Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
317
ISSN:3030-3621
ELEKTR ENERGIYA YOʻQOTISHLARI MIQDORINI BAHOLASH VA
HISOBGA OLISHDA JAHON MAMLAKATLARI TAJRIBASI
AKBAR ASHUROVICH SHODIYEV
iffd PhD, v.b.dotsent
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti “Buxgalteriya
hisobi va statistika” kafedrasi mudiri,
0009-0005-1995-9507
ОПЫТ СТРАН МИРА ПО ОЦЕНКЕ И РАСЧЕТУ ОБЪЕМА ПОТЕРЬ
ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ
ШОДИЕВ АКБАР АШУРОВИЧ к.э.н., и.о.доцента
Заведующий кафедрой «Бухгалтерский учет и статистика» Термезского
университета экономики и сервиса, aliz77@mail.ru, 0009-0005-1995-9507
EXPERIENCE OF WORLD COUNTRIES IN ASSESSING AND
CALCULATING THE AMOUNT OF ELECTRICITY LOSSES
AKBAR ASHUROVICH SHODIYEV iffd PhD, acting associate professor
Head of the Department of "Accounting and Statistics",
Termez University of Economics and Service,
aliz77@mail.ru, 0009-0005-1995-9507
Annotatsiya.
Maqolada elektr energiya yoʻqotishlarini баҳолаш ва ҳисобга
олиш hamda buxgalteriya hisobida qayd etish uchun analitik hisobvaraqlar ochish
boʻyicha takliflar keltirilgan. Elektr yoʻqotishlarining kelib chiqish xususiyatlariga
koʻra “Elektr energiyasini yetkazib berishdagi zararlar” termini asoslangan. Elektr
yoʻqotishlarini tannarx usulidagi hisobidan voz kechish hamda baholashda sotish narxi
boʻyicha baholash taklif etilgan. Elektr energiyasi yoʻqotishlarini buxgalteriya
hisobida hisobga olish boʻyicha namunaviy buxgalterlik oʻtkazmalari keltirilgan.
Kalit soʻzlar.
Elektr energiyasini sotish boʻyicha zararlar, elektr energiyasi
yoʻqotishlari, standartlashtirilgan va standartlashtirilmagan yoʻqotishlar, yoʻqotishlar
summalarini hisobdan chiqarish, yoʻqotishlarning sintetik va analitik hisobi, sotish
xarajatlarini turkumlash, elektr energiyasi yoʻqotishlarini sotish baxosida aks ettirish,
texnologik yoʻqotishlar, tabiiy yoʻqotishlar, texnik yoʻqotishlar.
АННОТАЦИЯ
. В статье представлены предложения по оценке и учету
потерь электроэнергии и открытию аналитических счетов для их отражения в
бухгалтерском учете. В зависимости от особенностей происхождения потер
электроэнергии основан термин "Ущерб при подаче электроэнергии".
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
318
ISSN:3030-3621
Предлагается отказаться от расчета потерь электроэнергии по затратному методу
и использовать в оценке проданную сену. Представлены образцы бухгалтерских
эксплуатационных по учету потерь электроэнергии.
Ключевые слова.
Потери при реализации электроэнергии, потери
электроэнергии, нормированные и ненормированные потери, списание потери,
синтетический и аналитический учет потери, классификация себестоимости
реализации, естественные потери, технические потери.
ANNOTATION
. The article presents proposals for the assessment and
accounting of electricity losses and the opening of analytical accounts for their
recording in accounting. The term “Losses in the supply of electricity” is based on the
characteristics of the origin of electricity losses. It is proposed to abandon the cost
method of accounting for electricity losses and to estimate them at the selling price.
Sample accounting entries for accounting for electricity losses are presented.
Keywords
. Losses on the sale of electricity, electricity losses, standardized and
non-standardized losses, write-off of loss amounts, synthetic and analytical accounting
of losses, categorization of sales costs, reflection of electricity losses in the selling
price, technological losses, natural losses, technical losses.
