Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
204
ISSN:3030-3621
ESKI TERMIZNING IX-XIII ASRLAR BOSHLARI OSHXONA IDISHLARI
O'RGANILISH TARIXI
Muhammadiyev Zohid Odinamuhamat o’g’li
“Sales doctor solution” kompaniyasi mutaxassisi
+998970761705
Annotatsiya:
Termizdan topilgan bu sopol idishlarni har tomonlama
o‘rganilishi shuni ko‘rsatadiki, ularni tayyorlagan termizlik kulollar o‘z hunarining
mohir ustalari bo‘lganlar va bu sohada ular katta yutuqlarga erishganlar.Ular faqat
mohir kulollar bo‘libgina qolmay, balki, malakali rassom, nozik estetik did sohiblari
ham bo‘lganlar. Topilgan sopol idishlar fikrimizning yorqin dalilidir. Idishlar
termizliklarni yuqori rivojlangan moddiy madaniyatidan bizlarni voqif qilmoqda.
Annotation:
A comprehensive study of these ceramic vessels found in Termez
shows that the Termez potters who made them were skilled masters of their craft and
achieved great success in this field. They were not only skilled potters, but also skilled
artists and people with a refined aesthetic taste. The ceramic vessels found are a vivid
proof of our idea. The vessels make us aware of the highly developed material culture
of the Termez people
.
Aннотация:
Комплексное изучение керамических сосудов, найденных в
Термезе, показывает, что изготовившие их термезские гончары были
искусными мастерами своего дела и достигли в этом деле больших успехов. Они
были не только искусными гончарами, но и искусными художниками, людьми с
тонким эстетическим вкусом. Найденные керамические сосуды – яркое
подтверждение нашей мысли. Они свидетельствуют о высокоразвитой
материальной культуре термезцев.
Kalit so‘zlar:
Eski Termiz,, xumdonlar, xumlar, hunarmandlar, qozonlar.
chiroqlar.
Keywords:
Old Termez, khumdons, khums, craftsmen, cauldrons, lamps.
Ключевые слова:
Старый Термез, хумдоны, хумы, мастера, котлы,
светильники.
So‘nggi o‘n yil ichida Ko‘hna Termiz o‘rnida olib borilgan keng qamrovli
arxeologik tadqiqotlar hali yoritilmagan ishlarni yoritishga imkon berdi. Bu qadimiy
shahar tarixi va madaniyatining ko‘plab noma’lum sahifalari, siyosiy hayotning turli
tomonlarini tavsiflovchi ulkan arxeologik materiallar to’plandi. Termizning turli
tarixiy davrlardagi madaniy, iqtisodiy va mafkuraviy hayotini bu materiallar o’zida
aks ettiradi. Bu yerda sopol materiallar ayniqsa juda ko’plab topilgan. Idishlardagi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
205
ISSN:3030-3621
shakllar orqali qo‘shni tarixiy va madaniy hududlar bilan muntazam aloqa
qilinganligini ko‘rishimiz mumkin.Termizda kulolchilik ishlab chiqarishning mahalliy
xususiyatlarini ko’rishimiz mumkin. Topilgan kulolchilik buyumlari orasida o‘rta
asrlarga oid yuqori sifatli sopol shakllarning nafisligi va dekorning xilma-xilligi bilan
farq qiladi. O‘rta asrlarda Termizda XII-XIII asrlar boshlari yoritish asboblari.orasida
O‘rta asr arxeologik yodgorliklarida chiroq topilmalari eng ko‘p uchraydi.
Svam 3521/2 INV 1043. Sirkor chiroq. Eski Termiz. IX-X asrlar.
O'lchami:3,4x2,5x3,8.
Svam
3521/2
INV
1043.
Sirkor
chiroq.
Eski
Termiz.
IX-X
asrlar.
O'lchami:3,4x2,5x3,8 sm.
Termizning o‘rta asr hunarmandchiligi uy-ro‘zg‘or buyumlarini ishlab chiqarish
hali hech bir tadqiqotchi tomonidan alohida o‘rganilmagan. Bu mavzuga bag‘ishlangan
materiallar juda kam bo‘lib, ular Termiz shahrining tuzilishini o‘rganishda katta
ahamiyatga ega bo‘lgan ushbu muhim masalani yetarli darajada to‘liq ko‘rib chiqishga
imkon bermagan . Bu hunarmandchilik kvartallari va umuman shaharning o‘rta asr
qatlamlari haqida juda kam ma’lumotga ega. So‘nggi paytlarda bu holat yaxshi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
206
ISSN:3030-3621
tomonga tez o‘zgarmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Arxeologiya
instituti Termiz arxeologiya guruhi tomonidan bugungi kunda o‘rta asr qatlamlari va
ularga xos bo‘lgan obyektlar keng ko‘lamda tadqiq etilmoqda. To‘g‘ridan to‘g‘ri va
shaharning ishlab chiqarish maydonlarida, kulol va metallga ishlov beruvchilar
kvartallarida qazish ishlari olib borishdi. Juda boy arxeologik materiallar to‘plangan
bo‘lib, bu o‘rta asrlar Termiz va undan tayyorlangan mahsulotlar
hunarmandchiligining ko‘plab jihatlarini yoritish imkonini berdi.
