Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
77
ISSN:3030-3621
O‘LCHASH VOSITALARI VA TIZIMLARINING METROLOGIK
ISHONCHLILIGINI TADQIQ QILISH
Mahmudov G‘.B.
NavDKTU dotsenti,
PhD.
Norboyeva M.G‘.
NavDKTU magistri
Qahhorova S.F.
NavDKTU talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sanoat ishlab chiqarish korxonalarida
ishlatilayotgan o‘lchash vositalari va tizimlarining metrologik ishonchliligi bo‘yicha
tahliliy ma’lumotlar, ko‘rsatkichlar va bajarilishi zarur bo‘lgan muhandislik ishlari
batavsil yoritilgan. O‘lchash vositalari va tizimlarining ishlash jarayonida ishonchlilik
ko‘rsatkichlari hamda buzilmay ishlash qobiliyatlari tahlil qilingan, Bundan tashqari
o‘lchash vositalari va tizimlarining ishonchliligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar ham
o‘rganilib chiqilgan.
Kalit so‘zlar.
O‘lchash vositasi, ishonchlilik, metrologik ishonchlilik, metrologik
xarakteristika, texnik xizmat ko‘rsatish, nisbiy ishonchlilik.
Jahonda bugungi kunda zamonaviy sanoat ishlab chiqarishlarida import o‘rnini
bosuvchi mahsulotlarni, ayniqsa turli funksionallik va maqsadlarga mo‘ljallangan
yuqori texnologik uskunalarni ishlab chiqarish va yo‘lga qo‘yishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Energetika, sanoat ishlab chiqarish korxonalari, transport, foydali
qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash, axborot-kommunikatsiyalar va boshqa
sohalarga xizmat ko‘satuvchi murakkab texnologik jarayonlar va ishlab chiqarishlarni
boshqarish tizimlarining elementlari va qurilmalari, o‘lchash vositalari va tizimlari
(O‘VT) ning ishonchliligini oshirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Jahonda
O‘VT ning sifatini ta’minlash, matematik apparatni qo‘llagan holda o‘lchash
jarayonini texnik hamda metrologik xarakteristikalarini oshirish usullari va vositalarini
ishlab chiqish va ishonchlilikni ta’minlashga yo‘naltirilgan tadqiqotlar olib borilmoqda
[1]. Bu borada, O‘VT ning ishlash ishonchliligini oshirish asosiy vositasi bo‘lib,
ularning samaradorligi, natijaviyligi va resurslar hajmining ortib borayotgan
talablariga javob berishi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan, yuqori
ishonchlilikni ta’minlaydigan [2] va dastlabki o‘lchash axborotlarini uzatish va qayta
ishlash haqiqiyligini oshirish usullarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish
bo‘yicha tadqiqotlarga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Professor P.V. Novitskiy guruhi tomonidan ishlab chiqilgan [3] O‘VT ning
xatoligi o‘zgarishini yagona tavsiflash asosidagi metrologik ishonchlilik (MI) ni
baholashga tamoman yangi yondashuv turli korxonalar tomonidan yaratilgan O‘VT
ning barqarorligini qiyosiy baholash, yetarli bo‘lmagan barqarorlik sabablarini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
78
ISSN:3030-3621
aniqlash va uni oshirish yo‘llarini belgilash imkonini beradi. Ammo bu tavsifning
imkoniyatlari juda cheklangan. O‘VT bo‘yicha o‘zgarish tezliklarining taqsimlanishi,
o‘zgarish yo‘nalishini o‘zgartirish imkoniyati, O‘VT ning tuzilishi hisobga olinmagan.
Taklif etilayotgan modellar loyihalash bosqichida O‘VT ning MI ni hisoblash va shu
orqali qabul qilinadigan texnik yechimlarni optimallashtirish imkonini bermaydi.
Metrologik ishonchlilik (MI) – bu
O‘VT
ning saqlash xususiyati va metrologik
xarakteristikalarning belgilangan qiymatlarini ma’lum vaqt davomida ishlash
sharoitida va normal ishlash rejimlarida bo‘lishi hisoblanadi.
O‘VT
ning MI ni aniqlash
uchun metrologik xarakteristikalarning dastlabki o‘zgarishlarini topish va qurish kerak.
Olingan natijalarni katta vaqt oralig‘ida ekstrapolyatsiya qiluvchi matematik model
bilan aniqlash mumkin. O‘VT metrologik jihatdan yaxshi holatda saqlash uchun vaqti-
vaqti bilan tekshirish kerak [4]. Qayta tekshiruvlar oralig‘ini tanlashda, tez-tez
tekshiruvlar foydasiz bo‘lishi mumkin, shu bilan birga juda kam tekshiruvlar o‘lchash
xatoliklarini oshirib yuborishi mumkin. Shuning uchun bu oraliqni to‘g‘ri va samarali
tanlash muhim hisoblanadi.
