Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
34
ISSN:3030-3621
TARIXIY SHAHARLARDA ZAMONAVIY QURILISH MUVOZANATI:
MEROSNI ASRASH VA URBANISTIK RIVOJLANISH O‘RTASIDAGI
INTEGRATSION YONDASHUV
Hamidova Mohigul Hayot qizi
Buxoro davlat texnika Universiteti
Bino Inshootlar Arxitekturasi
yo’nalishi 1-kurs magistranti
Vohidov Shaxzod Kenjayevich
Buxoro davlat texnika Universiteti
Arxitektura tarixi va nazariyasi
yo’nalishi1-kurs doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqola tarixiy shaharlarda — xususan,
O‘zbekistonning Samarqand, Buxoro, Xiva kabi madaniy yodgorliklarga boy
hududlarida — zamonaviy qurilish jarayonlari va ularning tarixiy-madaniy makon
bilan integratsiyasi masalasiga bag‘ishlangan. XXI asr urbanistik bosimlari —
aholining o‘sishi, turizm infratuzilmasi, transport va zamonaviy xizmat ko‘rsatish
ehtiyojlari — tarixiy shaharlarning zamonaviylashtirilishini talab etmoqda. Biroq bu
o‘zgarishlar ko‘pincha tarixiy merosga salbiy ta’sir o‘tkazmoqda. Maqolada bu
muammoni chuqur tahlil qilish, arxitektura merosi va yangi qurilishlar o‘rtasida
muvozanatli yondashuvni taklif etish maqsad qilingan. Ishda xalqaro tajribalar
(Istanbul, Parij, Granada, Roma) bilan bir qatorda O‘zbekistondagi mavjud loyihalar
(Samarqand Turizm markazi, Xiva Ichon Qal’a yaqinidagi qurilishlar) tahlil qilingan.
Integratsiyalashgan dizayn yondashuvlari, konservatsiya texnologiyalari va
arxitektura-estetik qarorlar asosida madaniy xotirani yo‘qotmasdan rivojlanishni
ta’minlash yo‘llari ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
tarixiy shaharlar, madaniy meros, shaharsozlik, konservatsiya,
arxitektura muvozanati, zamonaviy dizayn, integratsiya
Tarixiy shaharlarda zamonaviy hayot ritmini ta’minlash va bir vaqtning o‘zida
madaniy boyliklarni saqlash zamonaviy arxitektura oldida murakkab, ammo dolzarb
masala sifatida turibdi. Ayniqsa, Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlar
UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, u yerda har qanday
yangi qurilish madaniy muhitga mos kelishi talab etiladi.
Har bir xalqning me’moriy merosi — bu o‘tmish madaniyatining jismoniy
timsoli, jamiyat ruhining in’ikosidir. O‘zbekiston hududida joylashgan qadimiy
shaharlarda bu boyliklar ayniqsa mujassam bo‘lib, ularni asrash va barqaror
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
35
ISSN:3030-3621
rivojlantirish dolzarb vazifaga aylangan. Xususan, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi
shaharlar nafaqat milliy, balki jahon arxitektura xazinasining bir qismidir.
Bugungi urbanistik tendensiyalar esa ushbu tarixiy hududlarda zamonaviy
qurilishlarga ehtiyojni oshirmoqda. Turizm rivoji, kommunikatsiya tizimlari, yangi
turar joylar, savdo markazlari — bularning barchasi tarixiy hududlarda yangi
arxitektura ob’ektlari paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Afsuski, ko‘plab holatlarda bu
qurilishlar tarixiy kontekstga mos kelmaydi, shahar siluetini buzadi, madaniy
qatlamlarni to‘sib qo‘yadi.
Shunday sharoitda arxitektura mutaxassislari uchun muhim vazifa — bu yangi
va eski o‘rtasidagi
hamjihatlik
ni,
integratsiya
ni,
muvozanatni
topishdir. Bu maqola
aynan mana shu muvozanatni qanday usullar bilan ta’minlash mumkinligi, qanday
xalqaro modellardan foydalanish mumkinligi, O‘zbekiston sharoitida qanday
yechimlar mavjudligi haqida ilmiy asoslangan tahlilni taqdim etadi.
Biroq, aholining o‘sishi, infratuzilma talablari, transport va turizm ehtiyojlari
sababli zamonaviy inshootlar zaruratga aylanmoqda. Bunday holatda “xavfsiz
rivojlanish” yondashuvi — ya’ni, tarixiy kontekstni buzmasdan, zamonaviy qurilish
yechimlarini muvozanatli amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada quyidagi metodologik yondashuvlardan foydalanildi:
Taqqosloviy tahlil
: O‘zbekiston tarixiy shaharlaridagi urbanistik holat xalqaro
tajriba (Parij, Granada, Istanbul) bilan solishtirildi.
Normativ-huquqiy baza tahlili
: Madaniy merosni saqlashga oid BMT
(UNESCO), ICOMOS va milliy qonun hujjatlari o‘rganildi.
Arxitektura-hududiy monitoring
: Samarqand va Xivada olib borilayotgan
yangi qurilish loyihalari misolida real vaziyatlar o‘rganildi.
Intervyular
: arxitektorlar, tarixchilar va shaharsozlar bilan interaktiv suhbatlar
tashkil etildi.
