Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
102
ISSN:3030-3621
KEKSA YOSHDAGI INSONLAR BILAN IJTIMOIY ISH
Ozodbek Yigitaliyev Davronbek oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti Tarix fakulteti
ijtimoiy ish yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Abdurahmonova Manzura Mannopovna
Fargʻona davlat universiteti professori
Annotatsiya:
Ushbu maqolada keksa yoshdagi insonlar bilan ijtimoiy ish olib
borishning mazmuni, dolzarbligi va zaruriyati keng yoritilgan. Aholining qarib borishi
sharoitida ijtimoiy xizmatlarning samarali tashkil etilishi, ularning huquqlarini
ta’minlash, psixologik va tibbiy-ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlarini rivojlantirish
muhim masala sifatida ko‘rib chiqilgan. Keksa insonlar bilan ishlashda shaxsiy
yondashuv, inklyuzivlik, davlat va nodavlat sektorlar o‘rtasidagi hamkorlikning
ahamiyati tahlil qilinadi. O‘zbekiston tajribasi asosida keksalarni qo‘llab-quvvatlashda
mavjud tizimlar, muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar o‘rganilgan. Xalqaro tajriba va
ilg‘or yondashuvlar asosida ijtimoiy ish samaradorligini oshirish yo‘llari ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
keksalar, ijtimoiy ish, ijtimoiy himoya, gerontologiya, psixologik
yordam, reabilitatsiya, inklyuzivlik, davlat xizmatlari, jamiyat integratsiyasi, ijtimoiy
xizmatlar, qarilik
Keksa yoshdagi insonlar bilan ijtimoiy ish bugungi kunda ijtimoiy
rivojlanishning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Aholining qarib borayotganligi
butun dunyo bo‘ylab demografik muammolar qatoriga kiradi va O‘zbekiston ham
bundan mustasno emas. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy tizimlarga, balki ijtimoiy
xizmatlar, sog‘liqni saqlash, turmush sifati va jamiyatdagi munosabatlarga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois, keksa insonlar bilan ishlash bo‘yicha samarali
va tizimli yondashuvlarni ishlab chiqish va joriy etish muhim ahamiyatga ega. Keksa
insonlar bilan ijtimoiy ish deganda, ularning hayot sifatini yaxshilash, jamiyatdagi
o‘rnini mustahkamlash, sog‘lig‘i, ijtimoiy faolligi, mustaqilligini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan faoliyatlar majmui tushuniladi. Ushbu faoliyatlar keksa fuqarolarga ijtimoiy
xizmatlar ko‘rsatish, psixologik yordam berish, ularning moddiy, ma’naviy va ijtimoiy
ehtiyojlarini inobatga olish, hamda oilaviy va jamoaviy hayotga jalb qilish orqali
amalga oshiriladi. O‘zbekistonda ijtimoiy himoya tizimi keksa fuqarolarga pensiya,
moddiy yordam, tibbiy xizmatlar ko‘rinishida yordam berib kelmoqda. Ammo bu
xizmatlar ko‘lami, sifati va shaxsiy yondashuv nuqtayi nazaridan hamon
takomillashtirishga muhtoj. Ayniqsa yolg‘iz, yordamga muhtoj, kasalligi bor yoki
psixologik yordamga ehtiyoji bor keksalar soni ortib bormoqda. Bu holatda ijtimoiy
ishchilarning kasbiy malakasi, empatiyasi, va zamonaviy metodlar bilan ishlash
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
103
ISSN:3030-3621
salohiyati juda katta ahamiyat kasb etadi. Keksa insonlar bilan ishlashda birinchi
navbatda ularning holatini chuqur baholash, ehtiyojlarini aniqlash va individual reja
tuzish muhim. Masalan, biror keksaning tibbiy ehtiyoji ustun bo‘lishi mumkin,
boshqasida esa ijtimoiy muloqot yetishmasligi asosiy muammodir. Ijtimoiy ishchi
bunday holatlarda mos yondashuvni tanlab, shaxsga mos xizmatlar ko‘rsatishi kerak.
