Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
135
ISSN:3030-3621
*114.351
LABORATORIYA SHAROITIDA QAYRAG‘OCH URUG‘LARINING
UNUVCHANLIK KO‘RSATGICHLARI
Xolto‘raev Sharofiddin Chorievich
q.x. f.f.d (PhD)
O‘rmon urug‘chilik markazi
Sultonov Xumoyun Mahmudjon o‘g‘li
q.x. f.f.d (PhD)
Farg‘ona hududiy o‘rmon urug‘chilik laboratoriyasi
Saloxiddinov Ergashboy G‘iyosiddin o‘g‘li
Farg‘ona hududiy o‘rmon urug‘chilik laboratoriyasi laboranti
Mirzabay Kabulovich Sabirov
O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti katta ilmiy xodim
Annotatsiya
. Mazkur maqolada Farg‘ona vodiysi viloyatlari o‘rmon xo‘jaliklari
tomonidan tayyorlanayotgan qayrag‘och urug‘larining laboratoriya sharoitida
unuvchanlik ko‘rsatgichlari aniqlanib, urug‘larini hududlar kesimida unib chiqishi
foizlarda va unib chiqish sifat ko‘rsatgichlari haqida ma’lumorlar keltirib o‘tilgan
Kalit so‘zlar:
O‘rmon, urug‘, laboratotiya taxlil, natija, foiz, ko`rsatgichlar.
Аннотация
. В данной статье приведены данные о показателях всхожести
семян карагача, выращиваемых лесными хозяйствами Ферганской долины, в
лабораторных условиях. Представлены процентные показатели прорастания
семян в разрезе регионов, а также показатели качества всходов.
Ключевые слова:
Лес, семена, лабораторный анализ, результат, процент,
показатели.
Abstract.
This article presents data on the germination rates of elm seeds grown
by forest enterprises of the Fergana Valley under laboratory conditions. It includes
information on the percentage of seed germination across different regions and
qualitative indicators of seedling emergence.
Keywords:
Forest, seeds, laboratory analysis, result, percentage, indicators.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 6-oktabrdagi PQ-4850-son
hamda 2024-yil 21-oktabrdagi 44-sonli yig‘ilish bayoni hamda 2023-yil
23-noyabrdagi “Respublikada yashillik darajasini yanada oshirish, “Yashil makon”
umummilliy loyihasini izchil amalga oshirish orqali ekologik barqarorlikni ta’minlash
chora-tadbirlari to‘g‘risida” hukumat topshiriqlari va PF-199-son Farmoni tegishli
bandlariga asosan O‘rmon urug‘chiligi markazi davlat muassasasi va uning Farg‘ona
hududiy o‘rmon urug‘chilik tahlil laboratoriyasi tashkil etildi. Farg‘ona hududiy
o‘rmon urug‘chilik tahlil laboratoriyasi xodimlari, Farg‘ona vodiysi viloyatlarida
tayyorlangan urug‘larni tahlildan o‘tkazish, o‘rmon urug‘chiligi bo‘yicha ilmiy-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
136
ISSN:3030-3621
tadqiqot ishlarini olib borish, urug‘ tayyorlanadigan plantatsiyalarni tashkil etish
bo‘yicha O‘rmon xo‘jaliklari bilan yaqin va doimiy hamkorlik qilish, urug‘chilik
holatini o‘rmon xo‘jaliklari hududlarida birgalikda o‘rganish ishlari olib borilmoqda.
Qayd etilgan topshiriqlar hamda “Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida
kelgusidagi ustuvor vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida o‘rmon xo‘jaliklari
kesimida 2025 yil uchun o‘rmonchilik, ko‘chatchilik va urug‘chilik yo‘nalishlarida
topshiriqlar taqsimoti ishlab chiqilgan, yuqorida keltirilgan qarorlar, farmonlar va
topshiriqlar ijrosini ta’minlash, O‘rmon urug‘chilik markazi va uning hududiy
laboratoriyalari zimmasiga yuklatilgan.
