Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
18
ISSN:3030-3621
IQLIM O‘ZGARISHI MUAMMOSI NATIJASIDA CHO‘LLANISH
JARAYONINING INTENSIVLASHUVI: QIZILQUM VA QORAQUM
CHO‘LLARI MISOLIDA
Tuxtamuratova Dilnoza Dilmurodovna
Buxoro davlat Pedagogika instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada iqlim o‘zgarishi tufayli cho‘llanish
jarayonining jadallashuvi muammosi Qizilqum va Qoraqum cho‘llari misolida tahlil
etilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bu hududlarda yog‘in miqdorining kamayishi,
haroratning ortishi, o‘simlik qoplamining qisqarishi va suv resurslarining tanqisligi
cho‘llanish jarayonini kuchaytirayotgan asosiy omillar sifatida aniqlangan.
Shuningdek, maqolada cho‘llanish oqibatlari va unga qarshi kurashish yo‘llari
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Cho‘llanish, iqlim o‘zgarishi, Qizilqum, Qoraqum, ekologiya, suv
resurslari, harorat, degradatsiya, Orolqum.
So‘nggi o‘n yilliklarda global miqyosda iqlim o‘zgarishi insoniyatning ijtimoiy-
iqtisodiy hayotiga va tabiiy ekotizimlarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yarim
qurg‘oqchil va qurg‘oqchil mintaqalarda bu holat cho‘llanish jarayonini keskin
kuchaytirmoqda. O‘zbekiston hududining katta qismini tashkil etuvchi Qizilqum va
Qoraqum cho‘llari iqlim o‘zgarishi natijasida cho‘llanishning yaqqol namunasiga
aylangan. Ushbu maqolada ushbu hududlarda cho‘llanish jarayonining asosiy sabablari
va oqibatlari tahlil qilinadi, hamda ularni yumshatish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Yer sharida sodir bo‘layotgan iqlim o‘zgarishlari nafaqat qutb hududlaridagi
muzliklarning erishi yoki okean sathining ko‘tarilishi bilan cheklanmaydi. U, ayniqsa,
O‘zbekiston kabi kontinental iqlim hukmron bo‘lgan mamlakatlarda cho‘llanish, yer
degradatsiyasi va suv tanqisligi kabi muammolar bilan namoyon bo‘lmoqda.
Cho‘llanish — tabiiy yoki antropogen omillar ta’sirida unumdor yerlarning ekologik
jihatdan yaroqsiz holga kelishidir. Jahon miqyosida cho‘llanish Yer yuzining 40
foizidan ortiqroq qismini qamrab olgan va bu hududlarda 2 milliarddan ortiq aholi
istiqomat qilmoqda.
Markaziy Osiyo mintaqasi, xususan, Qizilqum va Qoraqum cho‘llari bu
jarayonning eng yaqqol zonalaridan hisoblanadi. O‘zbekistonning shimoliy va g‘arbiy
hududlarini egallagan bu cho‘llar tarixan o‘ziga xos iqlim sharoiti, flora va fauna
tizimiga ega bo‘lsa-da, oxirgi o‘n yilliklarda bu ekotizim izchil yemirilmoqda. Bunga
sabab bo‘layotgan asosiy omillardan biri — haroratning oshishi va yog‘in miqdorining
kamayishidir. Bular cho‘llanish jarayonining tabiiy asosini tashkil qilsa, aholining yer
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
19
ISSN:3030-3621
va suvdan samarasiz foydalanishi, o‘rmonlarning kesilishi va noto‘g‘ri sug‘orish
siyosati esa antropogen omillar sirasiga kiradi.
Mazkur maqola aynan shu omillarni Qizilqum va Qoraqum cho‘llari misolida
ilmiy asosda yoritishga, mavjud muammolarni tahlil qilish va ularga yechim taklif
qilishga qaratilgan.
Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
Kartografik tahlil
: so‘nggi 30 yillik kosmik suratlar asosida Qizilqum va
Qoraqum hududlarining o‘zgarish dinamikasi o‘rganildi.
Tahliliy statistik usul
: O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi ma’lumotlari asosida iqlim
ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar tahlil qilindi.
Suhbat va intervyu usuli
: mahalliy aholi va mutaxassislar bilan o‘tkazilgan
suhbatlar asosida cho‘llanish oqibatlari va ularning yashash tarziga ta’siri
o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
Qizilqum cho‘li
hududida o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 30 yil davomida 15–
20% ga kamaygan, bu esa tuproqdagi namlik darajasining keskin pasayishiga olib
kelgan.
Qoraqum cho‘li
hududida esa 1980–2020 yillar oralig‘ida o‘rtacha harorat 1,6
°C ga oshgan.
Suv manbalarining kamayishi (ayniqsa Amudaryo va Sirdaryo suv oqimining
qisqarishi) natijasida o‘simlik qoplami qisqargan, ayrim hududlar butunlay o‘simliksiz
qolgan.
Tuproq eroziyasi va tuzlanish jarayoni kuchaygan, natijada qishloq xo‘jaligiga
yaroqli yerlar soni kamaygan.
Aholining migratsion faolligi oshgan – chorvachilik va dehqonchilik bilan
shug‘ullanuvchi aholi boshqa hududlarga ko‘chishga majbur bo‘lgan.
Tadqiqot natijalari iqlim o‘zgarishi cho‘llanish jarayonining asosiy
drayverlaridan biri ekanligini ko‘rsatdi. Qizilqum va Qoraqum cho‘llari ekologik
jihatdan zaif zonalardan biri hisoblanadi va harorat ko‘tarilishi, yog‘in kamayishi,
shamol eroziyasi kabi omillar bu hududlarni yanada mo‘rtlashtirmoqda. Cho‘llanish
faqatgina ekologik emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy muammo hamdir. Ayniqsa, suv
resurslariga qaram bo‘lgan hududlar (masalan, Amudaryo deltasida joylashgan
yerlarda) cho‘llanishning salbiy ta’siri aholining turmush darajasini pasaytirgan.
Bundan tashqari, sobiq Orol dengizining qurishi Qoraqum cho‘lida sun’iy
ravishda yangi cho‘l hududi — Orolqum cho‘lining paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu esa
cho‘llanishni nafaqat tabiiy, balki antropogen omillar ta’sirida kuchayayotgan jarayon
sifatida baholash imkonini beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
20
ISSN:3030-3621
Qizilqum va Qoraqum cho‘llaridagi cho‘llanish jarayonlari iqlim o‘zgarishining
aniq va og‘ir oqibatlaridan biridir. Ushbu holatga qarshi quyidagi choralarni amalga
oshirish zarur:
Muqobil sug‘orish texnologiyalarini joriy etish.
Tuproqni barqaror foydalanish tamoyillarini rivojlantirish.
Qurg‘oqchil hududlarda moslashuvchan qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini
rivojlantirish.
O‘rmonzorlashtirish va bioxilma-xillikni tiklashga doir milliy dasturlarni
kengaytirish.
Cho‘llanishga qarshi kurashda mahalliy aholi, ilmiy muassasalar va davlat
organlarining hamkorlikda harakat qilishi eng muhim omillardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov, A. Sh. (2022).
O‘zbekiston iqlimi va ekologik xavfsizlik
. Toshkent:
Fan.
2.
UNCCD (2023).
Desertification in Central Asia
. United Nations Convention to
Combat Desertification.
3.
FAO (2021).
Land Degradation in Arid Regions
. Food and Agriculture
Organization of the United Nations.
4.
Gafurov, J., & Xojayev, T. (2020).
Cho‘l hududlarida tuproq degradatsiyasi
.
Samarqand: Zarafshon Press.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya vazirligi (2024).
Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha
hisobot
.
