Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
189
ISSN:3030-3621
KATTA O‘YIN VA UNING BUGUNGI MARKAZIY OSIYODAGI AKS
SADOSI
Jaxongir Rustamaliyev Fakhriddin o’g’li
student of Kimyo international university in
Tashkent Namangan branch
E-mail:
jaxongirrustamaliyev@gemail.com
Tel: +998 90 554 9003
Annotatsiya:
Mazkur maqolada “Katta O‘yin” tushunchasining tarixiy ildizlari,
shakllanish bosqichlari va bugungi Markaziy Osiyo geosiyosiy makonidagi zamonaviy
aks sadosi ilmiy jihatdan tahlil etilgan. XIX asrda Rossiya va Buyuk Britaniya o‘rtasida
boshlangan strategik raqobat bugun ham ko‘p tomonlama shaklda davom etayotgani,
raqobatda ishtirok etayotgan global kuchlarning (AQSH, Xitoy, Turkiya va boshqalar)
soni ortgani ta’kidlanadi. Maqolada mintaqaviy xavfsizlik, energetika resurslari,
transport infratuzilmasi va siyosiy ta’sir uchun kechayotgan kurashlar zamiridagi real
manfaatlar va xavflar o‘rganiladi. Tahlil natijalariga ko‘ra, Markaziy Osiyo bugungi
“Katta O‘yin”da endi faqat passiv maydon emas, balki faol geosiyosiy subyekt sifatida
maydonga chiqmoqda.
Kalit so‘zlar:
Katta O‘yin, Markaziy Osiyo, geosiyosiy raqobat, Rossiya, Xitoy,
AQSH, strategiya, mintaqaviy xavfsizlik
THE THEORY OF THE GREAT GAME AND ITS CONTEMPORARY ECHO
IN CENTRAL ASIA
Abstract:
This article provides a scientific analysis of the theory of the “Great
Game,” tracing its historical origins and exploring its modern manifestations in the
geopolitical landscape of Central Asia. While the strategic rivalry between Russia and
Britain began in the 19th century, it has now evolved into a complex, multi-actor
competition involving global powers such as the United States, China, and Turkey. The
paper examines the contemporary struggles over energy resources, regional security,
and influence, emphasizing that Central Asia has transitioned from a passive arena of
external interests to an active geopolitical player shaping regional developments.
Keywords:
Great Game, Central Asia, geopolitical rivalry, Russia, China, USA,
strategy, regional security
ТЕОРИЯ «БОЛЬШОЙ ИГРЫ» И ЕЁ СОВРЕМЕННОЕ ОТРАЖЕНИЕ В
ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
190
ISSN:3030-3621
Аннотация:
В статье проводится научный анализ теории «Большой игры»,
её исторического становления и современного проявления в геополитическом
пространстве Центральной Азии. Отмечается, что стратегическое соперничество
между Россией и Британией, начавшееся в XIX веке, сегодня продолжается в
более сложной, многосторонней форме. Рассматриваются интересы таких
держав, как США, Китай, Турция и других, а также борьба за энергетические
ресурсы, транспортные коридоры и влияние на региональную безопасность. В
результате анализа делается вывод, что страны Центральной Азии уже не
являются пассивным объектом, а выступают активными субъектами
геополитических процессов.
Ключевые слова:
Большая игра, Центральная Азия, геополитика, Россия,
Китай, США, стратегия, региональная безопасность
KIRISH
Geosiyosiy maydonning muhim qirralaridan biri bu tarixiy raqobat va
manfaatlar to‘qnashuvi asosida shakllangan siyosiy strategiyalar bo‘lib, bu jihatlar
ayniqsa Markaziy Osiyo kabi o‘ziga xos joylashuvga ega hududlarda alohida ahamiyat
kasb etadi. XIX asrning birinchi yarmidan boshlab Markaziy Osiyo xalqaro siyosiy
kurashlar markaziga aylandi. Bu jarayon tarixda “Katta O‘yin” nomi bilan mashhur
bo‘lgan strategik raqobatning boshlanishi edi. Bu atama ilk bor ingliz razvedkasi
xodimi Artur Konnoli tomonidan Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi
Markaziy Osiyo ustidan nazorat o‘rnatish uchun olib borilgan raqobatga nisbatan
ishlatilgan. Keyinchalik mashhur ingliz yozuvchisi Redyard Kipling bu atamani
adabiyotga singdirgan holda yanada ommalashtirdi. Mazkur geosiyosiy o‘yin o‘zining
ilk davrida asosan ikki yirik imperiya — Rossiya va Britaniya o‘rtasidagi bilvosita
qarama-qarshilik sifatida yuzaga chiqqan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda bu o‘yin yanada
murakkab va ko‘p tomonli tus oldi.
