Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
232
ISSN:3030-3621
FARG‘ONA VODIYSIDA O‘SADIGAN TEMIRTIKAN O‘SIMLIGINING
KIMYOVIY TARKIBINI O‘RGANISH VA XALQ TABOBATIDA
ISHLATILISHI.
Mamatqulova Surayyoxon Abdusamatovna
Farg‘ona davlat universiteti, kimyo fanlari
bo‘yicha falsafa doktori(PhD), dotsent
Xoldarov Ilyosjon Ibroximjon o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti, tayanch doktarant
E-MAIL:
ilyosbekxoldarov7710@gmail.com
O‘zbekiston hududi o‘simlik olamiga boy va ulardan oqilona foydalanish
imkoniyatlari kengdir. Fiziologik faol moddalar o‘rtasida alkaloidlar katta
ahamiyatga ega, chunki ular turli strukturaviy tuzilish va yuqori fiziologik
faollikka ega. O‘simlik moddalarining kimyoviy tuzilishi va biologik faolligini
o‘rganish bir tomondan kimyoni rivojlantirib, unda yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lishiga
olib kelsa, ikkinchi tomondan zamonaviy samarali dorivor vositalarning yaratilishi va
tibbiyot amaliyotiga tadbiq etilishiga asos bo‘ladi.
O‘simlikning nomi.
Tribulus terrestris
- Yer bag‘irlab o‘sadigon o‘simlik
(
tеmirtikan
).[1]
Oilasi.
Zygophyllaceae
-
tuyatovondoshlar. Tеmirtikan
bir yillik o‘t o‘simlik
bo‘lib, uzunligi 1 ba'zi 3 m largacha еtadigan va yеr bag‘rilab o‘sadigan o‘simlikdir.
o‘simlik asos qismidan boshlab shoxlangan, tukli. Mеvasi - pishganda bеsh (yoki 2 -
4) ta yulduzsimon joylashgan uchburchak - panasimon, qattiq 2 - 4 tikanli yong‘oqlarga
ajraladigan quruq to‘p mеva. o‘simlik may - iyun oylarida gullaydi, iyun - iyulda
mеvasi pishadi. “
Tribulus terrastris
”[1]
Gеografik tarqalishi.
o‘rta Osiyo, Hindiston, yevropa Qozog‘iston,
Rossiyaning janubi, Qrim va Kavkaz dasht, cho‘llar,[2] tеpaliklarda, soylarda
daryolarning qirg‘oklarida, tеmir yo‘l, yo‘l yoqalarida, iflos va boshqa yеrlarda o‘sadi.
Lekin men bu o‘simligimni o‘zim yashaydigon hudud Farg‘ona viloyatidagi
temir
tikan
o‘simligini o‘rgandim.
Kimyoviy tarkibi.
Mahsulot tarkibida steroid saponinlar, alkoloidlar (garman va
boshqalar), flavonoidlar, vitamin C, bo‘yoq, oshlovchi va boshqa moddalar, mevasida
5 % yog‘ bo‘ladi.
Tadqiqot ishining maqsadi, Farg‘ona vodiysida o‘suvchi tribulus terrastris o‘simligi
tarkibidagi makro-va mikro elementlar miqdorini o‘rganishdan iborat edi.
№
Elementlar
mkg/gr
1
Mn
61
2
Na
260
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
233
ISSN:3030-3621
3
K
35400
4
Sm
0.092
5
Mo
0.5
6
Lu
0.0036
7
U
0.064
8
Yb
0.038
9
Au
0.0018
10
As
0.33
11
Br
48
12
Ca
14300
13
La
0.86
14
Ce
1.1
15
Se
0.15
16
Hg
0.016
17
Tb
0.015
18
Th
0.19
19
Cr
2.4
20
Hf
0.092
21
Ba
120
22
Sr
73
Ko‘rinib turiptiki eng yutuqli jihatlaridan biri bu lantanoidlarni ham borligi
hisoblanadi.
