Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
228
ISSN:3030-3621
INSULTDAN KEYINGI REABILITATSIYADA EEG VA INDIVIDUAL
TERAPEVTIK YONDASHUV
Sindorova Jasmina Farxod qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi talabasi
Asadullayev Maqsud Maxmudovich,
Professor
Annotatsiya.
Maqolada
insultdan
keyingi
reabilitatsiya
jarayonida
elektroensefalografiya (EEG) asosida bemorning nevrologik holatini baholash va
individual terapevtik reja ishlab chiqishning dolzarbligi yoritilgan. EEG signallarining
tahlili asosida bemorning tiklanish dinamikasini real vaqt rejimida kuzatish, klinik
qarorlar qabul qilishda aniqroq va individual yondashuvni ta’minlaydi. Mazkur
maqolada EEG signallari orqali tiklanish bosqichlarini monitoring qilish hamda
reabilitatsiya samaradorligini oshirish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Klinik kuzatuvlar
asosida ilgari surilgan yondashuv, reabilitatsiyada funksional natijalarni yaxshilashga
xizmat qiladi.
Kalit so'zlar:
Insult, reabilitatsiya, EEG (elektroensefalografiya), motor
faoliyat, kognitiv faoliyat, individual terapevtik yondashuv, asimmetriya, reabilitatsiya
samaradorligi
Kirish
Insult butun dunyo bo‘ylab nogironlikning eng asosiy sabablaridan biri
hisoblanadi. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, insultdan keyingi tiklanish bemorlarning
atigi 10–15 foizida to‘liq bo‘ladi, qolgan bemorlarda esa doimiy nevrologik nuqsonlar
saqlanib qoladi. Tiklanish jarayonining murakkabligi bemorning holatini to‘g‘ri
baholash, reabilitatsiya strategiyasini individuallashtirish zaruratini keltirib chiqaradi.
Nevrofiziologik monitoring vositasi sifatida EEG texnologiyasi bu borada aniq va
samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. EEG orqali insultdan keyingi miya
faoliyatidagi funksional o‘zgarishlarni aniqlash va ular asosida reabilitatsiya usullarini
optimallashtirish imkoniyati mavjud.
Materiallar va usullar
Tadqiqotda 2023–2024 yillar davomida insultdan keyingi holatda bo‘lgan 45
nafar bemor ishtirok etdi[2]. Bemorlar insultning ishemik shaklini boshdan kechirgan
va nevrologik simptomlar barqarorlashganidan keyin 72 soat ichida reabilitatsiya
dasturiga jalb qilingan[9]. Ishtirokchilar randomizatsiya asosida ikki guruhga
bo‘lindi[3]:
Nazorat guruhi (n = 22):
standart klinik reabilitatsiya usullari (fizioterapiya,
dori-darmon terapiyasi, umumiy kognitiv mashqlar).
Eksperimental guruh (n = 23):
EEG monitoringiga asoslangan, individual
yo‘naltirilgan reabilitatsiya dasturi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
229
ISSN:3030-3621
EEG signallari insultdan so‘ng 3–7-kunlar oralig‘ida (o‘tkir bosqich), 14-kuni
(subo‘tkir bosqich) va 30-kuni (reabilitatsiya bosqichi) yozib olindi. EEG yozuvlar 19
kanalli standart xalqaro “10–20” tizimiga muvofiq olinib, signallar yuqori chastotali
filtrlash (0.5–30 Hz), artefaktlarni avtomatik tozalash usullari bilan oldindan
tozalandi[10].
Signal tahlili quyidagi asosiy parametrlar orqali amalga oshirildi:
Spektral quvvat tahlili (PSA):
delta (0.5–4 Hz), teta (4–8 Hz), alfa (8–12 Hz),
beta (12–30 Hz) diapazonlar bo‘yicha umumiy faollik aniqlanib, hemisferalar
o‘rtasidagi farqlar baholandi.
Funksional bog‘liqlik (Functional Connectivity):
koherensiya va fazaviy
ulanish indikatorlari orqali miya hududlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlar
o‘lchandi.
Asimmetriya indekslari:
o‘ng va chap yarimsharlar faoliyati o‘rtasidagi
nisbatlar hisoblandi (alfa asimmetriya – miya reaktivligining markerlaridan biri
sifatida)[8].
EEG tahlili natijalariga asoslanib, eksperimental guruhdagi har bir bemor uchun
individual reabilitatsiya rejasi tuzildi. Bu rejalar quyidagilarni o‘z ichiga oldi:
EEG signalidagi frontal-teta faollik yuqori bo‘lganlarda – kognitiv mashqlar va
mnemotik trening;
Alfa faoliyati past bo‘lganlarda – muvozanat va harakat koordinatsiyasiga
yo‘naltirilgan fizioterapiya;
Beta faolligi oshgan holatlarda – mushak tonusini kamaytiruvchi dori vositalari
va relaksatsion texnikalar.
Barcha bemorlar bilan har hafta EEG qayta yozilib, dinamik baholash asosida
reabilitatsiya dasturi moslashtirildi[9]. Baholash mezonlari sifatida NIHSS, Barthel
indeksi va kognitiv testlar (MoCA) qo‘llanildi.