1
Eski Termiz Rabod hududidagi kulolchilik xumdoni.
Ma’lumki, an’anaviy idishlar ishlab chiqarish har bir oilaning turmush tarziga aylangan
bo‘lib, u odatda o‘ziga hos shakllari bilan farqlanadi. Termizdan topilgan oshxona
sopol buyumlarining aksariyati kulolchilik charxida yasalgan bo‘lib, hunarmand-kulol
mahsulotlari hisoblanadi. O‘rta asrlardagi O‘rta Osiyoning oshxona anjomlari bir
xillikdan uzoqda o‘rganilgan. Termizdan oshxona kulolchilik idishlari, asosan,
rabodning shimoliy qismida joylashgan karvonsaroy, maishiy va turar-joy majmuasi
hamda ikkita sopol pechda qazish ishlari natijasida topilgan. Kulolchilik ashyolariga
juda boy va rang-barang Bu yerda turli xil qozonlar, Ko‘zalar, sopol idishlar, kosalar
(sopol qozonlardan tashqari tosh va bronza qozonlar) ko‘p topilgan . Eng xilma-xil va
ko‘p sonli keramika qozonlari. Ulardan 136 tasi bor.
1
Аннаев Т. Дж
. Раскопки на Талитагора и некоторие вопроси водоснабжения Термеза и его округи//ИМКУ.
Вип. 19 Ташкент: Фан, 1984
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
207
ISSN:3030-3621
Sh.R.Pidayev. O‘zbekistonning moddiy madaniyat tarixi. 28-nashri.”
Кухонная посуда Термеза XII- начала XIII вв”
Afsuski, ularning ko‘pchiligi parchalar bilan ifodalangan, ammo o‘ndan ortiq
arxeologik jihatdan buzilmagan idishlar mavjud bo‘lib, ularning shakllarini tiklash va
ularni tasniflash imkonini bergan. Alohida namunalar kimyoviy va texnologik
tahlildan o‘tkazilganda bu qozonlarni ishlab chiqarish uchun asosiy materiallar turli xil
ekanligini ko‘rsatgan va haroratning o‘zgarishi tufayli isitish vaqtida qozonni yorilish
va deformatsiyadan himoya qilgan. Bunday kompozitsion massa issiqlikka chidamlilik
va plastiklikni oshirgan. Buning natijasida Termiz kullolari ancha murakkab shakldagi
qozonlarni ishlab chiqarishga muvaffaq bo‘lishgan. Aksariyat qismlar nafislik va
yuqori sifat bilan ajralib turadi. Termiz kulollari qozon ishlab chiqarishda shakllarni
ma’lum bir standartlashtirishga erishganlar. Biz ko‘rib chiqayotgan qozonlarning
ko‘pchiligi bir xil, hatto bezaklarning profillanishi ham birlashtirilgan. Bularning
barchasi kulollarning yuqori profissionalligidan dalolat beradi. Mahsulotning turidan
qat’i nazar, u tantanali idishlar yoki kundalik oshxona idishlari bo‘ladimi,
hunarmandlar uni ishlab chiqarishga katta e’tibor berishgan. Kullolar yuksak
mas’uliyat bilan ishlashgan. Tabiiyki, bunda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning
sotuvchanligi va raqobati muhim rol o‘ynagan. Bu yerda taqdim etilgan deyarli barcha
qozonlar ochiq, qora, qizil yoki kulrang angob bilan qoplangan. Ularning katta qismi
angob ustidagi naqshlar bilan bezatilgan. Ularning deyarli barchasi o‘z maqsadlari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
208
ISSN:3030-3621
uchun ishlatilgan, buni devorlardagi kuygan izlari tasdiqlaydi. Sopol qozonlari to‘rt
turga bo‘linadi:
Birinchi tur eng keng tarqalgan (1-rasm, 6-13; 2-rasm, 1-3), umumiy sonning
70% shu turga tegishli. Bu turdagi qozonlar ko‘ndalang kesimi bo‘yicha pastki
uchburchak halqasi va sferoid tanasiga ega. Qoida tariqasida, tana devorining o‘rtasida
tanaffus mavjud. Ba’zilar ko‘proq ifodalangan, boshqalari esa kamroq. Idishning
yuqori qismiga, bo‘yniga yaqinroq yoki halqa ostiga ot taqasi shaklidagi tutqich
biriktirilgan. Uning tana qismida biriktirilgan joyi ehtiyotkorlik bilan tekislangan.
