Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
87
ISSN:3030-3621
MA’NAVIYAT – INSON VA JAMIYAT HAYOTINING MA’NAVIY
POYDEVORI
Qosimova Gulbahor Ibragimovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ma’naviyat tushunchasining inson va jamiyat
hayotidagi o‘rni hamda uning ijtimoiy-madaniy taraqqiyotdagi ahamiyati yoritilgan.
Ma’naviyatning shaxs kamolotiga, ijtimoiy muhitga va milliy qadriyatlar tizimiga
ko‘rsatadigan ta’siri tahlil etiladi. Shuningdek, globallashuv sharoitida yoshlar
ma’naviyatini mustahkamlash yo‘llari, davlat siyosatida ma’naviy tarbiyaning tutgan
o‘rni va an’anaviy qadriyatlarning zamonaviy hayotdagi roli haqida fikr yuritiladi.
Maqola orqali ma’naviy tarbiyaning uzviyligini ta’minlovchi muhim jihatlar, ayniqsa,
oila, ta’lim va jamoatchilikning vazifalari asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
ma’naviyat, ma’rifat, milliy qadriyatlar, ma’naviy tarbiya,
jamiyat, shaxs, yoshlar, globallashuv, mafkuraviy immunitet, axloq, O‘zbekiston.
Ma’naviyat har qanday jamiyat hayotining ichki mohiyatini tashkil etuvchi, uni
harakatga keltiruvchi, ma’rifiy, axloqiy va ruhiy kuchdir. Insoniyat tarixiy
taraqqiyotining barcha bosqichlarida ma’naviyat shaxs kamoloti va jamiyat
barqarorligining muhim omili bo‘lib xizmat qilgan. Xususan, milliy o‘zlikni anglash,
qadriyatlar tizimini saqlash, fuqarolik ongini shakllantirish va ijtimoiy birdamlikni
mustahkamlashda ma’naviy me’yorlar va tamoyillarning tutgan o‘rni beqiyosdir.
Bugungi globallashuv jarayonlari, axborot oqimining keskin ortishi,
madaniyatlararo ta’sir va raqobat kuchaygan bir davrda milliy ma’naviyatni asrash va
mustahkamlash har qachongidan ham dolzarb masalaga aylangan. Ayniqsa, yosh
avlodni yot g‘oyalar, buzg‘unchi axborotlar, mafkuraviy tahdidlar ta’siridan himoya
qilishda, ularning qalbida vatanparvarlik, yurtga sadoqat, ajdodlar merosiga hurmat
kabi tuyg‘ularni shakllantirishda ma’naviyatning ahamiyati benihoya katta.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlar, jumladan, “Yangi
O‘zbekiston” g‘oyasi negizida ham inson va jamiyat taraqqiyotini ma’naviy
yuksaltirish asosiy ustuvorliklardan biri sifatida belgilab olingan. Prezidentimiz
tomonidan ilgari surilgan “Ma’naviy taraqqiyotsiz – taraqqiyot bo‘lmaydi” degan
tamoyil bevosita bu boradagi strategik qarashlarning ifodasidir. Shu boisdan, bugungi
kunning o‘ta muhim masalalaridan biri — inson va jamiyat hayotining barcha
sohalarida ma’naviy asoslarni mustahkamlash, milliy qadriyatlar va an’analarni saqlab
qolish, ularni rivojlantirish orqali barkamol avlodni voyaga yetkazishdan iboratdir.
Mazkur maqolada ma’naviyatning ijtimoiy-falsafiy mohiyati, uning shaxs va
jamiyat hayotidagi roli, zamonaviy taraqqiyot sharoitida ma’naviy qadriyatlarning
ahamiyati hamda ma’naviy tarbiyaning yo‘nalishlari tahlil etiladi. Shu bilan birga,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
88
ISSN:3030-3621
davlat siyosatida ma’naviy-ma’rifiy ishlarning tutgan o‘rni, jamiyatdagi barqarorlik va
birdamlikni ta’minlashdagi o‘rni yoritiladi.
Ma’naviyat – bu inson qalbining ichki dunyosini, axloqiy me’yorlar va
qadriyatlar tizimini belgilovchi, uni jamiyat a’zosi sifatida shakllantiruvchi kuchdir. U
jamiyatning taraqqiyot darajasini, fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlar mazmunini,
milliy o‘zlikni va axloqiy muvozanatni belgilaydi. Insoniyat tarixi shuni ko‘rsatadiki,
har qanday davrda kuchli ma’naviyatga ega bo‘lgan jamiyatlar mustahkam asoslarda
rivojlanib kelgan, o‘z ijtimoiy-iqtisodiy inshootlarini barpo etgan.
Bugungi kunda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy
siyosatning bosh maqsadi – yosh avlodni yuksak axloqiy fazilatlar asosida tarbiyalash,
ularga tarixiy xotira, milliy g‘urur, vatanparvarlik, iymon-e’tiqod kabi tamoyillarni
singdirishdan iboratdir. “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi doirasida ma’naviy uyg‘onish
jarayonlari keng ko‘lamda davom ettirilmoqda. Xususan, davlat rahbari tomonidan
ilgari surilgan “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” tamoyili aynan
ma’naviyatning ustuvorligini anglatadi.
Milliy ma’naviyatning asosiy tayanch nuqtasi – bu xalqning tarixiy tajribasi, urf-
odatlari, tili, dini, san’ati, madaniy merosi, etnik xotirasi va oila muhitidir. Ularni
asrash va yosh avlodga yetkazish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
Ayniqsa, zamonaviy dunyoda ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari orqali
yot g‘oyalar tezlik bilan tarqalayotgan bir paytda, yoshlarning ongini mustahkamlash,
ularni mafkuraviy immunitetga ega shaxslar sifatida shakllantirish zarurati yanada
oshdi.
