Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
107
ISSN:3030-3621
O'ZBEK TILINING TARJIMADAGI MILLIY RANG-BARANGLIKNI
IFODALASHDAGI ROLI: G'OFUR G'ULOM MENING O‘G‘RIGINA
BOLAM HIKOYASI MISOLIDA
Kan Viktoriya Vyacheslavovna
Andijon davlat chet tillar instituti
Romano-German va Slavyan
tillari fakulteti talabasi
k.viktoriya017@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Egamova N.T
Andijon davlat chet tillar instituti
Romano-German va Slavyan
tillari fakulteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada G‘ofur G‘ulomning «Mening o‘g‘rigina bolam»
hikoyasi misolida o‘zbek tilining tarjimadagi milliy rang-baranglikni ifodalashdagi
roli tahlil qilinadi. Maqolada o‘zbek xalqining madaniy xususiyatlarini, urf-odatlari
va hissiyotlarini aks ettiruvchi realiyalarni tarjimaga qanday yondashish kerakligi,
shuningdek, bu jarayonda tarjimonning roli haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek tili, tarjima, milliy rang-baranglik, realiyalar, G‘ofur
G‘ulom, madaniy xususiyatlar.
Аннотация:
В данной статье анализируется роль узбекского языка в
передаче национального колорита на примере рассказа Гафура Гуляма «Mening
o‘g‘rigina bolam». Рассматриваются особенности подхода к переводу реалий,
отражающих культурные особенности, обычаи и эмоции узбекского народа, а
также роль переводчика в этом процессе.
Ключевые слова:
узбекский язык, перевод, национальный колорит, реалии,
Гафур Гулям, культурные особенности.
Abstract: This article analyzes the role of the Uzbek language in conveying
national color in translation, using G‘afur G‘ulom's short story “Mening o‘g‘rigina
bolam” as an example. It discusses approaches to translating cultural realia that
reflect the traditions, customs, and emotions of the Uzbek people, as well as the
translator’s role in this process.
Keywords:
Uzbek language, translation, national color, realia, G‘afur G‘ulom,
cultural features.
O'zbek tili, o'zining boy tarixi va madaniy merosi bilan, tarjimaga milliy rang-
baranglikni yetkazishda muhim o'rin egallaydi. Tarjima nafaqat bir tildan ikkinchi tilga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
108
ISSN:3030-3621
so'zlarni o'tkazish jarayoni, balki tilga xos bo'lgan his-tuyg'ularni, madaniy
xususiyatlarni va milliy an'analarni etkazish san'atidir.
O'zbek adabiyoti, ayniqsa Abdulla Qodiriy, G'afur G'ulom, Abdulla Qahhor kabi
mualliflarning asarlari, o'zbek xalqining madaniyati, an'analari va turmush tarzini aks
ettiruvchi o'ziga xos leksika bilan boyitilgan. Ushbu asarlarning rus tiliga tarjimasi
nafaqat tilni bilishni, balki madaniy xususiyatlarni ham chuqur tushunishni talab etadi,
chunki tarjimon nafaqat so'zlarni, balki milliy rang-baranglikni va ularning o'ziga xos
hissiyotlarini saqlab qolishi zarur.
Tarjimadagi eng muhim jihatlardan biri bu realiyalarni, ya'ni boshqa tilga
to'g'ridan-to'g'ri tarjima qilinmaydigan o'ziga xos tushunchalar va hodisalarni
ifodalashdir. Masalan, G'afur G'ulomning hikoyalarida o'zbek oilaviy hayoti, an'analari
va milliy xususiyatlariga oid ifodalar ko'pincha uchraydi. Tarjimon bu tushunchalarni
rus tiliga o'zgartirishda, ularni o'quvchi uchun tushunarli qilib, asl asardagi muhitni
saqlab qolish kerak.