Tekshirishlar oralig‘i ma’lumotlar bir xil oraliqlarda raqamlar orasida bo‘lishi
mumkin, ammo bular haqiqiy qiymatga bog‘liq emas va ular aniq bir miqdorni
ko‘rsatmaydi. O‘zaro tekshirish oralig‘ini aniqlash aniqlik ko‘rsatkichlarining yoki MI
ning bog‘liqligini modellashtirish asosida amalga oshirilishi mumkin. Ishonchlilikni
ta’minlash muammosi mahsulotlarimizni yaratishda hamma bosqich bilan bog‘liq
bo‘ladi.
Tekshirish oralig‘ini aniqlashning asosiy 2 ta turi mavjud:
1. Iqtisodiy me’zon asosida;
2. Oraliq tekshiruv muddatini ixtiyoriy belgilab, xizmat muddati davomida uni
moslashtirgan holatda.
1989-yilda Baumgarten degan olim ishonchlilikning 2 ta turini aniqlagan. U
nisbiy va mutlaq ishonchlilik deb nom bergan [2].
Nisbiy ishonchlilik – insonlar orqali bir necha marotaba takrorlansa ham
vazifalar, natijalari bir xil tartibda qolish darajasi hisoblanadi.
Mutlaq ishonchlilikda esa takroriy o‘lchashlar insonlar uchun qanchalik farq
qilish darajasi hisoblanadi. Bunda ular qancha kam farq qilsa, ishonchlilik shuncha
yuqori bo‘ladi. O‘lchashlarning standart xatoligi, o‘zgaruvchanlik koeffitsienti, Bland
va Altman tomonidan 1986-yilda taklif berilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
79
ISSN:3030-3621
1-rasm. O‘lchash vositalari va tizimlarining ishonchligiga ta’sir
ko‘rsatuvchi omillarning tahlili
Ishonchlilikni ta’minlash muammosi mahsulotni yaratishning barcha bosqichlari
bilan amalga oshiriladi. Mahsulot ishonchliligi va uni loyihalash, hisoblash jarayonida
amalga oshiriladi va jarayonda ta’minlanadi. Uning ishlab chiqarish texnologiyasini
to‘g‘ri tanlash, sifat nazorati orqali ishlab chiqarish materiallari, yarim tayyor
mahsulotlardan tashkil topadi.
Ishonchlilik mahsulotlarni saqlashning to‘g‘ri usullaridan foydalangan holda
saqlanadi va qo‘llab-quvvatlanadi. Ishonchlilikni iqtisodiy ko‘rsatkichi ishonchlilikni
baholashda juda muhim rol o‘ynaydi. Ishonchlilikka ta’sir etuvchi asosiy omillarga
mahsulotlarni ekspluatatsiya qilishda quyidagilar kiradi:
1) Ekspluatatsiya sharoitlari (ishlab chiqarish va iqlim sharoitlari).
2) Texnik xizmat ko‘rsatish tizimi.
3) Xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning malakasi va mahsulotlarning ishonchliligi
va chidamliligini ta’minlash muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy kompyuterlar va mikroprotsessorlarning keng qo‘llanilishi O‘VT
dan [5] foydalanish tobora kundan kunga rivojlanib bormoqda. Bunday usullarga
namunaviy signallarni ishlab chiqish va sinov usullari kiradi. Ularning asosi maxsus
tashkil etilgan o‘lchashlar siklini bajarish jarayonida o‘lchash vositasining o‘zgartirish
funksiyasini identifikatsiya qilishdan iborat [6]. Identifikatsiya modelini yechish uchun
asbob yoki tizimning o‘lchash kanali funksional model ko‘rinishida tasvirlanadi.
Identifikatsiya masalasini yechish uchun o‘lchash kanali O‘VT ning funksional
modeli ko‘rinishida ifodalanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
80
ISSN:3030-3621
Y = F (X, a
0
, a
1
, …, a
n
)
bu yerda,
X
– kirish kattaligi,
Y
– chiqish kattaligi,
a
0,
a
1, ...,
a
n
–
matematik
modelning parametrlari.
Eng ko‘p hollarda o‘zgartirish funksiyasining matematik modeli sifatida darajali
polinom qo‘llaniladi.
Ishlab chiqarish korxonalarida
O‘VT
ning ishonchliligiga xos xususiyat
metrologik buzilishlarning mavjudligi va ishonchlilikni tahlil qilishda ularga ustuvor
e’tibor qaratish zarur. Metrologik nosozliklar ishlashdagi nosozliklardan farqlanishi
o‘lchash ma’lumotlarining buzilishiga, o‘lchashlar birligi tamoyilining buzilishiga, turli
xil amaliy vazifalarning bajarilmasligiga yoki sifatining pasayishiga olib keladigan
yashirin namoyon bo‘lish xususiyatlari, loyihalash va foydalanishda ishonchlilikni
ta’minlash usullari o‘rganilib chiqildi. Bundan kelib chiqib, ushbu farqlar MI va
o‘lchash vositalarining ishlash ishonchliligi ko‘rsatkichlarini alohida me’yorlash
zarurligini taqozo etadi [7-8].
