Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
301
ISSN:3030-3621
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA O‘QUVCHILARNI IJODIY FIKRLASHGA
O‘RGATISHDA 4K YONDASHUVNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Mirzayeva Nozanin
Namangan Davlat Pedagogika Instituti
Boshlang‘ich ta‘lim mutaxassisligi magistranti
To‘raboyeva Muqaddas
Namangan Davlat Pedagogika
Instituti o‘qituvchisi(PhD) dotsent
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning ijodiy
fikrlashini shakllantirishda 4K yondashuvi – kreativlik, tanqidiy fikrlash, hamkorlik va
muloqot (kommunikatsiya) ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasi yoritiladi. Maqola
milliy va xalqaro ilmiy manbalar, ta’lim qonunlari, PISA, OECD, UNESCO kabi
tashkilotlar tavsiyalari asosida yozilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar,
interaktiv metodlar, STEAM va raqamli vositalardan foydalanish orqali ijodiy
fikrlashni rivojlantirish usullari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
4K yondashuvi, kreativ fikrlash, tanqidiy tafakkur, hamkorlik,
kommunikatsiya, XXI asr ko‘nikmalari, raqamli texnologiyalar, boshlang‘ich ta’lim,
metodika, PISA, kreativ metodlar.
Kirish
XXI asrda insonlardan faqat bilim emas, balki innovatsion fikr, tanqidiy tahlil,
jamoada ishlash va samarali muloqot qilish kabi kompetensiyalar talab qilinmoqda. Bu
kompetensiyalar "4K" (Creative thinking, Critical thinking, Collaboration,
Communication) nomi ostida ta’riflanadi va dunyo miqyosida ta’lim tizimlarida
muhim yo‘nalish sifatida tan olingan.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunining 3-moddasida
ta’limning asosiy maqsadi sifatida fuqarolarning intellektual salohiyatini rivojlantirish,
tanqidiy va mustaqil fikrlovchi shaxsni shakllantirish ko‘rsatilgan. Shuningdek, 17-
moddada ta’lim oluvchilarning qobiliyatlari va qiziqishlariga mos, innovatsion
yondashuv asosida ta’limni tashkil etish majburiyligi belgilanadi.
Boshlang‘ich sinfda bu ko‘nikmalarni rivojlantirish, ayniqsa, ijodiy fikrlashni
o‘stirish orqali amalga oshiriladi. UNESCO (2022), OECD (2020) va World Bank
(2023) hisobotlarida bu yondashuvlar milliy ta’lim sifatini xalqaro standartlarga
yaqinlashtirish vositasi sifatida ta’kidlangan.
Material va metodlar
Tadqiqot metodologiyasi quyidagilarga tayandi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
302
ISSN:3030-3621
Nazariy tahlil
: Dewey, Piaget, Vygotsky, Fullan, Marzano, Fadel va Trilling
asarlari;
Kross-kultural taqqoslash
: AQSh, Singapur, Kanada va O‘zbekiston
tajribalari;
Xalqaro standartlar
: PISA, UNESCO Learning Compass, OECD 2030;
Empirik kuzatuv
: 20 dan ortiq boshlang‘ich sinf darslarining tahlili;
Eksperimental metod
: 4K asosida tuzilgan dars ishlanmalari asosida
o‘quvchilar faoliyatining o‘zgarishini baholash;
Suhbat, intervyu, testlar
: o‘qituvchilar va o‘quvchilar fikrini aniqlash.
4K yondashuv mohiyati va zamonaviy texnologiyalar
1.
Kreativlik
(Creative Thinking): o‘quvchining g‘oya yaratish, muqobil
yechimlar topish, noodatiy fikrlash qobiliyatidir. Zamonaviy texnologiyalar: Canva,
StoryJumper, Scratch, Book Creator.
2.
Tanqidiy fikrlash
(Critical Thinking): voqealarni tahlil qilish, dalillash,
qarama-qarshi fikrlarni solishtirish. Zamonaviy vositalar: Padlet, MindMup, Google
Jamboard.
3.
Hamkorlik
(Collaboration): guruhli loyihalarda ishtirok etish, jamoaviy
yechim qabul qilish. Texnologiyalar: Google Docs, Zoom Breakout Rooms, Miro.
4.
Kommunikatsiya
(Communication): o‘z fikrini ravon va lo‘nda ifoda
etish, savol-javobda qatnashish. Vositalar: Flipgrid, VoiceThread, bloglar, forumlar.