Atrofimizni o‘rab turgan ko‘plab o‘simliklar mavjud, har bir o‘simlikning o‘ziga
xos harakteri belgilari bor, ayrim o‘simliklar faqatgina dorivor, ayrimlari oziq ovqat
bo‘lsa, qayrag‘ochdoshlar oilasiga mansub Ulmus turkumi turlari o‘zining biologik
xususiyatlari bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu o‘simlik asosan O‘rta Osiyo va
Ozorboyjonda yaxshi o‘sadi, hamda 450-500 yil o‘sib turadi. Yorug‘likga talabchan,
qurg‘oqchilikka juda chidamli, sovuqqa hamda zararkunandalarga nisbatan chidamsiz.
U tog‘larning 1500 balandligi gacha bo‘lgan joylarda o‘sadi. Qulay sharoit bo‘lsa
uning bo‘yi 10-15-m gacha yetadi. Shox-shabbasi qalin, shakli turlariga qarab turlicha
ya’ni sharsimon, tik joylashadi. Shoxlanishi monopodial barglari novdalarida ketma-
ket joylashadi barglarining shakli tuxumsimon shakilda. Qayrag‘och mart oyining
boshlarida havo haroratiga qarab 5-10 kungacha oralig‘ida vigetatsiyasini boshlaydi.
Mart oyining oxiri aprel oylarida gullab mevalaydi urug‘larini tezlik bilan yig‘ishtirib
olinmasa barcha urug‘lar kichik va yengil bo‘lganligi sababli terib olish imkoni
bo‘lmaydi. O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti olimlari bilan xamkorlikda
Farg‘ona vodiysi viloytlarida yetishtirilayotgan qayarag‘och (
u
lmus
) urug‘larini
labaratoriya sharoitida unuvchanlik darajasini aniqlash bo‘yicha tadqiqot ishlari
amallga oshirildi.
Urug‘ unduruvchi inkubatorga qo‘yishdan oldin urug‘lar qo‘l bilan ishlov
berildi va urug‘lar vazn o‘lchovlari aniqlandi. 1000 dona urug‘ning og‘irligi
5,6 grammdan 7,4 gramni tashkil etishi aniqlandi. Bir dona urug‘ning og‘irligi o‘rtacha
0.007 gr ga tengligi aniqlandi. Tajribaning keyingi bosqichida urug‘ unduruvchi
inkubatorga qo‘yilgandan urug‘ini laboratoriya sharoitida undirish jarayonida bir
nechta muhim vazifalar belgilangan. Urug‘larni laboratoriya tahlili jarayonida
belgilangan
muddatlarga
amal
qilish
talab
etiladi.
Quyida
qayrag‘och urug‘ini laboratoriya sharoitida undirishdagi vazifalar va ularning
muddatlari keltirilgan (1-jadval).
1-jadval
Qayrag‘och urug‘ini laboratoriya sharoitida undirash vazifalari va
muddatlari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
137
ISSN:3030-3621
№
Vazifa nomi
Bayon etilishi
Muddat
(kun/soat)
1
Urug‘ni saralash
Sog‘lom va to‘liq urug‘lar
tanlab olinadi.
1–2 kun
2
Urug‘ qobig‘ini
yumshatish
(skarifikatsiya jarayoni)
Qattiq qobiqni yumshatish
uchun mexanik yoki termik
usullar (xona xaroratida
suvda saqlash).
12–24 soat (issiq
suvda 20–30
daqiqa)
3
Urug‘ni namlash
(namlanishga
tayyorlash)
Urug‘ni 24 soat davomida
illiq suvda ushlab, hajmini
oshirish.
1- sutka
4
Urug‘ni undirish
(inkubatsiya)
Namlik va harorat nazoratida
urug‘ni undirash: +24+26°C,
nam muhitda.
7–14 kun
5
Undirilgan urug‘larni
baholash
Ungan urug‘lar soni, sifati va
undirish foizini aniqlash.
