u vizual yakunlarni darhol tasavvur qiladi.
Unga insho yozishdan ko’ra chet tiliga tarjima qilish osonroq.
Agar o’qituvchi bunday o’quvchiga yordam bermasa, unda o’quvchi o’z kuchiga
ishonchini yo’qotadi va chet tilini o’zlashtirishga urinish uning uchun imkonsiz
bo’ladi.
Eshitish xotirasini rivojlantirgan o’quvchilar ovozli tasvirlar yordamida fikr
yuritishadi. Vizual va vosita xotirasi yordamchi rol o’ynaydi. Bunday o’quvchi
o’qiyotganda ichki ovozni eshitadi, yozayotganda u xuddi shu ichki ovozning diktanti
ostida yozadi. Yaxshi eshitish xotirasiga ega bo’lgan o’quvchi vizual xotirasi
rivojlangan o’quvchiga qaraganda chet tilini osonroq o’rganadi. U og’zaki kiritilgan
so’zlarni osongina eslab qoladi, lekin oxirlar, tuslanishlar va boshqa grammatik
shakllar unga qiyinroq. Bunday o’quvchi aniq bilimga emas, balki sezgiga ko’proq
tayanadi. U jumlalarni chet tiliga yaxshi tarjima qilmaydi, lekin unga mavzu bo’yicha
insho yozish oson, chunki u shunchaki eshitganlarini takrorlaydi.
Harakat xotirasi yuqori darajada rivojlangan o’quvchi vosita faoliyati natijasida
olingan tasvirlarda eng oson fikr yuritadi. Ovoz va vizual tasvirlar uning uchun hech
qanday ma’noga ega emas. Bunday o’quvchi so’zni o’zi takrorlaganda uni osonroq his
qiladi. O’qiyotganda u bo’g’in va so’zlarni birin-ketin idrok etadi, bu so’zlarning faol
artikulyatsiyasi natijasida hosil bo’lgan harakatlarni aniq his qiladi. Yozish, o’qish,
talaffuz qilishda yaratilgan vosita tasvirlari deyarli yagona vosita bo’lib, bunday
o’quvchi chet tilini o’zlashtirish uchun zarur bo’lgan barcha ko’nikmalarni egallashi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
127
ISSN:3030-3621
mumkin. Ushbu turdagi xotiraga ega bo’lgan o’quvchi, qoida tariqasida, chet tilini
o’rgana olmaydi. Ammo, olimlar ta’kidlaganidek, xotiraning bunday turi kam
uchraydi.
Chet tillarini o’qitish psixologiyasi sohasidagi tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki,
tilni o’rganish uchun eng qulay va ayni paytda eng keng tarqalgani aralash xotira
bo’lib, u eshitish, vizual, vosita idrok etish orqali olingan tasvirlarni o’zlashtirish
qobiliyatini birlashtiradi. Xotiraning barcha turlari bir xil darajada rivojlangan bo’lsa,
bizda chet tilini o’rgatish uchun ideal o’quvchi bor. U mutlaqo mustaqil ishlay oladi va
yaxshi natijalarga erishadi, chunki u nutq faoliyatining barcha turlarini osongina
o’zlashtiradi. U ovoz chiqarib o’qiydi, chet tilidagi muloqotga kiradi va grammatikani
juda yaxshi biladi.
Shuning uchun test orqali o’quvchining qanday xotirasi borligini aniqlash va
natijalariga ko’ra mashg’ulotlarni qurish kerak.
Diqqatni safarbar etishning yuqoridagi barcha psixologik jihatlarini hisobga olish va
materialni yodlashning eng oqilona usullari, shubhasiz, o’quvchilarning chet tilidan
mustaqil ishlarini tashkil etishda ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Shunday qilib, biz yuqorida aytib o’tganimizdek, eng to’liq tasniflar tashqi
xususiyatlarga asoslanadi, shu bilan birga o’quvchi faoliyatining ichki mazmuniga
asoslangan mustaqil ish turlarini ajratib ko’rsatishga urinishlar hali muvaffaqiyatli
bo’lmagan. Vazifalarni tasniflash orqali mustaqil ishning ichki mohiyatini ko’rsatishga
urinishlar yanada istiqbolli bo’ldi (I.Ya.Lerner, P.I.Pidkasisti, I.E.Unt va boshqalar).
