Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
24
ISSN:3030-3621
BOLALAR INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISH USULLARI
Karimova Navbaxar Mahmudjanovna
Urganch davlat universitetida sirtqi maktabgacha
ta'lim yo'nalishi talabasi hamda Gurlan
tumanidagi 9-sonli ko'p tarmoqli İxtisoslashtirilgan
maktabgacha ta'lim tashkilotida tarbiyachi
Annotatsiya
: intellekt - bu fikrlash, o'rganish, muammolarni hal qilish, mantiqiy
xulosalar chiqarish va yangi vaziyatlarga moslashish qobiliyatidir. Bolaning
intellektual rivojlanishi uning kelajakdagi muvaffaqiyati, o'qishdagi natijalari va
hayotdagi yutuqlari uchun muhim asos bo'lib xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
bolalar intellekti, intellektual rivojlanish, kognitiv rivojlanish,
aqliy qobiliyatlar, o'rganish, fikrlash, xotira, diqqat, butq, matematika, faol o'rganish,
jismoniy faollik.
Аннотация:
интеллект – это способность мыслить, учиться, решать
задачи, делать логические выводы и адаптироваться к новым ситуациям.
Интеллектуальное развитие ребёнка служит важной основой его будущего
успеха, успеваемости и жизненных достижений.
Ключевые слова:
интеллект ребёнка, интеллектуальное развитие,
когнитивное развитие, умственные способности, обучение, мышление, память,
внимание, интеллект, математика, активное обучение, физическая
активность.
Abstract:
intelligence is the ability to think, learn, solve problems, draw logical
conclusions, and adapt to new situations. A child's intellectual development serves as
an important basis for his future success, academic performance, and life
achievements.
Key words:
children's intelligence, intellectual development, cognitive
development, mental abilities, learning, thinking, memory, attention, intelligence,
mathematics, active learning, physical activity.
O'quv o'yinlari - bu ijodiy jarayonning o'zini taqlid qiladigan va o'zlarining
mikroiqlimini yaratadigan o'yinlar, bu erda intellektning ijodiy tomonini rivojlantirish
imkoniyatlari paydo bo'ladi. Ishda maktabgacha ta'lim muassasalari tarbiyaviy o‘yinlar
katta o‘rin tutadi. Ular tashkil etilgan o'quv faoliyatida va bolalarning mustaqil
faoliyatida qo'llaniladi. Bugungi kunda jamiyatda muammolarga nostandart nuqtai
nazarga ega, odamlar, axborot oqimlari bilan ishlashga qodir, o‘zgaruvchan
sharoitlarga tez moslasha oladigan ijodkorlarni tarbiyalashga bo‘lgan ehtiyoj ayniqsa
keskinlashdi. Maktabgacha yoshda bilimlarni to'plash jadal davom etadi, nutq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
25
ISSN:3030-3621
shakllanadi, kognitiv jarayonlar yaxshilanadi, bola aqliy faoliyatning eng oddiy
usullarini o'zlashtiradi. Maktabgacha yoshda intellektning intensiv rivojlanishi
bolalarning maktabda o'qish foizini oshirishi isbotlangan. Axir, bolaligidanoq uning
ongida nima qo'yish mumkin bo'lsa, u butun umrga qoladi. Bolaning aqliy rivojlanishi
ma'lum omillarga bog'liq:
1. Genetik omillar. Bu bola tug'ilganda ota- onasidan olgan narsaga ishora qiladi.
Bolaning intellektual rivojlanish darajasi, sifati va yo'nalishi ko'p jihatdan ana shu
omillarga bog'liq.
2. Onaning homiladorligi davrida yuzaga keladigan omillar. Homilador ayolning
turmush tarzi bolaning aqliy rivojlanishida namoyon bo'ladi. Masalan, tug'ilmagan
bolaning aqliy zaiflashishiga quyidagilar ta'sir qilishi mumkin: noto'g'ri ovqatlanish,
onada yod tanqisligi, homiladorlik paytida kasallik, dori-darmonlarni qabul qilish,
spirtli ichimliklar, giyohvand moddalarni iste'mol qilish, chekish.
3. Ekologik omillar. Chaqaloqlarning aqliy faoliyatidagi buzilishlar quyidagi
sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin: bolalarda noto'g'ri ovqatlanish, aloqa
yetishmasligi, vosita va kognitiv faoliyatga cheklovlar to'liq bo'lmagan oila.