G'ofur G'ulomning «Mening o‘g‘rigina bolam» hikoyasi o'zbek adabiyotining
betakror asarlaridan biri bo'lib, unda o'zbek xalqining hayot tarzi, ijtimoiy muammolar
va insonning ichki dunyosi chuqur tasvirlangan. Ushbu asar nafaqat o'zbek tilining
o'ziga xos xususiyatlarini, balki xalqning urf-odatlarini, qadriyatlarini va hissiyotlarini
ham aks ettiradi. Tarjima jarayonida milliy rang-baranglikni saqlash, asarning
mohiyatini to'liq etkazish uchun juda muhimdir, chunki til nafaqat ma'lumotlar uzatish
vositasi, balki milliy ruhning ifodasi hisoblanadi. Tarjimada milliy rang-baranglikni
ifodalash, ayniqsa, G'ofur G'ulomning «Mening o‘g‘rigina bolam» hikoyasi kabi
asarlarning tarjimasi jarayonida katta ahamiyatga ega. Tarjimada o'zbek tilining boy
leksikasi, dialektal xususiyatlari, xalqona iboralari va so'z birikmalarini saqlash, asl
asarning ma'nosini yo'qotmasdan boshqa tilga o'tkazish uchun juda muhimdir. O'zbek
tilining tarjimadagi milliy rang-baranglikni ifodalashdagi o'rni, ayniqsa, adabiy
tarjimada va xalqaro madaniyatlararo muloqotda o'zining ahamiyatini namoyon qiladi.
G‘afur G‘ulomning «Mening o‘g‘rigina bolam» hikoyasi o‘zbek xalqining
turmush tarzi, urf-odatlari va madaniy hayotini aks ettiruvchi realiyalarga boy
asarlardan biridir. Bu hikoyada ishlatilgan so‘z va iboralar orqali o‘zbek milliy
ruhiyati, ijtimoiy munosabatlari hamda tarixiy-madaniy konteksti yaqqol namoyon
bo‘ladi. Realiyalar — bu biror xalqning hayot tarziga, tarixiga, geografik sharoitiga va
madaniyatiga xos bo‘lgan leksik birliklar bo‘lib, ularni boshqa tilga tarjima qilishda
nafaqat til, balki madaniy tafakkur darajasi ham hisobga olinadi. Masalan, hikoyadagi
«do‘ppi», «ayvon», «sho‘rva» kabi so‘zlar o‘zbek xalqining madaniy kodini
ifodalovchi realiyalardir. Tarjimon uchun bunday birliklarni boshqa tilga o‘girishda
muhim vazifa — ularning ma’no va funksional yukini asrab qolishdir. Turli
tadqiqotchilar realiyalarni har xil yondashuvlar asosida tasniflagan: ayrimlar ularni
tarixiy va madaniy belgilar asosida, boshqalar esa lingvistik funksiyalari bo‘yicha
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
109
ISSN:3030-3621
ajratgan. Shu sababli, realiyalarni tarjima qilish nafaqat tilshunoslik, balki
madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan ham dolzarb masaladir.
Bu atama birinchi marta 1952-yilda tadqiqotchi L.N. Sobolev tomonidan
qo‘llanilgan; u “realiya” atamasini hozirgi zamonaviy ma’nosida ishlatadi va unga
ancha puxta ta’rif ham beradi [3; b. 290].
S. Vlaxov va S. Florin realiyalarni ifoda vositalarining alohida toifasiga
ajratadilar. Ularning fikricha, realiyalar — bu “bir xalq hayoti, urf-odati, madaniyati,
ijtimoiy taraqqiyotiga xos bo‘lgan, boshqa xalqqa noma’lum yoki begona bo‘lgan,
milliy va (yoki) zamonaviy koloritni ifodalovchi, odatda boshqa tilda aniq muqobili
bo‘lmagan, tarjima jarayonida alohida yondashuvni talab qiladigan so‘zlar va
iboralar”dir [1; b. 45].
G. D. Tomaxinning ta’rifiga ko‘ra, realiyalar — bu “muayyan millat va
xalqlargagina xos bo‘lgan moddiy madaniyat predmetlari, tarixiy voqealar, davlat
institutlari, milliy va folklor qahramonlari, mifologik mavjudotlar va shu kabilarning
nomlari”dir [2; b. 13].
