Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
77
ISSN:3030-3621
TORMOZLANISHDA QIZIB KETISH VA TORMOZ TIZIMIDA
NOSOZLIKLAR
Sulaymonov Muhammadsodiq Zuhriddin o'g'li
Xo’jaobod tumani politexnikumi,
"B" yoki "BC" toifadagi avtotransport
vоsitalarning tuzilishi va ularga servis
xizmat ko'rsatish fani o'qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada muallif tomonidan avtomobillarning tormoz
tizimlari turlari, ularning ishlash tartibi, avtomobilni tormozlash usullari, ob-havo va
yo‘l sharoitlarining avtomobil tormozlash xususiyatlariga ta’siri haqida ma’lumotlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: avtomobil, haydovchi, tormoz tizimi, harakat tezligi, tormoz yo‘li,
yo‘l sharoiti.
KIRISH
Avtomobillarning diskli tormoz tizimlari hozirda eng keng tarqalgan va samarali
tormozlash tizimlari hisoblanadi. Ular yuqori samaradorlikka ega bo'lib, tez-tez
ishlatiladigan va tezda sovutish imkoniyatiga ega. Biroq, diskli tormoz tizimlari ba'zi
holatlarda qizib ketish muammosi bilan duch kelishi mumkin. Tormoz tizimining qizib
ketishi tizimning samaradorligini pasaytirishi, haydovchining avtomobilni boshqarish
qobiliyatini kamaytirishi va hatto tormoz tizimining ishlamasligiga olib kelishi
mumkin. Ushbu maqolada diskli tormoz tizimlarida qizib ketishning asosiy sabablari
va ularning yechimlari tahlil qilinadi. Qizib ketish jarayonining mexanizmlari, u bilan
bog'liq xavf-xatarlar va muammoning oldini olish uchun taklif etiladigan texnologik
yechimlar haqida batafsil ma'lumot beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Diskli tormoz tizimlari, o'zining yuqori samaradorligi va yuqori haroratlarga
chidamliligi bilan mashhur bo'lsa-da, tormozlash paytida yuzaga keladigan yuqori
haroratlar, tormoz tizimining samaradorligiga ta'sir qilishi mumkin. Yozma manbalar
va ilmiy tadqiqotlar bu muammoning tormoz tizimi komponentlarining ishlashiga
qanday ta'sir qilishi haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etadi. Biroq, tormoz
tizimlarining qizib ketishining oldini olish va ularni samarali ishlashini ta'minlash
bo'yicha takliflar juda ko'p. Tormoz tizimlarining samaradorligini oshirish va qizib
ketishning oldini olish uchun ko'plab ishlab chiqaruvchilar va ilmiy tadqiqotchilar
yangi materiallar va texnologiyalarni ishlab chiqmoqdalar. Shulardan biri, tormoz
disklarining issiqlikni tarqatish va sovutish qobiliyatini yaxshilashga qaratilgan yangi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
78
ISSN:3030-3621
dizaynlar va materiallardir. Keling, diskli tormoz tizimida qizib ketishning sabablari
va yechimlarini yaxshilab tahlil qilaylik.
METODOLOGIYA
Maqola diskli tormoz tizimlarining samaradorligini va qizib ketish
muammolarini tahlil qilish uchun ilmiy adabiyotlar, texnik maqolalar va tormoz
tizimlari bo'yicha ilmiy tadqiqotlarni o'rganishga asoslangan. Bunga qo'shimcha
ravishda, tormoz tizimlarining qizib ketishiga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash va
yechimlarni ishlab chiqish bo'yicha mavjud bo'lgan ilmiy materiallar ko'rib chiqiladi.
Yangi texnologiyalar, tormoz tizimining ishlash prinsiplariga asoslangan zamonaviy
tadqiqotlar va tormoz tizimlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan ilg'or
metodlar keltiriladi.
Diskli tormoz tizimida qizib ketish sabablari
1. Tormozning ortiqcha ishlatilishi
Diskli tormoz tizimida qizib ketishning eng asosiy sabablaridan biri tormozning
ortiqcha ishlatilishidir. Uzun muddatli yoki tez-tez tormozlash jarayonida tormoz
disklarida ko'plab issiqlik ishlab chiqariladi. Tormozlash paytida tormoz disklarining
metal yuzalari orasidagi ishqalanish haroratni oshiradi, va agar issiqlikning tarqalishi
to'liq amalga oshmasa, tizim qizib ketishi mumkin. Ayniqsa, uzoq qiyaliklarda yoki
tez-tez tormozlashni talab qiladigan sharoitlarda bu muammo ko'proq yuzaga keladi.
Yechimlar:
Sovutish tizimlarini yaxshilash:
Diskli tormoz tizimlariga qo'shimcha sovutish
tizimlarini, masalan, havo oqimini yaxshilash uchun ventilyatsiya tizimlarini joriy etish
kerak. Ventilyatsiya orqali tormoz disklarining issiqlik tarqatish samaradorligini
oshirish mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
79
ISSN:3030-3621
Materiallar tanlovi:
Tormoz disklarining yuqori issiqlikka chidamli
materiallardan tayyorlanishi (masalan, keramika yoki kompozit materiallar) qizib
ketishning oldini olishga yordam beradi.
2. Tormoz tizimining noto'g'ri sozlanishi
Agar diskli tormoz tizimi noto'g'ri sozlangan bo'lsa, bu ham qizib ketishga olib
kelishi mumkin. Misol uchun, tormoz kaliperlari va disklar orasidagi masofa juda
kichik bo'lishi yoki tormoz mexanizmining noto'g'ri o'rnatilishi tormozning ortiqcha
ishqalanishiga olib keladi, bu esa tizimning qizib ketishiga sabab bo'ladi.