Steroid saponinlar yig‘indisidan dioscin, 2% diosgenin, gitogenin, gracillan va
boshqalar sof holda ajratib olingan.
Xalq tabobatidagi ahamiyati va ishlatilishi.
Bu o‘simlikni damlamasidan
siydik yo‘li kasalliklarini davolashda, immunitetni oshiruvchi vosita sifatida keng
qo‘llaniladi.[3] Ishlatishda uni oz miqdorda bir osh qoshiq maydalanganidan olib 500
ml idishga qaynatilgan suv qo‘shiladi va kuniga ikki mahal bir choy qoshiqchadan
ichiladi. Siydik ajralishi kuchaytiradi qon tomirlarni kengaytirib qonni suyultiradi.
Bundan tashqari oyoq va bog‘imlardagi og‘riganda tayyorlangan damlamsini suvini
surtiladi. Yani dastlab damlama qoyiladigan joy yaxshilab sovunlab yoki salfetka
sochiqda artilib teri teshikchalari ochiladi so‘ngra damlama surtiladi. Surtilgan joy
ochiq havoda qurutilib ochiq holda qoladi( malum vaqt).Tayyorlangan damlama +5 C
gacha joyda 2 oygacha saqlash mumkin yoki oz miqdordagisini bir marta foydalangan
afzal. Ortiqcha miqdori yani dozadan oshib ketsa, jigar va buyraklar ish faoliyatiga
ziyon yetkazishi mumkin. Shuning uchun iste’moldan oldin shifokor bilan
maslahatlashib ko‘rish afzal.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
234
ISSN:3030-3621
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Toshkent Farmasevtika instuti “Tarkibida yurak glikazidlari saqlovchi dorivor
o‘simliklar va mahsulotlar va tarkibida saponinlar saqlovchi dorivor o‘simliklar va
mahsulotlar” o‘quv-uslubiy qo‘llanma (28-29-betlar)
2.
Kostova I, Dinchev D. Saponins in Tribulus terrestris - chemistry and bioactivity.
Phytochem. Rev, 2005; 4: 111-137. [Kostova I, Dinchev D. Tribulus terrastrisdagi
saponinlar-kimyoviy va bioaktiv moddalar qatori, 2005;4:111-137.]
3.
M.Nabiyev. Shifobaxsh giyohlar. Toshkent, “Fan” nashriyoti, 1980-yil
4.
S.M.Mustafoyev. Botanika. Toshkent: “o‘zbekiston” 2002
5.
X.X.Xolmatov, Z.H.Xabibov o‘zbekistonning shifobaxsh o‘simliklari. Toshkent
“Meditsina” nashriyoti 1976-yil
6.
M.Nabiyev, V.Shalnev, A.Ibrohimov Shifobaxsh ne’matlar Toshkent, “Meditsina”
nashriyoti 1989-yil
7.
Xujaev V.U. Turg'unov K.K. Toshxodjaev B. Aripova S.F. Arundo donaksining
alkaloidlari. XIV. N-metil-tetrahidro-b-karbolinning kristalli va molekulyar
tuzilishi 2003.226-227 Tabiiy birikmalar kimyosi
8.
9.
A.P. Orexov. Ximiya alkoloidov. M., 1953 g.
10.
Dj. Qurbanov., I.M. Saytbaeva. Vestnik KK Fan, UzSSR, №2 1974g.
11.
S.Yu. Yunusov, Alkolidi. Tashkent, 1974
12.
F.I.Ivanov. Dikorastushie lekarstvennie rasteniya Uzbekistana. Tashkent, 1949y
13.
Kimyo va kimyo texnologiyasi «3» 2010 yil
14.
Shaxidoyatov X.M. Xinazalini - 4; ix biologicheskix aktivnost» Tashkent Fan,
1988.
15.
Kuryazov Sh., Muxammedov N.S., Shoxidoyatov X.M , XPS 2008, 3