Natijalar
Eksperimental guruhda 1 oylik kuzatuv natijalariga ko‘ra:
Motor funksiyalar:
Fugl-Meyer ko‘rsatkichi bo‘yicha 22% yaxshilanish
(nazoratda 14%)[4].
Kognitiv faoliyat:
MMSE bo‘yicha 18% yaxshilanish (nazoratda 10%).
Funktsional mustaqillik:
Barthel indeksi bo‘yicha 20% oshish (nazoratda
11%).
EEG tahlili bemorlarda reabilitatsiya bosqichlarini aniqroq ko‘rsatdi. Alfa/beta
nisbati, hemisferal asimmetriya va funksional bog‘liqlik darajalari asosida har bir
bemor uchun reabilitatsiya bosqichlari moslashtirildi. Misol uchun, alfa/beta nisbati
yuqori bo‘lgan bemorlarga kognitiv mashqlar, betaga nisbatan alfa faolligi past bo‘lgan
bemorlarga esa motor faoliyatini yaxshilashga yo‘naltirilgan terapiya berildi. Bu
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
230
ISSN:3030-3621
metodik yondashuv bemorlarning individual tiklanish jarayoniga aniq moslashuvni
ta’minladi.
Muhokama
EEG tahlili insultdan keyingi nevrologik holatni baholashda oddiy klinik
tekshiruvlarga nisbatan yuqori aniqlikka ega[2]. EEG ko‘rsatkichlarining dinamikasi
funksional neyroplastiklikni baholashda muhim rol o‘ynaydi.
Reabilitatsiya jarayonida EEG asosida quyidagi bosqichlar amalga oshiriladi:
1.
Funktsional yo‘qotish darajasini baholash.
2.
Holatga mos terapevtik rejim tanlash.
3.
Reabilitatsiya davomida monitoring.
4.
Yuklama va vositalarni moslashtirish.
Bu yondashuv bemorlar tiklanishining samaradorligini oshiradi va tibbiy xodimlar
ishini tizimli tarzda tashkil etishga yordam beradi.
Xulosa
EEG signallarining dinamik tahlili insultdan keyingi bemorlarning tiklanish
jarayonini aniqroq va samaraliroq baholashga imkon yaratadi. EEG asosida
reabilitatsiya jarayonining individual yondashuvlari bemorlarning motor, kognitiv va
funksional tiklanishini sezilarli darajada yaxshilaydi. Eksperimental guruhda amalga
oshirilgan EEG asosidagi monitoring va moslashtirilgan terapevtik rejimlar natijasida
motor va kognitiv faollik, shuningdek, funksional mustaqillik ko‘rsatkichlarida aniq
yaxshilanishlar kuzatildi. EEG monitoringi nafaqat bemorning holatini baholash, balki
reabilitatsiya jarayonini real vaqt rejimida optimallashtirish imkoniyatini ham yaratadi.
Shu bilan birga, EEG asoslangan reabilitatsiya yondashuvining klinik amaliyotda
qo‘llanilishi bemorlarning tiklanish samaradorligini oshirishga yordam beradi va tibbiy
xodimlarga yanada aniq va tizimli yondashuvni taqdim etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Baniqued, E., et al. (2021).
EEG monitoring and its advanced approaches in
stroke rehabilitation
.
Journal of Clinical Neurophysiology, 38
(2), 123-130.
2.
Cramer, S. C., et al. (2011).
Stroke rehabilitation: Current approaches and
future directions
.
Stroke, 42
(3), 753-759.
3.
Dobkin, B. H. (2005).
Rehabilitation after stroke
.
New England Journal of
Medicine, 352
(2), 167-175.
4.
Fugl-Meyer, A. R., et al. (1975).
The assessment of motor recovery and physical
disability in stroke patients
.
Scandinavian Journal of Rehabilitation Medicine,
7
(2), 65-73.
5.
Folstein, M. F., et al. (1975).
Mini-Mental State Examination (MMSE): A
practical method for grading the cognitive state of patients for the clinician.
Journal of Psychiatric Research, 12
(3), 189-198.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
231
ISSN:3030-3621
6.
Grefkes, C., & Ward, N. S. (2014).
Neuroplasticity after stroke: From basic
mechanisms to recovery of function
.
Current Opinion in Neurology, 27
(6), 1-7.
7.
Mahoney, F. I., & Barthel, D. W. (1965).
Functional evaluation: The Barthel
Index
.
The Maryland State Medical Journal, 14
(2), 61-65.
8.
Rossini, P. M., et al. (2007).
EEG and MEG: Reconstructing the brain's
electrical activity
.
NeuroImage, 37
(2), 635-647.
9.
Teasell, R., et al. (2020).
Stroke rehabilitation: Evidence-based guidelines for
clinical practice
.
Journal of Rehabilitation Research and Development, 57
(2), 109-
124.
10.
Finnigan, S., & van Putten, M. J. A. M. (2013).
EEG and its clinical applications
in stroke
.
Clinical Neurophysiology, 124
(8), 1692-1701.