Ko‘pgina tutqichlarda barmoq izlari bor. Tutqichning o‘rtasida oson ushlash uchun
teshik mavjud. Odatda, har bir qozonda ikkita nosimmetrik tarzda o‘rnatilgan tutqichlar
mavjud bo‘lib, ularning shakli o‘zgaradi. Qozonlarning devor qalinligi 4 mm dan 8 mm
gacha. Yuqori qismi nisbatan qalin, pastki qismi ingichka. Bu, aftidan, qozonning tez
isishiga yordam bergan, ya’ni pishirishni tezlashtirgan va shuning uchun kamroq o‘tin
tejash imkonini bergan. Ushbu turdagi qozonlarning aksariyati yengil angoblar ustidagi
rasmlar bilan bezatilgan, u to‘q qizil va to‘q sariq ranglarda qilingan. Odatdagidek,
qozonlarning bo‘yni, dastasi va ustki qismi bezatilgan. Eng keng tarqalgan rasm
chiziqlar, spirallar, to‘lqinli chiziqlar shaklida ishlangan. Quyida to‘rtta qozonning
qisqacha tavsifi keltirilgan, ulardan uchtasi arxeologik jihatdan buzilmagan. Birinchi
qozon o‘lchamlari bo‘yicha pastki uchburchakka ega qozonlar, uchburchakning o‘tkir
tomoni yuqoriga va yon tomonga qaragan holda, tanasi sferik shaklga ega markaziy
qismida egilgan. Bo‘yin qismida o‘rtada teshikli ikkita simmetrik joylashgan taqa
shaklidagi tutqichlar mavjud. Qozonning bo‘yni keng tasma ko‘rinishidagi dumaloq
rasm bilan bezatilgan, uning ostida butun aylana bo‘ylab naqsh - uchlik bor. Parallel
yoyli chiziqlar, ularning uchlari pastga qaragan aylanada oltita shunday chiziqlar
mavjud. Rasm qizil bo‘yoq bilan amalga oshiriladi. Qozonning balandligi 18 sm,
romning diametri 18 sm, maksimal kengligi 27,5 sm. Ikkinchi qozon birinchisiga
o‘xshash shaklga ega. Uning gardishi biroz uchli. Bu qozonning bo‘yni ham keng doira
bilan bezatilgan. Ip undan turli yo‘nalishlarga yo‘naltirilgan uch xil parallel to‘g‘ri
chiziqlar tushgan, ular: go‘yo uchburchaklar hosil qilgan ular orasida parallel
yoysimon chiziqlar ko‘rsatilgan. Rasm qizil-jigarrang bo‘yoq bilan qo‘llanilgan Qozon
balandligi 20,5 sm, diametri- 23 sm, maksimal kengligi - 2 sm ni tashkil etgan.
2
Uchinchi qozon yuqorida tavsiflangan ikkitasi bilan bir xil lekin ancha kattaroq.
Uchburchak bezak ichkariga burilgan va bu qozon ham qizg‘ish bo‘yoq bilan
bo‘yalgan. Qozonning bo‘yni keng chiziq ko‘rinishidagi rasm bilan bezatilgan bo‘lib,
unga notekis konturlarning zarbalari tushgan. Rasm qoplamalar va tutqichlar, go‘yo
ularning shaklini ta’kidlagan. Markazdan tanadagi egilish uchun tutqichli keng
tasmalar tushgan. Qozonning balandligi 21,5 sm, tojning diametri - 4,5 sm, maksimal
2
Пидаев Ш.Р
. Сероглиняная керамика Мирзакултепа. ИМКУ, вип. 25, Т., 1991.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
209
ISSN:3030-3621
kengligi - 39 sm ni tashkil etadi. To‘rtinchi qozon qisman saqlanib qolgan. Uning
bo‘yni ham keng chiziq bilan bo‘yalgan, undan parallel chiziqlari va ular orasida nuqta
bilan zigzag bezaklari ishlangan. Ushbu turdagi boshqa qozonlarni bo‘yash o‘zini
oqlamagan va ularning yomon saqlanishi tufayli yaxshi tasvirlanmagan. Shuni
ta’kidlash kerakki, eng keng tarqalgan vertikal, gorizontal shakldagi po‘lat chiziqlar va
spirallar g‘alati bezaklardir. Ikkinchi tur - sharsimon korpusli qozonlar, yuqoridan va
pastdan biroz siqilgan. Shakli bo‘yicha ular qozonxonalarga juda yaqin turi, shuning
uchun ularni faqat yaxshi saqlanganligini farqlash mumkin. Uning sharsimon tanasi,
cheti bor birgalikda shakli profillashgan. Yuqoriga tananing qismlari ikkita
nosimmetrik tarzda biriktirilgan kemerli shakldagi tutqichlarni qo‘ygan. Qozon spiral
bezak bilan bo‘yalgan, shnurga o‘xshash bo‘rttirmani birlashtirgani yopishib qolgan
Qozon balandligi - 20,8 sm, diametri - 22 sm, maksimal kengligi - 30,5 sm. Ushbu ikki
turdagi qozonlar eng xarakterlidir.Ularning keng qo‘llanilishiga sabab aftidan,
shaklning ko‘rinishi, rang-barang dizayni, shuningdek, arzonligi uchun alohida
qadrlangan.