4. Katta oila omili. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, to'ng'ichlar oiladagi boshqa bolalarga
qaraganda ko'proq aqliy rivojlangan. Biroq, ichida katta oilalar usullarini tanlashingiz
mumkin. IQ darajasini aniqlash uchun maxsus foydalaning. Chaqaloqlar uchun -
yorqin rasmlar, qaysini hisobga olgan holda va savollarga javob berib, bola o'z aqlining
ma'lum darajasini namoyish etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarni maxsus
topshiriqlar va anketalar yordamida tashxislash mumkin. Maktab o'quvchilarining IQ
darajasini tekshirish uchun psixologik testlar qo'llaniladi. Ular turli sohalarda
razvedkani o'rganishga qaratilgan bloklar shaklida qurilgan. Natijalarga e'tibor qaratib,
u ma'lumotni qanday yaxshi qabul qilishini bilib olishingiz mumkin. Intellekt darajasi
(intellekt koeffitsienti, IQ) bolaning aqliy qobiliyatida namoyon bo'ladi. Fikrlash
bevosita jismoniy faoliyat bilan bog'liq. Harakat qilish, emaklash, yugurish,
ko'lmaklarni oyoq osti qilish yoki qum bilan o'ynash chaqaloq atrofidagi haqiqatni
o'rganadi, miyasini rivojlantiradi. Shu sababli, cheklash kerak emas vosita faoliyati
crumbs, unga dunyoni mustaqil ravishda kashf qilish imkonini beradi. Kichik yoshdagi
o'quvchilar stol yoki kompyuter mantiqiy o'yinlarini o'ynash orqali intellektual
rivojlanadi. O'yin - har qanday narsa uchun o'rganishni tashkil qilishning ajoyib usuli.
Qabul qiling, aqliy qobiliyatlarning rivojlanishi ko'zga tashlanmaydigan muhitda sodir
bo'lganda ancha yaxshi bo'ladi. Bundan ham qiziqroq narsa - o'smirlarni qanday qilib
intellektual bolalar ijtimoiy jihatdan yaxshiroq rivojlanadi: ular muloqot qilish
qobiliyatini osongina egallaydilar va jamiyatga tezda moslashadilar.
5. Oilaning ijtimoiy mavqei omili. Juda kambag'al oilalar farzandlari har doim ham
ota-onalarini maktabdagi natijalari bilan xursand qilishmaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
26
ISSN:3030-3621
6. Maktab ta’sir omili. Aksariyat umumta’lim maktablarida o‘qituvchilar hali ham
xotirjam, savollarga undan talab qilinadigan tarzda javob beradigan, so‘ramasdan hech
narsa qilmaydigan yaxshi o‘quvchi deb hisoblashadi. Bu xususiyatlar yuqori ijodiy
salohiyatga ega bo'lgan bolalarga mos kelmaydi: muammolarni hal qilishda nostandart
yondashuvni ko'rsatadiganlar. Ta'limga individual va o'quvchiga yo'naltirilgan
yondashuvlar
bugungi
kunda
maktabda
bolalarning
aqliy
rivojlanishini
rag'batlantiradi.
7. Bolaning shaxsiy fazilatlari omili. Aqliy qobiliyatlarning rivojlanishiga bolaning
xarakteri va temperamenti ham ta'sir qiladi. O'ychan bolalar murakkab vazifalarga
e'tiborli, ammo ular ishonchsiz va muvaffaqiyatsizlikdan qo'rqishadi. Qo'zg'aluvchan
bolalar biroz yuzaki, lekin o'z-o'zidan ijodiy impulslarni namoyish etishga qodir.
8. Ota-onalarning shaxsiy fazilatlari omili. Ota-onalar intellektual rivojlangan,
muvaffaqiyatli, o'ziga ishongan, o'z ishini sevsa yaxshi bo'ladi: bunday sharoitda
bolalar tezroq rivojlanadi. Biroq, bu aqlli bolani tarbiyalashning asosiy sharti emas.
Ta'limdagi asosiy narsa - ota-onalarning g'amxo'rligi va bolalarning kuchiga ishonish.
Bolaning intellekti uning kelajakdagi muvaffaqiyatlari, o'qishdagi natijalari va
hayotdagi yutuqlari uchun muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ham bolalar
intellektini rivojlantirish ota-onalar, o'qituvchilar va jamiyatning muhim vazifalaridan
biridir. Bolaning intellekti hayotning ilk yillarida eng tez rivojlanadi. Shuning uchun
ham bolani tug'ilishdan boshlab rag'batlantirish muhimdir. Bola bilan gaplashish,
qo'shiqlar aytish, ertaklar o'qish uning til rivojlanishiga va so'z boyligining oshishiga
yordam beradi. O'yin bolaning sensor-motor, kognitiv va ijtimoiy ko'nikmalarini
rivojlantirish uchun muhimdir. Bolaga turli xil o'yinchoqlar taklif qilish, uning bilan
o'ynash va unga yangi narsalarni o'rgatish uning intellektual rivojlanishiga hissa
qo'shadi. Bolani qiziqarli va rag'batlantiruvchi muhit bilan ta'minlash uning o'rganish
ishtiyoqini oshiradi. Kitoblar, rasmlar, musiqa va boshqa san'at asarlari bolaning
dunyoqarashini kengaytiradi va unga yangi g'oyalar bilan tanishish imkoniyatini
beradi. Bola passiv ravishda ma'lumotni qabul qilishdan ko'ra, faol ravishda o'rganishi
uning intellektual rivojlanishi uchun muhimdir. Bolaga savollar berish, uni fikrlashga
va javoblar izlashga undaydi. Savollar bolaning analitik fikrlash, muammolarni hal
qilish va mantiqiy xulosalar chiqarish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bolaga turli xil