Кириш.
Elektr energetikasi islohotining yakunlanishi ushbu sohani
boshqarishning strategik, maʼmuriy va tashkiliy yondashuvlarini oʻzgartirish uchun old
shart-sharoitlarni
yaratdi.
Xoʻjalik
yurituvchi
subyektlar
xarajatlarni
optimallashtirishdan manfaatdor boʻldi va buning natijasida buxgalteriya hisobi,
nazorat va boshqaruvni axborot bilan taʼminlashni tashkil etishni takomillashtirish
sohasidagi ilmiy ishlanmalar uchun ijtimoiy buyurtma shakllandi. Energiya taʼminoti
tashkilotlarining raqobatbardoshligi va investitsion jozibadorligi elektr energiyani
uzatishda yuzaga keladigan samarasiz xarajatlar va yoʻqotishlarni aniqlash va izchil
ravishda kamaytirish strategiyasidan foydalangan holda amalga oshirilishi mumkin.
Таҳлил ва натижалар.
Energiya taʼminoti tashkilotlari faoliyatining oʻziga
xos elementlaridan biri elektr energiyani uzatishdagi yoʻqotishlardir. Bu muammoni
iqtisodiyotimizdagi tarixiy institutsional disfunksiya sifatida tan olish mumkin. Hozirgi
bosqichda Rossiya energiya resurslaridan kam samarali foydalanadigan davlatlardan
biri hisoblanadi. Yalpi ichki mahsulotning energiya sigʻimi jahondagi oʻrtacha
koʻrsatkichdan 2,3 barobar, xususan, Hindiston va Xitoy koʻrsatkichlaridan 1,6
barobar, AQSHdan 2 barobar, Yaponiyadan 6 barobar yuqoridir. 2023 yilda elektr
energiyaning yoʻqotishlari 107 milliard kVt/soatni tashkil etdi
1
, bu Rossiya
Federatsiyasidagi barcha atom elektr stantsiyalarning ishlab chiqarishi bilan
taqqoslanadi. Tarmoqqa elektr energiya yetkazib berish boʻyicha yoʻqotishlar 13,14
1
“International Energy Agency” sayti maʼlumotlari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
319
ISSN:3030-3621
foizni tashkil etdi. 1990-yilga nisbatan Rossiya Federatsiyasining elektr tarmoqlarida
elektr energiya yoʻqotishlari tarmoqqa yetkazib berishning 14% ga kamayishi bilan
35% ga oshdi
2
, bu sanoat korxonalarida mavjud hisob va nazorat tizimi ushbu
yoʻqotishlarni toʻliq aniqlashga imkon bermaydi va darajasini pasaytirish uchun
optimal boshqaruv qarorlarini ishlab chiqishni taqozo etadi.
1-jadval maʼlumotlariga koʻra jahonning 187 mamlakatida ishlab chiqarilayotgan
elektr energiya hajmi 2024-yil yakuniga koʻra 30000(oʻttiz ming) Teravatt/soatni tashkil
qilmoqda. Ushbu miqdorning 33 foizi Xitoy mamlakati hissasiga toʻgʻri kelmoqda.
Ikkinchi pogʻonada borayotgan Amerika Qoʻshma Shtatlarining hissasi 4500(toʻrt ming
besh yuz) Teravatt/soatdan iboratligini koʻrishimiz mumkin.