Biroq, ularning barchasi jiddiy yaxshilashga muhtoj. Shunga qaramay, hatto ideal
tarzda tuzilgan vazifalar tasnifi ham mustaqil ishni bajarishda o’quvchi faoliyatining
xususiyatini bilvosita aks ettiradi. Kelajakda ushbu ikki tomonlama jarayonning barcha
belgilarini aks ettiruvchi mustaqil ish turlarining universal tasnifi paydo bo’lishini
kutish qiyin. Bularning barchasi, hatto mantiqiy jihatdan to’liq tasniflashlar,
Turli xil ta’riflarni ko’rib chiqib, biz shunday xulosaga keldikki, o’quvchilarning
chet tilidagi mustaqil ishi bu o’quv faoliyatining bir turi bo’lib, unda o’quvchiga
o’qituvchining faol yordamisiz mustaqil harakat qilish imkoniyati beriladi, lekin. agar
kerak bo’lsa, bu faoliyat o’qituvchining qisman rahbarligiga bo’ysunadi. O’uvchilar
esa, topshiriqni muvaffaqiyatli bajarish uchun aqliy harakatlar uchun zarur bo’lgan
maksimal darajada mustaqillik, o’z-o’zini tuzatishga harakat qilishlari kerak.
Psixologik jihatdan, yuqorida aytib o’tilganidek, o’quvchilar bir qator
qiyinchiliklarga duch kelishadi. O’qituvchining vazifasi o’quvchilarning mustaqil
ishlariga to’g’ri yo’nalish berishdir. O’quvchilarning mustaqil ishi ular uchun qiziqarli
bo’lishi, material o’zining yangiligini yo’qotmasligi, shu bilan birga idrok etish uchun
qulay bo’lishi juda muhimdir. Shuningdek, o’quvchilar xotirasining o’ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish va ularning qanday xotiraga ega ekanligini tekshirish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
128
ISSN:3030-3621
orqali aniqlash muhimdir, chunki kelajakda bu o’qituvchiga chet tilini o’rgatish
jarayonini o’quvchilar uchun qulayroq qilishini tushunishga yordam beradi. o’quvchi.
Yuqoridagi barcha psixologik momentlarni hisobga olish o’quvchilarning chet tilidan
mustaqil ishlarini tashkil etishda, shubhasiz, ijobiy samara beradi.
XULOSA
O’quvchilarning mustaqil ishi turlarini tasniflashga kelsak, olimlar o’rtasida bu
masala bo’yicha yagona fikr mavjud emas. Biz V.P. kabi olimlar va o’qituvchilar
tomonidan taklif qilingan bir nechta tasniflarni ko’rib chiqdik. Strezikozin, B.P.
Esipov, M.I. Moro, I.E. Unt va boshqalar. Biroq, ularning barchasi jiddiy yaxshilashga
muhtoj. Shunga qaramay, hatto ideal tarzda tuzilgan vazifalar tasnifi ham mustaqil
ishni bajarishda o’quvchi faoliyatining xususiyatini bilvosita aks ettiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Andreeva O. N. Ingliz tili darslarida loyiha metodologiyasidan foydalanish //
Kommunikativ metodologiya. - 2020. - 5-son. - S. 23 - 24.
2.
Ariyan M. I. // Chet tillarni o’qitishda maktab o’quvchilarining o’quv-tarbiyaviy
ishlarining mustaqilligini oshirish. - M., 2019 yil.
3.
Arstanov M.J., Pidkasisti p.i., Xaydarov J.S. Muammoli o’rganish: nazariya va
texnologiya masalalari. - Olma-Ota, 2020. - 267 b.
4.
Artyomov V.A. Chet tillarini o’qitish psixologiyasi.-M.: Ma’rifat, 2019. - 348 b.
5.
Dalton rejasi bo’yicha ta’lim va tarbiya. - M., 2019. - 214 b.
6.
Ueyn A.M., Kamenetskaya B.I. Inson xotirasi. - M.: Nauka, 2018. - 189 b.
7.
Gornostaeva Z.Ya “Mustaqil kognitiv faoliyat muammosi”// Ochiq. maktab.-
2018 yil - 2-son