1-kun
6
Urug`lar undiruvch
moslamalar (apatarlar)
va substratlatni tozalash
Unuvchanlik aniqlanib petri
idishlari sterilizarsiya qilish,
yakobsen apatarini urug`lar
qoldiqlari va zambrug`lardan
tozalash
Unuvchanlik
aniqlangandan
so‘ng 1- kun
ichida
O‘rmon urug‘chilik markazi Farg‘ona hududiy o‘rmon urug‘chilik tahlil
laboratoriyasida Andijon, Namangan, Farg‘ona, Qo‘qon, Kosonsoy davlat o‘rmon
xo‘jaliklari hamda Pop va O‘rta orol ixtisoslashgan davlat o‘rmon xo‘jaliklari
tomonidan tayyorlangan qayrag‘och urug‘ini ikki xil usulda, urug‘ undiruvchi
inkubatorida petri idishida va mahsus yakobsen urug‘ undirish aparatida unuvchanlik
ko‘rsatgichlarini baxolash uchun aniqlandi. Laboratoriya sharoitida kuatuvlar olib
borildi va dastlabki natijasiga ko‘ra qo‘yidagi ma’lumotlar olindi. Andijon davlat
o‘rmon xo‘jaligi qayrag‘och urug‘larini +24-26
0
C haroratda 20 dona urug‘ undirishga
qo‘yilganda 15 dona qayrag‘och urug‘i unib chiqanligi hamda 75 % unuvchanlikga ega
ekanligi aniqlandi. Namangan davlat o‘rmon xo‘jaligidan laboratoriyaga olib kelingan
qayrag‘och urug‘larini +24-26
0
C haroratda 20 dona urug‘ undirishga qo‘yilganda 14
dona
unib
chiqanligi
hamda
70 % unuvchanlikga ega ekanligi aniqlandi.
2-jadval
Farg‘ona hududiy o‘rmon xo‘jaligi bo‘yicha qayrag‘och urug‘larini
laboratoriya sharoitida unuvchanligi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
138
ISSN:3030-3621
№
O‘rmon xo‘jaliklari nomi
Harorat,
0
C
Tahlilga
qo‘yilgan
urug‘lar,
dona
Unib
chiqqan
urug‘lar,
dona
Unuvchanlik,
%
1
Andijon
davlat
o‘rmon
xo‘jaligi
+24-26
20
15
75
2
Namangan davlat o‘rmon
xo‘jaligi
+24-26
20
14
70
3
Kosonsoy davlat o‘rmon
xo‘jaligi
+24-26
20
12
60
4
Pop ixtisoslashgan davlat
o‘rmon xo‘jaligi
+24-26
20
13
65
5
O‘rta orol ixtisoslashgan
davlat o‘rmon xo‘jaligi
+24-26
20
14
70
6
Farg‘ona davlat o‘rmon
xo‘jaligi
+24-26
20
15
75
7
Qo‘qon davlat o‘rmon
xo‘jaligi
+24-26
20
13
65
Kosonsoy davlat o‘rmon xo‘jaligida tayyorlangan urug‘lar +24-26
0
C haroratda
20 dona urug‘ undirishga qo‘yilganda 12 dona urug‘ unib chiqanligi hamda 60 %
unuvchanlikka ega ekanligi aniqlandi. Pop ixtisoslashgan davlat o‘rmon xo‘jaligida
tayyorlangan urug‘lar esa +24-26
0
C haroratda 20 dona urug‘ undirishga qo‘yilganda
13 dona unib chiqanligi hamda 65 % unuvchanlikga ega ekanligi aniqlandi. O‘rta orol
ixtisoslashgan davlat o‘rmon xo‘jaligidan kelgan urug‘lar esa +24-26
0
C haroratda 20
dona urug‘ undirishga qo‘yilganda 14 dona unib chiqanligi hamda 70 % unuvchanlikga
ega ekaligi aniqlandi.