1-jadval
Jahon mamlakatlarining elektr energiya ishlab chiqarish koʻrsatkichlari
3
№
Mamlakatlar
Quvvati
Teravatt/soat
Manbai
1
Xitoy
10000
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
2
AQSH
4500
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
3
Xindiston
2000
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
4
Rossiya
1200
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
5
Yaponiya
1000
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
6
Braziliya
730
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
7
Kanada
630
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
8
Koreya
630
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
9
Fransiya
530
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
10
Germaniya
500
Koʻmir, gaz, neft, suv, atom, quyosh,
shamol
47
Oʻzbekiston
82
Koʻmir, gaz, neft, suv, quyosh, shamol
2
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
boʻyicha harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF-4947-son Farmoni
3
Klasson M. RAO UES Rossiyada allaqachon gavjum // Jahon energetikasi. -2003-yil
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
320
ISSN:3030-3621
Jahon boʻyicha
30 000 Teravat elektr energiya ishlab chiqarilmoqda
Rivojlangan yetakchi mamlakatlarda elektr energiya yoʻqotishlari miqdori
umumiy koʻrsatkichning 4-5 foizini tashkil qilmoqda
4
. Mamlakatimizda Hududiy elektr
tarmoqlari AJ tomonidan yetkazib berish davomida jami elektr energiya yoʻqotishlari
miqdori 2023-2024-yillarda 18.8 foizdan iborat boʻlgan. Bu koʻrsatkich jahon
elektroenergetika tizimidagi salbiy koʻrsatkichlardan sanaladi. Shu sababdan ham elektr
energiya yoʻqotishlarni oʻrganish, tahlil qilish bugungi kunda juda dolzarb boʻlgan
islohotlar sanaladi.
Elektroenergetika tizimidagi yana bir sifat koʻrsatkichlaridan biri aholi jon
boshiga toʻgʻri keluvchi elektr energiya miqdoridir. Bu koʻrsatkich boʻyicha jahon
mamlakatlari reytingida Amerika Qoʻshma Shtatlari yetakchilik qilib kelmoqda.
Ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning tabiatga koʻrsatayotgan zarari juda
kattadir. Chunki sarflanayotgan gaz, koʻmir va boshqa manbalarning yonishi natijasida
atmosferaga million tonnalab zaharli gazlar tarqalmoqda. Shu sababli ham bugungi kun
talabi qayta tiklanuvchi elektrenergetika manbalariga qaratilmoqda. Bularga shamol
elektr stantsiyalari, quyosh fotoelektr stantsiyalari, gidroelektr stantsiyalari misol
boʻladi. Dunyo elektrenergetika bozorida peshqadamlik qilayotgan Xitoy davlatining
ishlab chiqarayotgan elektr energiyaning manbalari boʻyicha tarkibiga eʼtibor
qarataylik(2-jadval).
2-jadval
Xitoy davlatining elektr energiya ishlab chiqarish manbalari turlari
boʻyicha taqsimoti
5
№
Elektr stantsiyalari
Manbai
2023-yilga
nisbatan oʻsish
ulushi %
Miqdori
teravatt/soat
1
Issiqlik elektr stantsiyalari
Koʻmir, gaz,
neft
1.5
6350
2
Gidroelektr stantsiyalari
Suv
10.7
1270
3
Atom elektr stantsiyalari
Atom
2.7
450
4
Quyosh elektr stantsiyalari
Quyosh
28.2
990
5
Shamol elektr stantsiyalari
Shamol
11.1
940
Jami
10000
Jadval maʼlumotlariga koʻra Xitoy davlatida ishlab chiqarilayotgan elektr
energiyaning 10.7 foizi Gidroelektrstantsiyalari hissasiga toʻgʻri kelmoqda. Shamol
4
“International Energy Agency” sayti maʼlumotlari
5
https://aftershock.news/?q=node/1466715&full
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
321
ISSN:3030-3621
elektr stantsiyalarning ulushi 11.1 foiz, Atom elektr stantsiyalarning ulushi 2.7 foiz,
Quyosh elektr stantsiyalarning ulushi 28.2 foizni tashkil qilmoqda.
Ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning 63.5 foizi dunyo bozorida tannarxi
nisbatan yuqori boʻlgan issiqlik elektr stantsiyalari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr
energiya hissasiga toʻgʻri kelmoqda. Issiqlik elektr stantsiyalari turli manbalar jumladan,
tabiiy gaz, koʻmir va neft mahsulotlarini sarflash hisobiga faoliyat yuritib kelmoqda. Shu
sababdan ham issiqlik elektr stantsiyalarida ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning
tannarxi turlicha koʻrinish olmoqda.