Milliy rang-baranglik, o'zbek tilining xususiyatlarini ifodalash, boshqa tilga
o'tkazishda o'ziga xos qiyinchiliklar yaratadi, lekin shu bilan birga, o'zbek xalqining
ruhiyatini, uning tarixiy-madaniy merosini va turmush tarzini tushunishga imkon
beradi. G'ofur G'ulomning «Mening o‘g‘rigina bolam hikoyasi» tarjimasida milliy
rang-baranglikni saqlash va to'liq aks ettirish mas'uliyati tarjimachi uchun juda katta
ahamiyatga ega. Asar nafaqat o'zbek xalqining turmush tarzini, balki uning tilini, urf-
odatlarini va ijtimoiy qadriyatlarini tasvirlaydi «Mening o‘g‘rigina bolam hikoyasi»
hikoyasida o'zbek tilining o'ziga xos leksik elementlari, dialektal iboralari, xalqona
so'zlari va uslubi orqali milliy ruh aniq seziladi. Tarjimada bu elementlarni saqlab
qolish va ularni boshqa tilga to'liq va aniq tarzda o'tkazish, asarning ruhini va
mazmunini saqlashda juda muhim ahamiyatga ega. Tarjimachi o'zbek tilining milliy
xususiyatlarini to'liq aks ettirish uchun, asl tilning o'ziga xosligini yaxshi tushunishi,
o'zbek xalqining mentalitetini, urf-odatlarini va madaniy xususiyatlarini bilishi zarur.
Tarjimadagi milliy rang-baranglik, nafaqat tilning o'ziga xos xususiyatlarini,
balki o'zbek xalqining dunyoqarashini, qadriyatlarini va hayot tarzini aks ettiradi.
G'ofur G'ulomning «Mening o‘g‘rigina bolam» hikoyasida ishlatilgan iboralar,
masalan, «yo'lda» (yo'l), «xona» (uy), «g'oya» (fikr) kabi so'zlar o'zbek tilining
boyligini va xalqning ruhiyatini namoyon etadi. Bu so'zlar o'zbek xalqining
jamiyatdagi o'rni, uning ijtimoiy va madaniy hayotiga bo'lgan qarashlarini aks ettiradi.
Tarjimada bunday so'zlar va iboralarni to'liq va aniq tarzda tarjima qilish, o'zbek
tilining madaniy xususiyatlarini to'liq aks ettirishga yordam beradi. Shu bilan birga, bu
jarayonda tarjimachi o'zbek tilining milliy rang-barangligini saqlash uchun eng yaxshi
imkoniyatlarni yaratishi zarur. Tarjima jarayonida milliy rang-baranglikni ifodalash,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
110
ISSN:3030-3621
o'zbek tilining xalqona va milliy elementlarini boshqa tilga to'liq o'tkazish, tarjimaning
muvaffaqiyatli bo'lishini ta'minlaydi.
Tarjimada realiyalarni berishning asosiy strategiyalarini ko'rib chiqishdan avval,
muayyan misollarni tahlil qilishga o'tish muhim.
Transliteratsiya — bu tarjima qilingan tildagi so'zning grafik (harf) tarkibini
avvalgi tildagi so'zniing grafeamalari orqali berish (grafeamalar darajasidagi berilgan
joiza): mahalla — mahalla, chapan — chopon, kavushi — kovush.
Transkriptsiya — bu tarjima qilinayotgan so'zniing ovoziy shaklini tarjima
qilingan tildagi harflar bilan berish (fonemalar darajasidagi berilgan joiza): ayvan —
aivon, kumgan — kumgan.
Transkriptsiya va transliteratsiya milliy rang-barang leksikasini berishda keng
qo'llaniladi, ayniqsa tarjima tilida bunday terminlarga analog mavjud bo'lmasa.
Kalkirovka — so'zni yoki iborani shunchaki bevosita (so'zma-so'z) tarjima
qilish, bu orqali uning semantikasini maksimal darajada saqlash. Masalan: buva-ata —
otca-ded, buvidjan — bobushka-dusha, domla — o'qituvchi, maktab — maktab.
Tasviriy tarjima
— leksik birlikning ma'nosini uzoq izohli iboralar yordamida
berish, ularning mohiyatini tushuntirish. Masalan: mardiker — vaqtincha yoki
mavsumiy ishlarni bajaradigan ishchi, ellikbashi — jamoadagi katta, tartibni saqlash
va soliq yig'ish uchun javobgar, dyadya-arbakash — odamlarni yoki yuklarni attor yoki
ishlatilgan eshak bilan tashish bilan shug'ullanadigan erkak.
Yaqinlashtirilgan tarjima
— tarjima tili uchun aniq analogi bo'lmagan leksik
birlik uchun yaqin ma'noga ega bo'lgan ekvivalentni tanlash. Bunday ekvivalentlarni
«analoglar» deb atash mumkin.[3; с. 29-30]
1.Курпача
Ma’nosi: O‘zbek xalqining milliy yotish an’anasiga xos bo‘lgan yumshoq,
tikilgan gilamcha.
