Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
69
ISSN:3030-3621
NEFTNI QAYTA ISHLASH TEXNOLOGIYALARI: FRAKSION AJRATISH
VA TOZALASH
ZIYOYEV MUXAMMADFAYZ ZOXIROVICH
Qarshi Davlat Texnika Universtitet
Fakultet: Neft va gaz ishi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada neftni qayta ishlash jarayonlarining asosiy bosqichlari,
xususan fraksion ajratish va tozalash texnologiyalari yoritilgan. Unda xom neft tarkibi,
fraksion distillatsiya minoralari, harorat oralig‘ida ajratish jarayonlari va tozalashda
qo‘llaniladigan usullar, shu jumladan, kimyoviy va fizik-kimyoviy texnologiyalar
haqida ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologik uskunalarning
samaradorligi va ekologik xavfsizligi ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
neftni qayta ishlash, fraksion ajratish, distillatsiya minorasi,
tozalash texnologiyasi, neft fraksiyalari, kimyoviy tozalash, ekologik xavfsizlik
KIRISH
Bugungi kunda neft va gaz sanoati jahon iqtisodiyotining eng muhim
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Xususan, neftni qayta ishlash texnologiyalari mazkur
sanoatning asosiy yo‘nalishlaridan bo‘lib, energetika, kimyo va boshqa ko‘plab
sohalarning barqaror faoliyatini ta’minlaydi. Xom neft tarkibida turli xil uglevodorod
birikmalari mavjud bo‘lib, ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatishga yaroqsiz hisoblanadi. Shu
sababli, neftni turli bosqichlarda qayta ishlash, xususan fraksion ajratish va tozalash
orqali sifatli mahsulotlar olinadi. Mazkur maqolada aynan shu bosqichlar fraksion
ajratish va tozalash texnologiyalari, ularning ilmiy asoslari, amaliy ahamiyati hamda
zamonaviy ishlab chiqarishdagi qo‘llanilishi haqida so‘z yuritiladi.
ASOSIY QISM
Neftni qayta ishlashning birinchi va eng muhim bosqichi fraksion ajratish. Bu
bosqichda xom neft maxsus minoralarda harorat ta’sirida bosqichma-bosqich
bug‘lantiriladi. Harorat farqidan foydalangan holda neft tarkibidagi har xil fraksiyalar
masalan, benzin, kerosin, dizel yoqilg‘isi alohida ajratib olinadi. Amaliy jihatdan bu
jarayonni amalga oshirish uchun zavodlarda distillatsiya minoralari, issiqlik
almashinish tizimlari va ajratish kameralari qo‘llaniladi. Bu usul mahsulotlarning
sifatini nazorat ostida ushlab turish imkonini beradi, chunki har bir fraksiyaning chiqish
nuqtasi va tozaligi maxsus qurilmalar bilan nazorat qilinadi.
Keyingi muhim bosqich tozalash. Fraksion ajratishdan so‘ng olingan
mahsulotlarda kükürt birikmalari, metall zarralari va boshqa iflosliklar qoladi. Ularni
tozalashda adsorbsiya, ekstraksiya yoki gidrogenlash kabi metodlar qo‘llaniladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
70
ISSN:3030-3621
Amaliyotda bu shuni anglatadiki, masalan, dizel mahsulotini avtomobillarda xavfsiz
va samarali ishlatish uchun uni kimyoviy reagentlar bilan tozalab, zararli moddalarni
yo‘qotish talab qilinadi. Gidrogenlash usulida mahsulot maxsus reaktorlardan
o‘tkaziladi, bu yerda bosim va harorat orqali zararli elementlar neytrallanadi va
ekologik toza yoqilg‘i olinadi.
Fraksion ajratish va tozalash texnologiyalarining sanoatdagi joriy etilishi ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Neftni to‘g‘ri qayta ishlash orqali
nafaqat sifatli yoqilg‘i olinadi, balki kimyo sanoatida foydalaniladigan muhim
xomashyolar ham ajratib olinadi. Bu esa amaliy jihatdan resurslardan samarali
foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish
imkonini yaratadi.
Zamonaviy amaliyotda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari neftni ajratish va
tozalash jarayonlarida keng qo‘llaniladi. Bu tizimlar harorat, bosim, oqim tezligi kabi
parametrlarni real vaqt rejimida nazorat qiladi va optimal natijaga erishishga xizmat
qiladi. Shu bois, bugungi texnologiyalar yordamida inson aralashuvisiz ham yuqori
sifatli mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyati mavjud.