Hozirgi kunga kelib parametrik ishonchlilikni analitik baholashning nazariy
asoslangan va ayni paytda sodda hamda universal usuli topilmagan. Tasodifiy
jarayonlarning chiqishlar nazariyasiga asoslangan usullar murakkabligi sababli keng
qo‘llanilmagan. Odatda, parametrlar o‘zgarishining bir xil yo‘nalishda borishi haqidagi
farazdan foydalanadigan usullar qo‘llaniladi, biroq bu faraz nafaqat tajriba
ma’lumotlari bilan tasdiqlanmaydi, balki ichki ta’sirlarga ham ega [9].
Barqarorlik birlamchi bo‘lib, u faqat SI konstruksiyasiga, uni tayyorlash sifatiga
va foydalanish sharoitlariga bog‘liq. MI barqarorlikka nisbatan ikkilamchi xususiyat
hisoblanadi, chunki u nafaqat barqarorlikka, balki metrologik xarakteristikaning ruxsat
etilgan qiymatlari chegarasiga, boshlang‘ich xatolikka va SI ga metrologik xizmat
ko‘rsatish tizimiga ham bog‘liq [10]. Shu sababli, SI ning MI ni tahliliy baholash faqat
uning beqarorligini baholagandan so‘ng mumkin bo‘ladi.
Eskirish va yeyilishning fizik-kimyoviy jarayonlari haqidagi zamonaviy
tasavvurlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki,
O‘VT
ning MI nazariyasining aksiomalari
sifatida metrologik xususiyatlar beqarorligining vaqt va o‘lchash diapazoni bo‘yicha
o‘zgarish trayektoriyalarining uzluksizligi haqidagi taxminlarni qabul qilish mumkin.
Texnik tizimning mutlaq xavfsizligi holati amalga oshirib bo‘lmaydi va har doim
qoldiq, ya’ni texnik xavf mavjud bo‘ladi. Xavfni tahlil qilish natijalari himoya
qurilmalari va shaxsiy himoya vositalarini qo‘llashni asoslash, o‘rnatish va foydalanish
qoidalariga rioya qilishni ishlab chiqish, malakali xodimlarni tayyorlash orqali eng
xavfsiz loyihani ishlab chiqishga yordam beradi.
Adabiyotlar
1.
Тurayev Х.S. “Texnologik jarayonlarni boshqarish tizimlarining elementlari va
tarkibiy qismlarining ishonchliligini oshirish usullari va algoritmlari” Avtoreferat.
Toshkent – 2022. «Tipograff» MChJ bosmaxonasida chop etilgan. 45-bet.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
81
ISSN:3030-3621
2.
Bruton A, Conway J.H and Holgate S.T. (2000) “Reliability: What is it and how is
it measured?” Physiotherapy, 86, 2, 94-99.
3.
Новицкий П.В., Зограф И.А., Лабунец В.С. “Динамика погрешности средств
измерений” Ленинград: Энергоатомиздат, 1990, 191 p.
4.
Bland J.M. and Altman D.G. (1986). “Statistical methods for assessing agreement
between two methods of clinical measurement”, The Lancet, February 8, 307-310.
5.
Masharipov Sh.М., Rakhmatullaev S.A. and Djumaniyazova N.A. “New method
for establishing intercalibration intervals of measuring instruments based on the
study of metrological reliability” E3S Web of Conferences 627, 02013 (2025)
GEOTECH-2025
6.
Грязин Д.Г. Основы метрологии и метрологического обеспечения. – СПб:
Университет ИТМО, 2019 – 72 с.
7.
Медведевских С.В., Тетерук Р.А. “Интервалы между поверками средств
измерений: методические и нормативно-правовые аспекты определения.
Измерительная техника. 2022;(7): С. 49-53.
8.
Jumaev O. et al. Development of a digital signal processing model using a
frequency synthesizer and synthesis of quadrature conversion circuits //E3S Web of
Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 419. – С. 01003.
9.
Jumaev O. et al. Algorithms to improve system reliability //E3S Web of
Conferences. – EDP Sciences, 2025. – Т. 627. – С. 04008.
10.
Mahmudov G. et al. Ion selektiv elektrodlari yordamida nacn konsentratsiyasini
o‘lchash tizimini tadqiq qilish //International Journal of Advanced Technology and
Natural Sciences. – 2025. – Т. 6. – №. 1. – С. 5-11.
