Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
3
ISSN:3030-3621
TIJORAT BANKLARINING KREDIT PORTFELIDAGI MUAMMOLI
KREDITLARNI KAMAYTIRISH YO‘LLARI
(“O‘ZSANOATQURILISHBANK” ATB MISOLIDA)
Abdullayev Xurshid To
‘
lqinjon o
‘
g
‘
li
O
‘
zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi tinglovchisi
Tijorat
banklarining
faoliyatida
kredit
portfeli
asosiy
moliyaviy
ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Kreditlash bank uchun daromad manbai bo‘lishi
bilan birga, yuqori xavf darajasini ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, muammoli kreditlar
(ya’ni, to‘lov muddati o‘tgan, shubhali yoki umidsiz kreditlar) bank likvidligi va
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada “O‘zsanoatqurilishbank” ATB
misolida muammoli kreditlarning holati tahlil qilinadi va ularni kamaytirish bo‘yicha
amaliy takliflar beriladi.
Muammoli kreditlarning aniq ta’riflanishi va ularning toifalarga bo‘linishi
bo‘yicha asosiy normativ hujjat bu O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
2023-yil 22-fevraldagi 91-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Bank aktivlarini tasniflash
va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash tartibi to‘g‘risida nizom” hisoblanadi. Ushbu
hujjatga ko‘ra, barcha kreditlar xavf darajasiga qarab besh toifaga ajratiladi: standart,
past xavfli, o‘rtacha xavfli, yuqori xavfli va umidsiz kreditlar. Aynan oxirgi uch toifa
kreditlar muammoli deb qaraladi.
“O‘zsanoatqurilishbank” ATB yillik moliyaviy hisobotlari asosida
aniqlanishicha, 2022–2024 yillar davomida kredit portfelining umumiy hajmi sezilarli
darajada oshgan, biroq muammoli kreditlar ulushi ham ma’lum darajada saqlanib
qolgan. Tahlillar asosida muammoli kreditlarning asosiy sabablari quyidagilar ekanligi
aniqlangan: kredit loyihalarining yetarli iqtisodiy asosga ega emasligi, garov
ta’minotining noto‘g‘ri baholanishi, kredit oluvchilar moliyaviy intizomining pastligi
hamda makroiqtisodiy muhitdagi o‘zgarishlar.
Muammoli kreditlar ulushini kamaytirish uchun birinchi navbatda bank
tomonidan kredit risklarini baholash tizimi kuchaytirilishi lozim. O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining 2020-yil 5-maydagi 46-sonli qaroriga muvofiq,
tijorat banklari kredit risklarini baholash, monitoring qilish va nazorat qilish tizimlarini
joriy etishlari talab etiladi. Bu tizimni raqamlashtirish orqali kredit risklarini real vaqt
rejimida aniqlash imkoniyati yaratiladi.
Ikkinchi yo‘nalish sifatida Kredit axborot almashinuvi tizimidan samarali
foydalanish talab etiladi. “Kredit axborot almashinuvi to‘g‘risida”gi Qonunga (2021-
yil 7-aprel, O‘RQ-679-son) asosan, banklar barcha qarz oluvchilarning kredit tarixini,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
4
ISSN:3030-3621
qarzdorlik darajasini va to‘lov intizomini tekshirishi shart. Bu esa noto‘g‘ri qarorlar
qabul qilinishining oldini oladi.
Shuningdek, muammoli kreditlarni restrukturizatsiya qilish amaliyotini
kengaytirish muhim hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil
12-apreldagi PQ–194-sonli qarorida belgilanganidek, muammoga duch kelgan
qarzdorlarni moliyaviy tiklash va yengilliklar yaratish orqali ularning kreditlarini
qaytarish imkoniyati oshiriladi. Bu chora orqali bank bir vaqtning o‘zida yo‘qotishlarni
kamaytiradi va mijozni yo‘qotmaslikka erishadi.
Muammoli kreditlar xavfini kamaytirishda kafolatlash va sug‘urta tizimini keng
joriy etish ham katta ahamiyatga ega. Xalqaro tajribaga tayanadigan bo‘lsak, kredit
sug‘urtasi kredit riskini davlat yoki maxsus tashkilot zimmasiga o‘tkazishga xizmat
qiladi. O‘zbekistonda bu boradagi qonunchilik hali rivojlanish bosqichida bo‘lsa-da,
“Kredit sug‘urtasi to‘g‘risida”gi qonun loyihasini ishlab chiqish va joriy qilish
muammoli kreditlarni kamaytirish yo‘lida muhim qadam bo‘ladi.
Bank ichki tizimi va boshqaruvini kuchaytirish ham muammoli kreditlar
salmog‘ini kamaytiradi. “Banklar to‘g‘risidagi” Qonunning yangi tahriri (2022-yil 16-
noyabr, O‘RQ–810-son) banklarga kreditlash bo‘yicha qat’iy ichki tartiblar va nazorat
mexanizmlarini joriy etishni yuklaydi. Jumladan, kredit komiteting faoliyati, ichki
audit va komplayens nazorati tizimlari bank faoliyatida shaffoflikni oshirib, noto‘g‘ri
qarorlar qabul qilinishining oldini oladi.
AQSh tajribasida tijorat banklari muammoli kreditlar xavfini kamaytirish uchun
avtomatlashtirilgan kredit skor tizimlaridan, xususan FICO (Fair Isaac Corporation)
reytinglaridan keng foydalaniladi. Bu tizim to‘lov tarixi, qarz yuklamasi, kredit tarixi,
yangi kreditlar va kredit turlari bo‘yicha mijozga ball beradi va kreditga layoqatlilik
darajasini aniq baholash imkonini yaratadi. Bunday reytinglar yordamida banklar
kredit berishdan oldin mijozning moliyaviy intizomini chuqur tahlil qiladi va bu esa
potentsial muammoli kreditlarning oldini olishda yordam beradi.