Zamonaviy qurilish ko‘plab tarixiy shaharlar me’moriy yaxlitligini buzmoqda,
ayniqsa fasadlar, balandlik va rang uyg‘unligiga rioya qilinmayapti.
Xorijda (masalan, Italiya, Fransiya) “yashirin modernizatsiya” modeli (ichki
zamonaviylik, tashqi konservatsiya) muvaffaqiyatli tatbiq etilgan.
O‘zbekiston shaharlarida bu yondashuv hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, loyiha
tasdiqlash jarayonlarida ko‘proq tarixshunoslik asoslari kiritilishi zarur.
Muvaffaqiyatli misollar ham mavjud: masalan, Samarqandda Registon ansambli
atrofida kam muvofiqlik bilan zamonaviy ob’ektlar barpo etilgan.
Tarixiy shaharlarda arxitektura faqat qurilish emas — bu xotira, o‘zlik va estetik
qarashlarning mujassamidir. Shunday ekan, zamonaviy binolar loyihalanayotganda
ular nafaqat funksional, balki
kontekstual
jihatdan muvofiq bo‘lishi kerak. Fasadlar,
shakl, proporsiya, rang, va joylashuv kabi ko‘rsatkichlar
madaniy qatlam
ga zarar
yetkazmaydigan darajada nazorat qilinishi lozim.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
36
ISSN:3030-3621
Muammo shundaki, ko‘pchilik loyihalarda tarixiy shahar tuzilmasi faqat fon
sifatida qabul qilinadi, bu esa identitet yo‘qolishiga olib keladi. Shu sababli,
integratsion dizayn va “yumshoq modernizatsiya” prinsiplarini ommalashtirish,
arxitektor va restavratorlar o‘rtasida yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur.
Tarixiy shaharlarda zamonaviy qurilishni olib borish — bu texnik masaladan ko‘ra
ko‘proq madaniy masala. U o‘zbek milliy merosini saqlab qolish, turizm
imkoniyatlarini oshirish va xalqaro arxitektura hamjamiyatida ijobiy obro‘ga ega
bo‘lish uchun muhim. Mazkur maqola tarixiy muhit va zamonaviy qurilish o‘rtasidagi
muvozanatni ta’minlash uchun nazariy va amaliy asoslar yaratishga xizmat qiladi.
Shaharlarimiz kelajagi, ularning o‘tmish bilan qanday murosa qila olishiga bog‘liq.
Tarixiy shaharlar — bu nafaqat sayyohlar uchun diqqatga sazovor joy, balki butun
xalqning madaniy identitetini saqlab turuvchi murakkab ijtimoiy-madaniy tizimdir.
Zamonaviy urbanizatsiya bu makonlarga ta’sir qilmasligi mumkin emas, ammo bu
ta’sir boshqariladigan, madaniy xotirani saqlaydigan, ijobiy natijalarga olib keladigan
bo‘lishi kerak.
Yangi qurilishlar tarixiy makonda o‘z joyini topishi, uning tabiiy qismina aylanishi
zarur. Buning uchun arxitektura yechimlarida quyidagi prinsiplar ustuvor bo‘lishi
lozim:
vizual muvofiqlik (balandlik, masshtab, shakl);
materiallar va rang uyg‘unligi;
fasad uslubining tarixiy kontekstga yaqinligi;
joylashuv va oraliq (spatial) hurmat;
funksional moslik va madaniy bog‘liqlik.
Ushbu maqola shuni ko‘rsatdiki, agar tarixshunoslik, konservatsiya va zamonaviy
arxitektura sohalari bir-biriga bog‘liq holda ishlasa, tarixiy shaharlar barqaror,
zamonaviy, lekin o‘zligiga sodiq holda yashashda davom etadi. O‘zbekiston tajribasi
global urbanistik tendensiyalar bilan uyg‘unlashgan holda, o‘ziga xos modelga
aylanishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
ICOMOS.
International Charter for the Conservation of Historic Towns
. —
Paris, 1987.
2.
UNESCO.
Operational Guidelines for the Implementation of the World
Heritage Convention
. — 2021.
3.
Spiro Kostof.
The City Shaped: Urban Patterns and Meanings through History
.
— Thames & Hudson, 1991.
4.
Aldo Rossi.
The Architecture of the City
. — MIT Press, 1982.
5.
Le Corbusier.
Urbanisme
. — Harvard University Press, 1964.
6.
Bahramov, I.
O‘zbekiston shaharsozlik merosi
. — Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
37
ISSN:3030-3621
7.
Sultonova, D.
Tarixiy makonda zamonaviy dizayn
. — Samarqand: SamDPI,
2022.
8.
www.archdaily.com – Shahar muhitida modernizatsiya va meros.
9.
Norqulov, Z.
Arxitektura va urbanistika asoslari
. — Toshkent: TTPU, 2020.
10.
Hasanov, B.
O‘zbekiston me’morchiligi tarixi
. — Toshkent, 2004.
www.heritage.org – Madaniy merosni saqlash tashkiloti.
12.
Salnikov, A. I.
Shakl va kontekst
. — Moskva: Arxitektura-S, 2007.
13.
Jacobs, Jane.
The Death and Life of Great American Cities
. — Random House,
1961.
14.
Tursunov, B.
Tarixiy me’moriy hududlarda dizayn
. — Toshkent: TATU, 2019.