Ma’naviyat – bu faqatgina diniy yoki madaniy qadriyatlar yig‘indisi emas, balki
hayotga, odamlar o‘rtasidagi munosabatlarga, mehnatga, jamiyatga bo‘lgan ijobiy
munosabatlar tizimidir. Shuning uchun ma’naviy tarbiya tizimida ham maktabgacha
ta’lim muassasalari, umumta’lim maktablari, oliy ta’lim muassasalari, ommaviy
axborot vositalari, madaniyat va san’at muassasalari, ijtimoiy tarmoqlar faol ishtirok
etishi lozim.
Ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda ma’naviyat sohasida olib borilayotgan davlat
siyosati samarali tizimga ega. Jumladan, “Ma’naviyat va ma’rifat” markazi,
“Yuksalish” umummilliy harakati, Respublika Ma’naviyat targ‘ibot markazi kabi
muassasalar faoliyati milliy va umuminsoniy qadriyatlarni keng ommaga yetkazish,
aholi ongini uyg‘otish, yoshlarni ongli va irodali avlod etib tarbiyalashga xizmat
qilmoqda.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va internet makonida ijobiy g‘oyalarni
ommalashtirish, ularni yoshlar ongiga singdirish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridan biridir. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari,
qarorlari va dasturlari asosida olib borilayotgan ishlar, xususan, “Yoshlar daftari”,
“Yoshlar bilan ishlashning yangi tizimi” kabi tashabbuslar yoshlarning ma’naviy-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
89
ISSN:3030-3621
ma’rifiy hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuningdek, oila institutining ma’naviy
poydevori sifatida mustahkamlanishi ham jamiyatning barqaror rivojlanishiga bevosita
ta’sir qiladi. Oila – bu ma’naviyatning boshlang‘ich maktabi bo‘lib, unda bolaga
axloqiy me’yorlar, odob-axloq, vatanparvarlik, mehr-oqibat, halollik, sabr-toqat kabi
fazilatlar singdiriladi. Shu sababli ham oila va maktab o‘rtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish orqali sog‘lom muhit yaratish eng asosiy vazifalardan biri hisoblanadi.
Bugungi yoshlar – ertangi jamiyatning poydevori. Ularning qalbida milliy g‘urur
va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirish orqali biz barqaror va kuchli davlat asoslarini
yaratamiz. Shu nuqtayi nazardan, har bir fuqaroning ongli ravishda ma’naviyatli
yashashi, o‘zini jamiyatga daxldor deb his qilishi, milliy qadriyatlarga sadoqatli
bo‘lishi yuksak ijtimoiy madaniyatning ifodasidir.
Jamiyat taraqqiyotining mustahkam poydevori bu – kuchli ma’naviyatdir. Inson
hayoti, jamiyatning barqarorligi, davlatning obro‘-e’tibori bevosita ma’naviy
qadriyatlarga asoslangan holda shakllanadi. Shu bois O‘zbekiston Respublikasida
mustaqillik yillaridan boshlab, ayniqsa, so‘nggi yillarda ma’naviyatni rivojlantirish
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Yurtboshimiz
tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston – yangicha tafakkur, yangicha
yondashuv” tamoyili doirasida yoshlarning ma’naviy kamoloti, ularda vatanparvarlik,
ijtimoiy faollik, insonparvarlik, diniy bag‘rikenglik, milliy g‘urur kabi yuksak
fazilatlarni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Maqolada ma’naviyatning inson ongi va jamiyat hayotidagi o‘rni keng tahlil
qilindi. Ma’naviy tarbiya tizimining barcha bosqichlarida oilaning, ta’lim
muassasalarining,
ommaviy
axborot
vositalarining
va
fuqarolik
jamiyati
institutlarining roli ta’kidlandi. Xususan, yosh avlodni yot g‘oyalardan asrash, ularni
milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash zamonaviy globallashuv sharoitida muhim
ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, ma’naviy yuksalish jarayonida har bir fuqaroning ongli ishtiroki,
o‘zini jamiyat hayotining faol subyekti sifatida his qilishi, Vatan taraqqiyotiga o‘z
hissasini qo‘shishga intilishi muhim omil hisoblanadi. Shu bois ma’naviyatga doir
tashabbuslar, loyihalar va dasturlar faqat markaziy darajada emas, balki mahallalarda,
oila doirasida, maktablarda va jamiyatning barcha qatlamlarida muntazam davom
ettirilishi lozim.
Ma’naviyatga boy, axloqan yetuk, ruhiy barqaror shaxslar jamiyati – bu
mustahkam poydevorli, taraqqiyotga yuz tutgan davlatning belgisidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”. – Toshkent, 2021.
2.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent,
“Ma’naviyat”, 2008.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023-yilgi tahrir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
90
ISSN:3030-3621
4.
“Ma’naviyat va ma’rifat” markazi materiallari. – www.ma’naviyat.uz
5.
Tojiboyev S. “Ma’naviyat asoslari”. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
6.
G‘afurov I. “Axloq va ma’naviyat psixologiyasi”. – Toshkent: TDPU nashriyoti,
2020.
7.
Ruziev Sh. “Oila va ma’naviy tarbiya”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2022.
8.
BMTning “Barqaror rivojlanish maqsadlari” konsepsiyasi. –
9.
Xalilov M. “Tarbiya va ma’naviyat integratsiyasi”. – Samarqand, 2021.
10.
Muxammad Yusuf. “Milliy g‘urur va ma’naviyat”. – Toshkent, 2007.