Germaniyada esa banklar kreditlar uchun sug‘urta va davlat kafolat institutlari
xizmatlaridan foydalanadi. Euler Hermes kabi tashkilotlar eksport kreditlarini
sug‘urtalab beradi, shuningdek, KfW banki kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun
kreditlarni kafolatlaydi va davlat tomonidan moliyalashtiradi. Bunday yondashuvlar
kredit riskini kamaytiradi va moliyaviy barqarorlikni ta'minlaydi.
Janubiy Koreya tajribasida har chorakda tijorat banklari tomonidan kredit
portfeli bo‘yicha stress-testlar o‘tkaziladi. Bu testlar yordamida turli iqtisodiy
ssenariylarga asoslangan xavfli sohalardagi kreditlar oldindan aniqlanadi. Masalan,
qurilish yoki chakana savdo sektori yuqori xavfli bo‘lsa, ularga nisbatan kreditlash
siyosati qat'iylashtiriladi.
Hindistonda esa Markaziy bank tomonidan “Asset Quality Review” tizimi joriy
etilgan bo‘lib, bu orqali banklarning kredit portfeli har yili chuqur tahlil qilinadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
5
ISSN:3030-3621
Bundan tashqari, 2021-yilda tashkil etilgan “Bad Bank” — ya’ni National Asset
Reconstruction Company — banklardagi muammoli aktivlarni o‘z balansiga oladi va
ularni restrukturizatsiya qiladi. Bu orqali tijorat banklari o‘z portfelini
sog‘lomlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Sinqapurda esa raqamli texnologiyalardan keng foydalaniladi. Banklar kredit
monitoringini Fintech platformalari va ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari
orqali yuritadi. Bu esa real vaqt rejimida to‘lov intizomi, mijoz faoliyati va moliyaviy
ko‘rsatkichlarni tahlil qilishga yordam beradi va kreditlarning muammoli darajaga
o‘tishidan oldin xavf haqida signal beradi.
Yuqoridagi xalqaro tajribalarni O‘zbekistonda ham bosqichma-bosqich joriy
etish orqali muammoli kreditlar ulushini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Ayniqsa, kreditlar bo‘yicha skor tizimi, sug‘urta va kafolat institutlari, stress-testlar,
“Bad Bank” modeli hamda raqamli monitoring kabi yondashuvlar amaliy ahamiyatga
ega.
Shu bilan birga, xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularni mahalliy sharoitga
moslashtirish zarur. Masalan, Basel II va Basel III standartlariga muvofiq, banklar
kredit risklarini baholashda ssenariyli modellashtirish, ehtimollik asosidagi tahlil va
stress-test metodlarini qo‘llashlari lozim. “O‘zsanoatqurilishbank” ATB bu metodlarni
amaliyotga tatbiq etish orqali kredit sifatini oshirish va muammoli kreditlarni
prognozlash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, muammoli kreditlar tijorat banklari moliyaviy
barqarorligini
tahdid
ostiga
qo‘yuvchi
asosiy
omil
hisoblanadi.
“O‘zsanoatqurilishbank” ATB tajribasida ko‘rib chiqilganidek, muammoli kreditlarni
kamaytirish uchun kompleks yondashuv – ya’ni risklarni aniqlash, monitoring,
restrukturizatsiya, sug‘urta va xalqaro tajribalarni joriy etish muhim ahamiyatga ega.
Manbalar ro‘yhati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yil 22-fevraldagi 91-sonli
qarori — “Bank aktivlarini tasniflash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash tartibi
to‘g‘risida nizom”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2020-yil 5-maydagi 46-sonli qarori
— “Kredit risklarini boshqarish tizimi to‘g‘risidagi nizom”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori, PQ–194-son, 2022-yil 12-aprel —
“Tijorat banklari orqali moliyaviy tiklanish va kredit restrukturizatsiyasi tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
4.
O‘zbekiston Respublikasining “Kredit axborot almashinuvi to‘g‘risida”gi Qonuni,
O‘RQ–679-son, 2021-yil 7-aprel.
5.
O‘zbekiston Respublikasining “Banklar to‘g‘risida”gi Qonuni, yangi tahrir, O‘RQ–
810-son, 2022-yil 16-noyabr.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
6
ISSN:3030-3621
6.
Nazarov, R. (2023) ‘Moliyaviy muammolarni bartaraf etishda zamonaviy
texnologiyalarning o‘rni’,
Scientific journal of the Fergana State University
,
[Online].
7.
Ergashev, A. (2022) Bank kredit siyosatini takomillashtirish yo‘llari, Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
8.
Komilov, S. & Tojiboev, I. (2021) Kredit portfeli sifatini boshqarish va muammoli
kreditlarni kamaytirish yo‘llari, Toshkent: TDIU nashriyoti.\
9.
Eshov, B. (2019) ‘Bank tizimida kredit risklarini boshqarishning innovatsion
yondashuvlari’, Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 1(3), pp. 22–27.
10.
“O‘zsanoatqurilishbank” ATB yillik moliyaviy hisobotlari (2021–2024) —
11.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki – Bank tizimi to‘g‘risidagi choraklik
statistik axborotlar (
12.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi – Bank sektori
barqarorligi bo‘yicha tahlillar.
