Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
309
ISSN:3030-3621
TIRNOQGUL URUG‘INING UNUVCHANLIGIGA HARORAT VA
YORUG‘LIKNING TA’SIRI
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyala
universiteti Dorivor o'simliklarni yetishtirish
va qayta ishlash texnologiyasi yo'nalishi
Sharipova Maftuna Chori qizi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tirnoqgul urug‘ining unuvchanligiga harorat va
yorug‘likning ta’siri o‘rganilgan. O‘simliklarning boshlang‘ich o‘sish bosqichi bo‘lgan
unib chiqish jarayoni ekologik omillarga kuchli bog‘liq. Tadqiqotda harorat va
yorug‘likning turli darajalari tirnoqgul urug‘i unuvchanligiga qanday ta’sir ko‘rsatishi
ilmiy asosda tahlil etilgan hamda optimal sharoitlar aniqlangan.
Kalit so‘zlar:
Tirnoqgul, unuvchanlik, harorat, yorug‘lik, ekologik omillar,
fiziologik javob, urug‘ biologiyasi
Kirish
Urug‘ unib chiqishi – o‘simlik hayotining muhim boshlang‘ich bosqichidir. Bu
jarayon urug‘ning ichki biologik holati va tashqi ekologik omillar bilan chambarchas
bog‘liq. Xususan, harorat va yorug‘lik unuvchanlikka eng katta ta’sir ko‘rsatadigan
omillardandir. Tirnoqgul (Calendula officinalis) urug‘ining unib chiqishi uchun zarur
sharoitlarni aniqlash, ayniqsa manzarali va dorivor o‘simlik sifatida uni ommaviy
yetishtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy agrobiologiya fanida ekinlarning unib chiqish fiziologiyasi va
ekologik moslashuv xususiyatlari chuqur tahlil qilinmoqda. Shuning uchun harorat va
yorug‘lik sharoitlarini optimallashtirish orqali tirnoqgul urug‘laridan yuqori
unuvchanlik olish mumkin. Maqolada aynan ushbu omillar ta’sirida tirnoqgul
urug‘ining unish xatti-harakatlari tadqiq etiladi.
Tirnoqgul urug‘i o‘zining qattiq qobig‘i, bukilgan shakli va nisbatan yirikligi bilan
ajralib turadi. Unuvchanlik esa bu urug‘larning ichki energiyasi va tashqi omillar bilan
muvofiqligi natijasida yuz beradi. Harorat o‘simlik hujayralaridagi fermentativ
faoliyat, metabolizm tezligi va suv yutilish jarayonlariga ta’sir qiladi. Yorug‘lik esa
urug‘larning fotoreseptorlariga ta’sir qilib, ma’lum turdagi biokimyoviy jarayonlarni
faollashtiradi.
Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, tirnoqgul urug‘lari mo‘tadil harorat sharoitida faol unib
chiqadi. Juda past haroratda urug‘lar uxlab qolgan holatda qoladi, yuqori harorat esa
ularning fiziologik faoliyatini izdan chiqaradi. Ayniqsa, haroratning kechayu kunduz
keskin o‘zgaruvchanligi urug‘ning barqaror unuvchanligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
310
ISSN:3030-3621
Yorug‘lik tirnoqgul urug‘i uchun muhim, biroq u to‘liq fotosintetik reaksiya
talab qilmaydi. Ya’ni, urug‘lar yarim soyali yoki tarqalgan yorug‘likda ham unib chiqa
oladi. Biroq to‘liq qorong‘ilikda yoki doimiy intensiv yoritishda unuvchanlik pasayadi.
Optimal yorug‘lik miqdori urug‘ning enzimatik faolligini qo‘llab-quvvatlaydi va
radikulaning chiqishiga yordam beradi.
Tirnoqgul urug‘ining unib chiqish jarayonida harorat va yorug‘likning roli
nafaqat tashqi omil sifatida, balki ichki fiziologik mexanizmlarni faollashtiruvchi
asosiy kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Urug‘ning unishida hujayra ichida murakkab
metabolik jarayonlar yuz beradi. Aynan bu bosqichda suv yutilishi, osmotik bosimning
oshishi, hujayra devorining yumshashi va fermentlarning faollashuvi kuzatiladi.
Harorat urug‘ ichidagi fermentativ tizimlarning ishga tushishini belgilaydi.
Masalan, amilaza, proteaza va lipaza kabi fermentlar urug‘ ichidagi oziqa
moddalarning parchalanishiga xizmat qiladi. Bu esa energiya ajralishiga va niholning
paydo bo‘lishiga olib keladi. Past haroratda bu fermentlar sust ishlaydi, yuqori
haroratda esa ularning tabiiy strukturasi buzilib, faoliyati izdan chiqishi mumkin. Shu
sababli, tirnoqgul urug‘lari uchun mo‘tadil haroratda fermentativ faollik maksimal
bo‘ladi.
Yorug‘likning urug‘ga ta’siri, ayniqsa, fotoreseptorlar orqali amalga oshadi.