Xalqaro energetika agentligi 1974-yil 18-noyabrda, 1973-yilgi neft inqirozidan
keyin, mustahkam energiya taʼminotini yaratish, energiya samaradorligini oshirish,
energiya xavfsizligini taʼminlash va texnologik tadqiqotlar va innovatsiyalarni
ragʻbatlantirish maqsadida tashkil etilgan
6
. Xalqaro Energiya Dasturi toʻgʻrisidagi
Bitim xalqaro energetika agentligi vazifalari va tuzilmasini belgilab beradi va uni
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OYECD) ostidagi mustaqil tashkilot
sifatida belgilaydi. 1996-yilda xalqaro energetika agentligi oʻz shtab-kvartirasini
OYECD joylashgan Parijdagi Avstraliya elchixonasi ichidagi tijorat binosiga
koʻchirdi. Xalqaro energetika agentligi oʻz byujeti va boshqaruv tuzilmasini mustaqil
ravishda yuritadi. Tashkilot 16 ta tashabbuskor asoschi davlatlar bilan tuzilgan
7
va
hozirgi kunda aʼzolari soni 31 ta davlatga yetdi.
Xalqaro energetika agentligining toʻliq aʼzolari bir vaqtning oʻzida OYECD
aʼzolari boʻlishi ham talab etiladi. Shu bilan birga favqulodda zaxira sifatida 90 kunlik
neft importiga ega boʻlishi kerak. Ushbu favqulodda zaxiralar jahon bozorlarini
barqarorlashtirish uchun bozorga chiqarilishi mumkin va ular hozirgacha besh marta
faollashtirilgan. Favqulodda zaxiralarni safarbar etish mexanizmidan tashqari, Xalqaro
energetika agentligining asosiy funksiyalariga quyidagilar kiradi: neft resurslariga
ortiqcha qaramlikni kamaytirish, muqobil (qayta tiklanuvchi) energiya manbalarini
rivojlantirish, energetika sohasida ilmiy tadqiqotlar va innovatsion ishlanmalarni
amalga oshirish hamda global barqaror energiya bozorini shakllantirish maqsadida neft
ishlab chiqaruvchi davlatlar va kompaniyalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish.
2015-yilda xalqaro energetika agentligi bosh iqtisodchisi
Fatih Birol ijrochi
direktori e
tib tayinlandi. Fatih Birol tashkilot ichidan chiqib rahbarlikkacha chiqqan ilk
insondir
8
. Tashkilotning mandat kengashi agentlikni uchta asosiy ustunlar boʻyicha
modernizatsiya qilish vazifasini olgan. Ular xalqaro energetika agentligining energiya
xavfsizligini neftdan tashqari tabiiy gaz va elektr energiya qamrovini kengaytirish;
yangi hamkorliklar orqali rivojlanayotgan iqtisodiyotlar bilan aloqalarni kuchaytirish;
6
https://uz.wikipedia.org/wiki/Xalqaro_Energetika_Agentligi
7
"The International Energy Agency: State Influence and Transgovernmental
International Organization 32 (4): 929–951
8
OECD
“decision of the council: establishing an international energy agency of the organisation”
. paris: iea (1974-yil
15-noyabr).