tajribalar o'tkazish imkoniyatini berish unga dunyoni o'rganish va bilishga yordam
beradi. Oddiy tajribalar (masalan, suv bilan o'ynash, o'simliklarni o'stirish) bolaning
ilmiy qiziqishini oshiradi va uning tabiat haqidagi tushunchasini kengaytiradi. Bolani
qiziqtirgan mavzularda loyihalarni amalga oshirishga jalb qilish uning mustaqil
fikrlashini, muammolarni hal qilish ko'nikmalarini va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantiradi. O'qish va yozish ko'nikmalari bolaning intellektual rivojlanishi uchun
muhim asosdir. Bolaga kitoblar o'qish uning so'z boyligini oshiradi, til rivojlanishini
yaxshilaydi va unga turli xil g'oyalar bilan tanishish imkoniyatini beradi. Bolaga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
27
ISSN:3030-3621
hikoyalar yozish va ularni aytib berish uning ijodiy qobiliyatlarini, fikrlashini va o'zini
ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. So'z o'yinlari (masalan, krossvordlar, so'z topish)
bolaning so'z boyligini oshiradi, til ko'nikmalarini yaxshilaydi va unga qiziqarli tarzda
o'rganish imkoniyatini beradi. Mantiqiy va matematik ko'nikmalar bolaning analitik
fikrlash, muammolarni hal qilish va mantiqiy xulosalar chiqarish qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Mantiqiy o'yinlar (masalan, shaxmat, shashka, sudoku) bolaning
mantiqiy fikrlashini, strategik rejalashtirishini va muammolarni hal qilish
ko'nikmalarini rivojlantiradi. Matematika mashqlarini bajarish bolaning sonlar
haqidagi tushunchasini, hisoblash qobiliyatini va mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi.
Matematik va mantiqiy muammolarni hal qilish bolaning analitik fikrlash,
muammolarni hal qilish va mantiqiy xulosalar chiqarish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Ijodiy faoliyat bolaning tasavvurini, o'zini ifodalash qobiliyatini va muammolarni hal
qilish ko'nikmalarini rivojlantiradi. Rasm chizish, haykaltaroshlik, musiqa, raqs kabi
san'at turlari bolaning o'zini ifodalash qobiliyatini, tasavvurini va estetik didini
rivojlantiradi.
She'rlar, hikoyalar, ssenariylar yozish bolaning ijodiy qobiliyatlarini, fikrlashini
va o'zini ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. Bolaning ijtimoiy muhiti uning
intellektual rivojlanishiga muhim ta'sir ko'rsatadi. Do'stlar bilan o'ynash, suhbatlashish
va birgalikda loyihalarni amalga oshirish bolaning ijtimoiy ko'nikmalarini, hamkorlik
qilish qobiliyatini va dunyoqarashini kengaytiradi. Oila a'zolari bilan muloqot qilish,
suhbatlashish va birgalikda tadbirlarda ishtirok etish bolaning o'zini qadrlash hissini,
xavfsizlik hissini va o'rganish ishtiyoqini oshiradi. Bolani turli xil ijtimoiy tadbirlarga
jalb qilish uning turli xil odamlar bilan tanishishiga, o'z fikrini bildirishiga va jamiyat
hayotida faol ishtirok etishiga yordam beradi. Sog'lom turmush tarzi bolaning jismoniy
va ruhiy salomatligini ta'minlaydi, bu esa uning intellektual rivojlanishi uchun
muhimdir. Bolaning ratsionida barcha zarur vitaminlar, minerallar va oqsillar bo'lishi
kerak. Sog'lom ovqatlanish miyaning faoliyatini yaxshilaydi, xotirani mustahkamlaydi
va diqqatni jamlash qobiliyatini oshiradi. Muntazam jismoniy faollik qon aylanishini
yaxshilaydi, miyani kislorod bilan ta'minlaydi va stressni kamaytiradi. Bu esa bolaning
o'rganish qobiliyatini va intellektual faolligini oshiradi. Yetarli uyqu bolaning
miyasining dam olishi va tiklanishi uchun muhimdir. To'liq uxlamaslik diqqatni
jamlash qobiliyatini pasaytiradi, xotirani zaiflashtiradi va o'rganish qobiliyatini
kamaytiradi. Bolalar intellektini rivojlantirish - bu uzoq muddatli va murakkab jarayon
bo'lib, ota-onalardan, o'qituvchilardan va jamiyatdan doimiy e'tibor talab etadi.
Yuqorida keltirilgan usullardan foydalanish orqali siz bolangizning intellektual
salohiyatini ochishingiz, unga muvaffaqiyatli bo'lishiga yordam berishingiz va uning
hayotdan zavqlanishini ta'minlashingiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyot va havolalar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
28
ISSN:3030-3621
1.
Gunnar MR, Morison SJ, Chisholm K, Schuder M. Salivary cortisol levels in
children adopted from Romanian orphanages. Development and Psychopathology.
2001;13(3):611–628.P
2.
Gweon H, Schulz L. 16-month-olds rationally infer causes of failed actions.
Science. 2011;332(6037):1524.P
3.
Hackman DA, Farah MJ. Socioeconomic status and the developing brain. Trends in
Cognitive Sciences. 2009;13 (2):65–73