3
Uchinchi turdagi qozon shaklidagi qozonlar kam uchraydi. Termizdan
topilgan bu sopol idishlarni har tomonlama o‘rganilishi shuni ko‘rsatadiki, ularni
tayyorlagan termizlik kulollar o‘z hunarining mohir ustalari bo‘lganlar va bu sohada
ular katta yutuqlarga erishganlar.Ular faqat mohir kulollar bo‘libgina qolmay, balki,
malakali rassom, nozik estetik did sohiblari ham bo‘lganlar. Topilgan sopol idishlar
fikrimizning yorqin dalilidir. Idishlar termizliklarni yuqori rivojlangan moddiy
madaniyatidan bizlarni voqif qilmoqda.
O‘rta asrlarda Termizda mavjud vo‘lgan amaliy san’atlar orasida sopoldan
yasalgan uy-ro‘zg‘or buyumlarini aytib o‘tish zarur. X-XI asrlarda yasalganlari
ayniqsa diqqatga sazovor. Ular orasida sirlanmagan va sirkor buyumlar bor.
Sirlanmaganlari orasida turli-tuman shakldagi idishlar, sirkorlari orasida esa ko‘proq
kosa, lagan,ko‘za mavjud.Sirlanmagan idishlarga ba’zan qolip yordamida naqsh
tushirilgan.
O‘rta osiyoning ba’zi mintaqalaridagi singari, bu yerda ham uy-ro‘zg‘or sopol
keng tarqalgan. O‘rta Osiyoning boshqa mintaqalaridagi singari bu yerda ham
kulolchilik mahsulotlari nozik mahorat bilan ishlangan. Buyum egasiga yaxshi niyatlar
yoki hatto birgina so‘z bitilgan idishlar ham uchraydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ахраров И
. Кухонная керамика Фергани ИХ-Х вв. ИМКУ, вип. 7. Ташкент,
1965.
2.
Аннаев.Т.Ж
. Раннесредневековие поселения северного Тохаристана.
Ташкент. Издателство «ФАН» УЗБЕКСКОЙ ССР 1988 г. 10-12 стр.
3
Аннаев Т. Дж . Раскопки на Талитагора и некоторие вопроси водоснабжения Термеза и его округи//ИМКУ.
Вип. 19 Ташкент: Фан, 1984
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
210
ISSN:3030-3621
3.
Аннаев Т. Дж
. Раскопки на Талитагора и некоторие вопроси водоснабжения
Термеза и его округи//ИМКУ. Вип. 19 Ташкент: Фан, 1984.
4.
Аршавская 3.А, Ртвеладзе Э.В, Хакимов 3.А.
Средневековие памятники
Сурхандари. Ташкент: Изд-во литератури и искусстваим. Г. Гуляма, 1982.
5.
Илясов Жангар, Зумрад Илясова
. Чағониённинг Х – ХИ асрлар уй-рўзғор
кулочилиги. Санъат журнали. 2011 йил. 3-сони.
6.
Марказий Осиёда маданий мероси Япония музейларида. Тошкент 2019. “Эаст
Стар медиа”, “ЗАМОН ПРEСС ИНФО”.
7.
Ш.Жураев
. Бухоро воҳаси ИХ-ХИ асрлар кулолчилиги чамбарак нақшлар
ҳақида. ИМКУ-28.
8.
Темирова Мунира Амирқуловна
. Эски Термизнинг симоб кўзачалари.
5А120401– Археология. Магистрлик диссертацияси.
9.
Пидаев Ш.Р
. Сероглиняная керамика Мирзакултепа. ИМКУ, вип. 25, Т.,
1991.