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
322
ISSN:3030-3621
va xalqaro energetika agentligining asosiy eʼtiborini toza energiya texnologiyalari va
energiya samaradorligiga qaratishdir. X
alqaro energetika agentligi rahbari Fatih Birol
siyosatchilarni energiya oʻzgarishini tezlashtirish va chiqindilarni kamaytirish uchun
koʻproq ishlashga chaqirmoqda. 2
015-yilda “Assotsiatsiya davlatlari” yangi
kategoriyasi yaratildi
9
. Ushbu kategoriya xalqaro energetika agentligi aʼzoligiga mos
kelmaydigan mamlakatlarga tashkilot bilan bogʻlanish va uning ishida ishtirok etish
imkonini berdi. Xitoy, Indoneziya va Tailand birinchi boʻlib qoʻshilgan va hozirda
xalqaro energetika agentligining oʻn uchta assotsiatsiya mamlakati mavjud boʻlib,
ularga 2022-yil iyul oyidan Ukraina ham aʼzo boʻldi. Xalqaro energetika agentligiga
aʼzo va assotsiatsiya davlatlari global energiya isteʼmolining 75% dan ortigʻini ishlab
chiqaruvchilari hisoblanadi10. 2024-yilda xalqaro energetika agentligi rahbari Fatih
Birol siyosatchilarni toza energiyaga oʻtishni tezlashtirish va chiqindilarni kamaytirish
uchun koʻproq harakat qilishga chaqirdi va “Toza energiya texnologiyalari sekin,
ammo albatta mavjud energetika sanoati oʻrnini egallaydi“, deya taʼkidlaydi
11
.
Elektr energiyani realizatsiya tashkilotlarida buxgalteriya hisobini uslubiy
taʻminotini yoʻlga qoʻyish uchun tashkilotning asosiy faoliyatining ajralmas elementi
sifatida elektr energiya tushunchasiga aniqlik kiritib olish lozim.
Xulosa qilish mumkinki, elektr energiya modda shaklida mavjud bo‘lmagan
bo‘lsa-da, iqtisodiy muomalada u tovar sifatida qatnashadi. Uning qiymatini aniqlash,
hisobga olish, yetkazib berish va realizatsiya qilish kabi jarayonlar orqali elektr
energiya buxgalteriya hisobining mustaqil ob’yekti sifatida faol ishtirok etadi. Bu esa
ushbu resursni huquqiy jihatdan muomalaga layoqatli, iqtisodiy jihatdan
baholanadigan va moliyaviy hisobotlarda aks ettiriladigan ob’yekt sifatida tan olish
zaruratini yuzaga keltiradi.
Buxgalteriya hisobi ob’yektlarini aniqlash va ularning mazmunini belgilashda
amaldagi buxgalteriya standartlari, energetika sohasini tartibga soluvchi qonunchilik
va fuqarolik-huquqiy shartnomalar muhim metodologik asos sifatida xizmat qiladi.
Mazkur yondashuv elektr energiyani nafaqat texnik resurs sifatida, balki iqtisodiy-
huquqiy kategoriyaga ega bo‘lgan tovar sifatida talqin etishga imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Majajixov A. A. Elektr yoʻqotishlarini hisobga olish xususiyatlari. Professor-
oʻqituvchilar va talabalar konferensiyasi materiallari 2022 yil 19-aprel, Sankt-
Peterburg,: “Znaniye” nashriyoti.
9
„Joint Ministerial Declaration on the occasion of the 2015 IEA Ministerial meeting
expressing the Activation of Association“
. Paris: IEA (2015-yil 18-noyabr).
10
(en-GB). IEA. Qaraldi: 2022-yil 23-iyul.
11
Worland, Justin (28 October 2021).
„Meet the Man Who Defines the Energy Markets—And Wants the World to Go
. TIME.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
323
ISSN:3030-3621
2.
Majajixov A. A., Rumak V. G. Elektr energetikasini isloh qilish boʻyicha xorijiy
tajriba. Professor-oʻqituvchilar va talabalar konferensiyasi materiallari 2022 yil 19-
aprel, Sankt-Peterburg,: “Znaniye” nashriyoti.
3.
Shodiyev, A. (2025). Elektr taʼminoti korxonalarida sotish xarajatlari va elektr
yoʻqotishlari hisobi metodologiyasini takomillashtirish.
Ilgʻor iqtisodiyot va
pedagogik
texnologiyalar
,
1
(3),
308–312.
Retrieved
from
itt.uz/index.php/aept/article/view/2010