Uy anjomlari orqali xalqning turmush tarzini ifodalaydi. Ko‘rpacha o‘zbek
xonadonlarining ajralmas qismidir.
2. Чай
Ma’nosi: Har bir o‘zbek uyida kundalik ichimlik sifatida choy ichiladi. Mehmon
kutish, suhbat qilish, hatto jiddiy masalalarni muhokama qilish ham choy ustida
kechadi.
O‘zbekona mehmondo‘stlik, samimiyat ramzi sifatida milliy ruhni aks ettiradi.
3. Базар
Ma’nosi: Mahalliy savdo joyi, o‘zbek hayotida markaziy o‘rin tutadigan joy.
Bozor – bu nafaqat savdo, balki odamlar orasidagi muloqot, yangiliklar
almashinuvi, madaniyat markazi.
4. Махалла
Ma’nosi: Mahalla – ijtimoiy jamoa birligi, mahalliy hamjamiyat.[5]
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
111
ISSN:3030-3621
O‘zbek jamiyatining o‘ziga xos tuzilmasi, qo‘shnichilik, birdamlik va ijtimoiy
hayot markazi sifatida milliylikni aks ettiradi.
Bu so‘zlar, o‘z o‘rnida, milliy koloritni, o‘zbek xalqining o‘ziga xos turmush
tarzi va ijtimoiy-mahalliy munosabatlarini ifodalaydi. Ularni rus tiliga tarjima qilishda,
ularning ma’nosini to‘liq berish qiyin, chunki har bir so‘z o‘zbek kontekstida aniq bir
xalqning madaniyati, urf-odatlari va turmush tarzini anglatadi. Shuning uchun, bu
so‘zlar va realiyalar hikoyaning muhim qismi bo‘lib, ularning ahamiyati tarjimadagi
muammolarni ko‘rsatadi va buning natijasida ularni aniq tarjima qilish qiyinlashadi.
O'zbek tili o'zining boy madaniy merosi bilan tarjimaga milliy rang-baranglikni
etkazishda muhim o'rin tutadi. Tarjima nafaqat so'zlarni, balki xalqning urf-odatlari,
qadriyatlari va hissiyotlarini saqlashni ham talab qiladi. G'ofur G'ulomning «Mening
o‘g‘rigina bolam» hikoyasida ishlatilgan realiyalar, masalan, «do‘ppi», «ayvon» va
«sho‘rva» kabi so'zlar, o'zbek xalqining madaniyati va turmush tarzini aks ettiradi.
Ularni boshqa tilga to'g'ri tarjima qilish qiyin, chunki har bir so'z o'zbek xalqining
an'analarini ifodalaydi.
Tarjimon realiyalarni saqlab qolish orqali asarning mohiyatini to'liq etkazishi
zarur. Tarjima jarayonida milliy rang-baranglikni ifodalash, o'zbek tilining
xususiyatlarini saqlash va xalqning madaniy merosini yoritish uchun juda muhimdir.
Bu jarayon tarjimaning muvaffaqiyatli bo'lishini ta'minlaydi va o'zbek xalqining
dunyoqarashini tushunishga yordam beradi.
Adabiyot:
1.
1.Влахов С.И., Флорин С.П. Непереводимое в переводе. – Изд.4-е – М.:
«Р.Валент», 2009.
2.
Tomaxin G. D. «Realiyalari tilda va madaniyatda». – M.: IYaSh, 1997. B. 13.
3.
Sobolev L.N. «Tasvirni tasvir bilan tarjima qilish haqida». // «Hunarli tarjima
masalalari». / L.N. Sobolev. – M., 1955. – B. 290.
4.
G‘afur G‘ulom. «Mening o‘g‘rigina bolam» [Elektron manba]. – Kirish manzili:
https://ziyouz.uz/ozbek-nasri/gafur-gulom/gafur-gulom-mening-ogrigina-bolam-
hikoya/
(murojaat sanasi: 22.03.2025).
5.
Гафур Гулям. Воришка [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://www.ziyouz.uz/ru/proza/uzbekskaya-sovremennaya-proza/606-2012-09-
06-10-59-15