1-rasm Qayrag‘och urug‘larini laboratoriya sharoitida unuvchanligi
Farg‘ona davlat o‘rmon xo‘jaligida tayyorlangan urug‘lar laboratoriya sharoitida
aniqlanganda esa +24-26
0
C haroratda 20 dona urug‘lar undirishga qo‘yilganda 15 dona
unib chiqanligi hamda 75 % unuvchanlikga ega ekanligi aniqlandi. Qo‘qon davlat
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
139
ISSN:3030-3621
o‘rmon xo‘jaligida tayyotlangan urug‘lar esa +24-26
0
C haroratda 20 dona urug‘lar
undirishga qo‘yilganda 13 dona unib chiqanligi hamda 65 % unuvchanlikga ega
ekanligi aniqlandi. Urug‘lar tahlilidan aniqlanishicha eng yuqori ko‘rsatkichlar
Andijon va Farg‘ona o‘rmon xo‘jaliklarida tayyorlangan urug‘lar nisbatan yuqori
unuvchanlik ko‘rsatgichlariga ega ekanligi aniqlandi.
Xulosa:
Kuzatish natijalariga ko‘ra xulosa qilish mumkinki, qayrag‘och
urug‘lari laboratoriya sharoitida urug‘larining unuvchanligini aniqlashda, urug‘lar
+24-26
0
C haroratda yaxshi unishi aniqlanib, unuvchanlik eng yuqori 75 % ni tashkil
etdi. Harorat oshishi yoki kamayishi esa unish ko‘rsatkichiga ta’sir etib +24-26
0
C eng
maqbul harorat ekanligi aniqlandi. Qayrag‘och urug‘lari uchun optimal +24-26
0
C
harorat va yetarli namlik ekanligini ko‘rsatdi. Kuzarish natijalari ushbu qayrag‘och
daraxtni turini ko‘paytirish, ko‘chat yetishtirish va o‘rmon resurslarini tiklashda
muhim amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilga adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-199-son Farmoni 16 b -bandiga
asosan“ Respublikada yashillik darajasini yanada oshirish, “Yashil makon”
umummilliy loyihasini izchil amalga oshirish orqali ekologik barqarorlikni
ta’minlash choratadbirlari to‘g‘risida” Prezident Farmoni -Toshkent, 2023-yil 23-
noyabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4850-son 44-sonli yig‘ilish bayoni
“Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida kelgusidagi ustuvor vazifalar
ijrosini ta’minlash maqsadida o‘rmon xo‘jaliklari kesimida Prezident Qarori -
Toshkent, 2024-yil 6-oktabr.
3.
Richens R.H. Elm. Cambridge University Press, 1983. pp. xi–359.
4.
Çiçek E., Tilki F. Seed germination of three Ulmus species from Turkey as
influenced by temperature and light. J. Environ. Biol., 2007, 28(2): 423–425.
5.
İncedemiroğlu S. Studies on seed characteristics and nursery techniques of elm
(Ulmus sp.). MSc Thesis, Abant Izzet Baysal Univ., 2004.
6.
Phartyal S. et al. Seed storage physiology of Ulmus wallichiana. Seed Science &
Technology, 2003.
7.
Pakistan Journal of Biological Sciences, 2006; 9(4): 697–699
8.
Hamidov.A, Nabiyev.M, Odilov.T “O‘zbekiston o‘simliklar aniqlagichi” T.
“O‘qituvchi”1987.
9.
Yoziyev.L.xинтродукция лагестремии индийской в условиях южного
Узбекистана Интродуксия и акклиматизайия растенийT”Fan” 1996. B.40
10.
Qayumov. A.Q., “Aholi yashash joylarini ko‘kalamzorlashtirish” Toshkent-2012
107-b
11.
A.K. Qayimov, E.T. Berdiyev “Dendrologiya” Т.: «Fan va texnologiya»,
12.
F.O.Xasanov,
A.S.Esonqulov,
M.B.Tirkasheva,
Флора
Зааминского
государственного заповедника.–Tosh. REN-Poligraf, 2013. –120b.