Yechimlar:
Tormoz tizimini doimiy ravishda tekshirish va sozlash:
Tormoz tizimi
muntazam ravishda tekshirilishi va kerakli sozlamalar bajarilishi kerak. Tormoz
kaliperlarining holatini tekshirish va disk bilan mosligini ta'minlash bu muammoni
bartaraf etishda yordam beradi.
3. Tormoz disklarining eskirishi
Tormoz disklarining eskirish jarayoni ularning issiqlikka qarshiligini
pasaytirishi mumkin. Eski tormoz disklarida yuzaga kelgan mikroskopik yoriqlar va
deformatsiyalar issiqlikning teng taqsimlanishiga to'sqinlik qiladi, bu esa qizib
ketishga olib keladi.
Yechimlar:
Yangi materiallardan foydalanish:
Diskli tormoz tizimlarini ishlab
chiqarishda yangi, mustahkam va issiqlikka chidamli materiallar, masalan, kompozit
materiallar yoki yuqori sifatli po'latlar ishlatilishi kerak. Bu materiallar issiqlikni
samarali ravishda tarqatishga yordam beradi.
Tormoz disklarini almashtirish:
Eskirgan yoki zarar ko'rgan disklarni vaqtida
almashtirish tizimning samaradorligini yaxshilaydi va qizib ketishning oldini oladi.
4. Yomon yo'l sharoitlari
Yomon yo'l sharoitlari (nam yoki sirg'alib ketgan yo'llar) tormoz tizimining
ishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Bunday sharoitlarda tormoz tizimi, ayniqsa ABS va
boshqa elektron tizimlar yordamida samarali ishlashga harakat qiladi, ammo
tormozlash jarayonida yuzaga keladigan issiqlikni samarali boshqarish qiyinlashadi.
Bu holat tormozning qizib ketishiga olib kelishi mumkin.
Yechimlar:
Hidravlik tizimni optimallashtirish:
Tormoz tizimining elektron boshqaruv
tizimini yaxshilash va hidravlik tizimni yanada samarali qilish, nam yo'llarda
tormozlash samaradorligini oshiradi.
Maxsus tormoz disklarini ishlatish:
Maxsus ishlab chiqarilgan tormoz
disklarini, masalan, g'ovak struktura bilan dizayn qilingan disklar yoki keramika
materiallaridan foydalanish, yuqori haroratlarda ham samarali ishlashini ta'minlaydi.
Natijalar va muhokama
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
80
ISSN:3030-3621
Diskli tormoz tizimlarining samaradorligi va xavfsizligi tormozlash jarayonida
yuzaga keladigan issiqlikning samarali boshqarilishiga bog'liq. Tormoz tizimining
qizib ketishi uning samaradorligini pasaytiradi, bu esa yo'l-transport hodisalariga olib
kelishi mumkin. Qizib ketishning asosiy sabablari ortiqcha tormozlash, noto'g'ri
sozlash, eskirgan komponentlar va yomon yo'l sharoitlaridir. Ushbu muammolarni hal
qilish uchun sovutish tizimlarini yaxshilash, materiallarni tanlash va tizimni muntazam
ravishda tekshirish kabi choralar ko'rilishi kerak.
XULOSA
Diskli tormoz tizimlaridagi qizib ketish muammosi avtomobil xavfsizligiga
jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Muammoning oldini olish uchun ilg'or materiallardan
foydalanish, tizimni to'g'ri sozlash va yaxshi sovutish tizimlarini o'rnatish zarur.
Shuningdek, tormoz tizimlarini muntazam ravishda tekshirish va yangilab turish
haydovchining xavfsizligini ta'minlashga yordam beradi. Modern texnologiyalar va
yangi materiallar tormoz tizimlarining samaradorligini va xavfsizligini sezilarli
darajada oshirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ikromov N. et al. Analysis of transport and its cargo processes //E3S Web of
Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 548. – С. 03021.
2.
Юлдашев А. Avtomobillarning erkin va majburiy tebranishlar sinovi apparati
(tm 155) yordamida tahlil qilish //Scienceweb academic papers collection.–
2022.
3.
Abdusamat o’g’li H. J. et al. MAINTENANCE AND REPAIR OF CARS
RUNNING ON LIQUEFIED AND COMPRESSED GAS //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 36. – №. 5. –
С. 181-184.
4.
Yuldashev A., Abdumuminova N., Xalimov J. ПОВЫШЕНИЕ КРИТЕРИИ
ОЦЕНКИ ЗНАНИЙ СТУДЕНТА ОБЪЕКТИВНО С НАУЧНЫМИ
ИССЛЕДОВАНИЯМИ //Точная наука. – 2018. – №. 26. – С. 113-115.
5.
Abdusamat Y., Nigora A., Javohir X. ПОВЫШЕНИЕ КРИТЕРИИ ОЦЕНКИ
ЗНАНИЙ
СТУДЕНТА
ОБЪЕКТИВНО
С
НАУЧНЫМИ
ИССЛЕДОВАНИЯМИ INCREASING ASSESSMENT CRITERIA OF THE
STUDENT KNOWLEDGE OBJECTIVELY WITH SCIENTIFIC RESEARCH
//Журнал выпускается ежемесячно, публикует статьи по естественным
наукам. Подробнее на www. t. – Т. 2. – С. 118.