Ijtimoiy ish jarayonida asosiy bosqichlar quyidagilardan iborat: keksaning ehtiyojlarini
aniqlash; rejalashtirish; xizmatlar ko‘rsatish; monitoring va baholash. Bu bosqichlar
uzviy bog‘liq bo‘lib, har biri mutaxassisning bilim va mahoratiga tayanadi. Keksa
insonlarning psixologik xususiyatlari alohida e’tiborni talab qiladi. Qarilikda
depressiya, yolg‘izlik, begonalik hissi, kelajakka nisbatan umidsizlik, o‘zini jamiyatga
keraksiz his qilish kabi muammolar tez-tez uchraydi. Shu bois psixologik yordam,
doimiy muloqot va ijtimoiy faollikka undash ijtimoiy ishning eng muhim
jihatlaridandir. Ayniqsa keksa insonlarni madaniy, sport, ilmiy, diniy va boshqa
ijtimoiy tadbirlarga jalb etish ularning ruhiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Keksalar
bilan ishlashda ijtimoiy xizmatlar tarmog‘i kengaytirilishi lozim. Ularga mo‘ljallangan
“keksa markazlar”, “kunlik parvarish markazlari”, “uyda xizmat ko‘rsatish
brigadalari”, “telefon yordam liniyalari” tashkil etilishi eng muhim choralardandir.
Shuningdek, keksalar uchun reabilitatsiya markazlari, fizioterapiya va psixologik
maslahat xizmatlari yo‘lga qo‘yilishi zarur. Bunda davlat sektori bilan bir qatorda
nodavlat notijorat tashkilotlar, mahalla fuqarolar yig‘inlari, yoshlar tashkilotlari ham
faol ishtirok etishi kerak. Ijtimoiy ish jarayonida ijtimoiy sheriklik konsepsiyasi keng
qo‘llanishi zarur, ya’ni biror hududdagi barcha ijtimoiy subyektlar – davlat, fuqarolik
jamiyati, ta’lim muassasalari, diniy tashkilotlar – keksalarga ijtimoiy yordamda
birgalikda ishtirok etishlari kerak. Keksalar bilan ishlashda xorijiy tajribalar ham
muhim ahamiyatga ega. Masalan, Yaponiyada “Keksalar uchun sog‘lom hayot”
konsepsiyasi asosida faol qarilik modeli ishlab chiqilgan. Germaniyada esa
“gerontologik ijtimoiy xizmatlar” keng rivojlangan bo‘lib, har bir keksa fuqaro uchun
individual ijtimoiy reja ishlab chiqiladi. Skandinaviya mamlakatlarida esa keksalar
bilan ijtimoiy ishning asosiy printsipi – mustaqil hayotni qo‘llab-quvvatlashdir.
O‘zbekistonda bunday ilg‘or tajribalarni milliy shart-sharoitga moslashtirish orqali
keksa fuqarolarning farovonligini oshirish mumkin. Keksa fuqarolarning jamiyat
hayotidagi o‘rnini kuchaytirish ham ijtimoiy ishning muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Ularga nafaqat yordam, balki jamiyatga foydali bo‘lish imkoniyati ham berilishi lozim.
Masalan, keksa fuqarolarning ko‘ngilli faoliyati, yosh avlodga tajriba o‘rgatish, xalq
og‘zaki ijodini saqlash, hunarmandchilik, pedagogik yordam sohalarida ularning faol
ishtiroki ta’minlansa, ular o‘zini jamiyatga kerakli his qiladi. Ijtimoiy ishda ta’lim va
kadrlar masalasi ham dolzarbdir. Oliy o‘quv yurtlarida “gerontologiya va ijtimoiy ish”
yo‘nalishida mutaxassis tayyorlash, ijtimoiy ishchilarning malakasini oshirish kurslari
tashkil etish, ijtimoiy ishchilar uchun metodik qo‘llanmalar yaratish zarur. Yana bir
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
104
ISSN:3030-3621
muhim masala – axborot texnologiyalaridan foydalanishdir. Masalan, “raqamli
ijtimoiy xizmatlar” orqali keksalarga uydan chiqmagan holda maslahat, yordam,
monitoring, maslahat xizmatlari ko‘rsatish imkoniyatini yaratish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 28-yanvardagi PF–6155-son
Farmoni “Keksalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni takomillashtirish to‘g‘risida”.
2.
“Aholining ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
2023-yil.
3.
Nuriddinova M.X. “Ijtimoiy ish asoslari”. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
4.
Odilova D.T. “Gerontologiyada ijtimoiy ish: nazariya va amaliyot”. – Toshkent,
2022.
5.
UNFPA Uzbekistan. “Aging in Uzbekistan: Challenges and Responses”. –
Tashkent, 2021.
6.
HelpAge International. “Ageing and the rights of older persons”. – 2022.
7.
WHO. “Global Strategy and Action Plan on Ageing and Health”. – Geneva, 2020.
8.
International Federation of Social Workers. “Social Work with Older Persons”. –
2023.
9.
USAID Uzbekistan. “Supporting the Elderly in Central Asia: Policy and Practice
Review”. – 2022.