Metodik yondashuvlar
STEAM yondashuvi
: fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika
orqali integratsiyalashgan ijodiy loyihalar;
Debatlar va munozaralar
: savollar orqali tanqidiy fikrni faollashtirish;
SCAMPER metodi
: o‘quvchining mavjud fikrni modifikatsiya qilish
ko‘nikmasini shakllantiradi;
6 Qandaysavol (6 Thinking Hats)
: De Bono modeli asosida kreativ tahlil;
Metakognitiv savollar
: "Nima o‘zgardi?", "Nega bunday fikrga kelding?",
"Qanday alternativ yo‘llar bor?"
Natijalar
O‘quvchilar ijodiy fikr bildirgan holatlar soni 40% ga oshdi;
SCAMPER va De Bono metodlari orqali g‘oya topish va uni asoslash
ko‘nikmasi sezilarli darajada rivojlandi;
Interaktiv guruhli ishlarda kollaboratsiya va kommunikatsiya faoliyati
kuchaydi;
Eksperimentda ishtirok etgan 4-sinflarda darsga qiziqish 33% ortgani qayd
etildi;
O‘qituvchilarning 4K metodika asosida dars loyihalashi bo‘yicha malaka
ko‘rsatkichlari ijobiy o‘zgardi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
303
ISSN:3030-3621
Xulosa
Ijodiy fikrlashni 4K yondashuvi asosida shakllantirish – zamonaviy ta’limning
poydevorlaridan biridir. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida kreativ, tanqidiy, muloqotga
kirisha oluvchi va hamkorlikda ishlovchi shaxsni tarbiyalash orqali biz ta’limni
zamonaviy jamiyat talablariga moslashtiramiz. Bu yondashuv nafaqat o‘quvchining
darsdagi ishtirokini faollashtiradi, balki uning shaxs sifatida shakllanishiga katta hissa
qo‘shadi.
Shuningdek, bu kompetensiyalarni shakllantirish orqali O‘zbekiston PISA kabi
xalqaro baholashlarda yuqori natijalar ko‘rsatishga tayyor bo‘ladi. Bunda darsliklar,
metodik qo‘llanmalar va o‘qituvchi tayyorgarligi 4K kompetensiyalari asosida
yangilanishi zarur.
Tavsiyalar
1.
Har bir mavzuda 4K elementlarini o‘z ichiga olgan metodik yondashuvlarni joriy
qilish;
2.
Darslik va elektron resurslarda kreativ topshiriqlar, tanqidiy savollar, guruhli
loyihalar ulushini ko‘paytirish;
3.
O‘qituvchilarga 4K kompetensiyalarni rivojlantirish bo‘yicha amaliy seminar-
treninglar o‘tkazish;
4.
Baholash mezonlariga tanqidiy fikr bildirganlik, kreativlik va muloqot
samaradorligini qo‘shish;
5.
PISA, TIMSS baholashlariga 4K yondashuvi asosida tayyorlov dasturlarini ishlab
chiqish;
6.
Har bir darsda metakognitiv savollar orqali o‘quvchining tafakkur jarayonini
faollashtirish;
7.
Darsni raqamli texnologiyalar bilan boyitish – gamifikatsiya, virtual taxta, vizual
kontentlardan foydalanish;
8.
O‘quvchilarning ijodiy ishlarini taqdim etish uchun "kreativ portfoliolar" tizimini
joriy etish.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. (2020).
2.
OECD (2020).
The Future of Education and Skills: Education 2030
.
3.
Trilling, B., & Fadel, C. (2009).
21st Century Skills: Learning for Life in Our Times
.
Jossey-Bass.
4.
Marzano, R. (2003).
Classroom Instruction That Works
. ASCD.
5.
Vygotsky, L. (1978).
Mind in Society
. Harvard University Press.
6.
Dewey, J. (1938).
Experience and Education
. Macmillan.
7.
UNESCO (2022).
Reimagining Our Futures Together
.
8.
Fullan, M. (2013).
The New Pedagogy for Deep Learning
.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_1-to’plam_Iyun -2025
304
ISSN:3030-3621
9.
Fadel, C., Bialik, M., & Trilling, B. (2015).
Four-Dimensional Education
. Center
for Curriculum Redesign.
10.
ERIC (2021–2023).
Strategies for Creativity and Collaboration in Primary
Education
.
11.
Singapore Ministry of Education (2021).
21st Century Competency Framework
.
12.
Qodirova, S. (2022). “Boshlang‘ich ta’limda kreativ tafakkur asoslari”,
Ta’lim va
Fan
, №2.
13.
Jalilov, O. (2023). “Tanqidiy fikrni rivojlantirish metodikasi”,
Pedagogik
izlanishlar
, №3.