Fitoxrom deb ataluvchi maxsus oqsillar yorug‘likni qabul qiladi va uni fiziologik
signallarga aylantiradi. Bu signal natijasida urug‘ ichidagi gormonlar, xususan
gibberellin va auksinlar faollashadi. Ayniqsa, gibberellinning faollashuvi amilaza
fermentining sintezini oshiradi, bu esa nihoiyatda ozuqa moddalarning
mobilizatsiyasiga olib keladi. Yorug‘liksiz muhitda esa bu jarayon sekinlashadi.
Bundan tashqari, osmotik bosimning o‘zgarishi ham urug‘ unishida muhim rol
o‘ynaydi. Suv yutilganda urug‘ to‘qimalarida osmotik bosim oshadi, bu esa
hujayralarning bo‘linishi va cho‘zilishi uchun zarur muhitni yaratadi. Harorat bu
bosimning darajasini bilvosita belgilaydi: iliq sharoitda suv osonroq yutiladi, sovuqda
esa bu jarayon sekinlashadi.
Stress sharoitlari — masalan, juda yuqori yoki past harorat, yorug‘likning
yetishmasligi yoki haddan ziyodligi — urug‘da stressga qarshi himoya mexanizmlarini
ishga tushiradi. Bu jarayonda abssiz kislotasi (ABA) kabi fitogormonlar ishlab
chiqiladi, bu esa unuvchanlikni vaqtincha to‘xtatadi. Shu sababli, tirnoqgul
urug‘larining tabiiy unuvchanligini saqlab qolish uchun ular stresssiz, sokin muhitda,
barqaror harorat va yorug‘lik sharoitida saqlanishi va unib chiqishi ta’minlanishi zarur.
Ko‘pchilik tajribalar shuni ko‘rsatdiki, harorat darajasi va yorug‘lik intensivligi
o‘rtasidagi muvozanat tirnoqgul urug‘ining unuvchanlik darajasiga bevosita ta’sir
etadi. Harorat doimiy bo‘lib, yorug‘lik soat davomida o‘zgarib turgan sharoitda
urug‘lar eng barqaror unib chiqadi. Bu holat tabiiy kun-tun almashinuvi sharoitlariga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
311
ISSN:3030-3621
yaqin bo‘lib, tirnoqgulning ekologik moslashuvchanligini hisobga olgan holda eng
maqbul usullardan biri sifatida tavsiya etiladi.
Shuningdek, harorat va yorug‘likning birgalikdagi ta’siri ham alohida o‘rganishga
loyiq. Tadqiqotlarga ko‘ra, o‘rtacha harorat va mo‘tadil yorug‘likda tirnoqgul
urug‘ining unib chiqish muddati qisqaradi, unuvchan urug‘lar soni esa ko‘payadi. Bu
sharoitda urug‘larning chiqish sifati yuqori, rivojlanayotgan nihollar esa kuchli va
barqaror bo‘ladi.
Agrotexnik nuqtai nazardan, tirnoqgul urug‘ini ekishdan oldin ularni nam latta
orasida bir necha kun ushlab turish yoki fiziologik faol stimulyatorlar bilan ishlov
berish orqali unuvchanlikni oshirish mumkin. Shuningdek, tabiiy yorug‘likdan
foydalanish bilan birga, issiqxona sharoitida sun’iy yoritish usullari ham qo‘llaniladi.
Yorug‘lik spektrining turli to‘lqin uzunliklari urug‘ning unishiga har xil darajada ta’sir
qiladi; ayniqsa ko‘k-yashil spektr samarali hisoblanadi.
Xulosa
Tirnoqgul urug‘ining unuvchanligiga harorat va yorug‘lik muhim ekologik
omillar sifatida sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Mo‘tadil harorat va tarqoq yorug‘lik
sharoitida urug‘larning unish faolligi ortadi, nihollar mustahkam rivojlanadi. Juda past
yoki yuqori harorat, hamda yorug‘lik rejimidagi nomuvofiqlik urug‘ning o‘sish
sur’atini pasaytiradi. Ushbu tadqiqot natijalari tirnoqgulni muvaffaqiyatli yetishtirish,
seleksiya va urug‘chilik ishlarini olib borishda ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kelgusida urug‘ fiziologiyasi va har xil yorug‘lik spektrlari ta’siri bo‘yicha qo‘shimcha
tadqiqotlar olib borilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nazarova M. “Dorivor o‘simliklar biologiyasi va agrotexnikasi”, Toshkent, Fan
nashriyoti
2.
Islomov A. “O‘simliklar ekologiyasi”, O‘qituvchi nashriyoti
3.
Karimov Z. “Urug‘shunoslik asoslari”, Agrar nashr,
4.
Agrotexnika jurnali, “Unuvchanlikka ekologik omillar ta’siri”, 2023-yil
5.
FAO (2022). "Seed germination and light/temperature interactions", tarjima
nashri