Quyida “Neftni qayta ishlash texnologiyalari: fraksion ajratish va tozalash”
mavzusiga doir kreativ amaliy misollar jadval ko‘rinishida taqdim etilgan. Har bir
misol real hayotdagi holatlarga asoslangan bo‘lib, o‘quvchi yoki o‘rganuvchi uchun
tushunarli, amaliy va dolzarb bo‘lishi maqsad qilingan:
Amaliy misol
Tavsif
1. Mini fraksionator
modeli yasash
O‘quvchilar plastik shishalar yordamida oddiy fraksion
ajratish minorasi yasaydi. Har bir bo‘limga turli
haroratdagi suv quyilib, qanday mahsulotlar ajralishini
simulyatsiya qilishadi.
2. Neft tozalash
jarayonining maketini
qurish
Laboratoriya yoki o‘quv xonasida neftdan suyuqlik, qum,
va boshqa iflosliklarni ajratib olish bo‘yicha kichik
tozalash tizimi yaratiladi (filtrlash, cho‘ktirish).
3. Fraksiyalar asosida
mahsulot tanlash o‘yini
Har bir o‘quvchiga neft fraksiyalari (masalan, benzol,
dizel, kerosin) nomlari beriladi. Ular ushbu fraksiyalar
qanday mahsulotlarda ishlatilishini topishadi (avtomobil
yoqilg‘isi, kerosin pechlari, asfalt).
4. “Toza mahsulot – toza
muhit” loyihasi
Neft mahsulotlarini tozalash texnologiyalari orqali
ekologiyani qanday himoya qilish mumkinligi bo‘yicha
kichik loyiha ishlanadi. O‘quvchilar chiqindilarni
kamaytirish usullarini taklif qiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
71
ISSN:3030-3621
Amaliy misol
Tavsif
5. Multfilm yoki
infografika tayyorlash
Fraksion ajratish jarayoni animatsiya yoki infografika
tarzida yaratiladi. Bu orqali jarayon vizual yoritiladi va
oson eslab qolinadi.
6. Mahalliy neft
zavodlari misolida
tadqiqot
O‘quvchilar o‘z viloyatidagi neftni qayta ishlovchi
zavodlar haqida ma’lumot to‘plashadi: qanday
texnologiyalar ishlatiladi, qanday mahsulotlar olinadi,
ekologik chora-tadbirlari qanday.
7. Fraksiyalarning
kundalik hayotdagi
ishlatilishini kuzatish
Bir kunlik hayot davomida ishlatiladigan neft
mahsulotlari ro‘yxatini tuzishadi: benzin, plastmassa,
kosmetika, bo‘yoqlar va hokazo. Keyin ularning qayerdan
kelganini fraksion ajratish bilan bog‘lashadi.
XULOSA
Neftni qayta ishlash texnologiyalarining eng muhim bosqichlari bo‘lgan fraksion
ajratish va tozalash jarayonlari sanoat uchun katta ahamiyatga ega. Bu jarayonlar neft
tarkibidagi turli komponentlarni samarali ajratib olish va ulardan iqtisodiy foyda olish
imkonini beradi. Amaliy yondashuvlar orqali fraksion ajratish minoralari, katalitik
tozalash uskunalari va boshqa texnologik qurilmalardan optimal foydalanish neft
mahsulotlarining sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Kreativ yondashuv, zamonaviy filtrlar va ekologik toza reagentlar orqali
samaradorlikni oshirish, ishlab chiqarish chiqindilarini kamaytirish hamda energiya
tejamkorligini ta’minlash imkonini beradi. Neftni qayta ishlash sohasida amaliy
tajribalarga asoslangan innovatsion yechimlar ishlab chiqarishni yanada rivojlantirish
va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu boisdan, fraksion ajratish va tozalash texnologiyalarini chuqur o‘rganish,
ularni zamonaviy talablar asosida takomillashtirish nafaqat sanoat uchun, balki atrof-
muhitni muhofaza qilish nuqtai nazaridan ham dolzarb hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
G‘ofurov, M. S. Neft va gazni qayta ishlash texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2018.
2.
Karimov, R. H. Organik moddalarning qayta ishlanish jarayonlari. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019.
3.
Rasulov, B. A. Kimyo sanoatida zamonaviy texnologiyalar. – Toshkent: Iqtisod-
Moliya, 2020.
4.
Yo‘ldoshev, Sh. T. Neft-kimyo sanoatida ekologik xavfsizlik. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021.