Markaziy Osiyo strategik joylashuvi, tabiiy boyliklarga boyligi, madaniy va
siyosiy jihatdan muhim chorrahada joylashgani sababli tarix davomida yirik davlatlar
e’tiboridan chetda qolmadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida bu mintaqa Rossiya
imperiyasining bosqinchilik harakatlari va Britaniya imperiyasining Hindistondagi
manfaatlarini himoya qilish uchun olib borgan tashqi siyosatining chorrahasi bo‘ldi.
Har ikki tomon mintaqada bevosita qurolli to‘qnashuvga kirishmasdan, diplomatik,
razvedkaviy va harbiy tayyorgarliklar orqali raqobat olib bordi. Mazkur jarayon
Afg‘oniston hududida bir necha marotaba yuz bergan ingliz-afg‘on urushlari,
Rossiyaning Toshkent, Samarqand va boshqa yirik shaharlarni bosib olishi bilan
yanada keskinlashdi. 1907-yilda imzolangan Angliya-Rossiya Konvensiyasi bilan
birinchi davr yakunlangan bo‘lsa-da, bu raqobatning yangi bosqichlari keyingi tarixiy
voqealarda o‘z aksini topdi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
191
ISSN:3030-3621
XX asrning birinchi yarmi Sovet Ittifoqi va uning Markaziy Osiyodagi ta’siri
bilan davom etdi. Uchinchi ingliz-afg‘on urushi, Afg‘onistonning mustaqillikka
erishishi va Sovet–Afg‘on do‘stlik shartnomasi ushbu hududdagi kuchlar
muvozanatini tubdan o‘zgartirdi. Ikkinchi jahon urushi ortidan esa Buyuk Britaniya
o‘rnini Qo‘shma Shtatlar egallab, “Katta O‘yin”ning ikkinchi bosqichiga sabab bo‘ldi.
Ayniqsa 1979–1989 yillarda Sovet Ittifoqining Afg‘onistonga yurishi va AQSh
tomonidan qo‘llab-quvvatlangan kuchlar o‘rtasidagi kurash bu raqobatning eng keskin
bosqichiga aylandi. Sovet Ittifoqining qulashidan so‘ng esa Markaziy Osiyo yana yangi
geosiyosiy sahnaga aylandi. Endi bu o‘yinda nafaqat Rossiya va AQSh, balki Xitoy,
Turkiya, Eron, Hindiston va boshqa qudratli davlatlar ham faol ishtirok eta boshladi.
XXI asrga kelib, Markaziy Osiyo faqat raqobat maydoni emas, balki global
xavfsizlik, iqtisodiy manfaatlar va ideologik kurashlar kesishgan geostrategik
markazga aylandi. Ayniqsa, 2001-yil 11-sentabrdagi teraktlardan so‘ng mintaqa
xalqaro terrorizmga qarshi kurashning ilg‘or frontiga aylandi. NATO kuchlarining
mintaqadagi mavjudligi, AQSh va Rossiyaning Afg‘onistondagi faoliyati, Shanxay
Hamkorlik Tashkilotining roli — bularning barchasi “Katta O‘yin”ning yangi
bosqichda davom etayotganidan dalolat beradi. Bu davrni ba’zilar “non-zero-sum
game”, ya’ni g‘olib va mag‘lub tushunchalariga tayanmaydigan yangi o‘zaro
manfaatlar doirasida olib borilayotgan raqobat davri deb ataydi. Biroq haqiqat
shundaki, Markaziy Osiyo hanuz strategik manfaatlar to‘qnashuvi markazida
qolmoqda va mintaqaning har bir resursi, transport yo‘lagi yoki siyosiy qarori kuchlar
muvozanatini o‘zgartiruvchi omil sifatida qaralmoqda.
Ushbu maqola aynan “Katta Oʻyin” nazariyasining shakllanishi, tarixiy
bosqichlari va ayniqsa uning bugungi zamonaviy Markaziy Osiyodagi aks sadosini
ilmiy asosda tahlil qilishga qaratilgan. Shu maqsadda, maqolada muhim geosiyosiy
kuchlarning mintaqadagi strategiyalari, ularning iqtisodiy, harbiy va madaniy ta’siri,
shuningdek, yangi bosqichda yuzaga kelayotgan tahdid va imkoniyatlar tadqiq qilinadi.
Mazkur tadqiqot natijalari Markaziy Osiyodagi davlatlar va xalqaro tashkilotlar uchun
muhim strategik qarorlar qabul qilishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
“Katta Oʻyin” nazariyasi bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar tarixiy, siyosiy
va geostrategik kontekstlarda keng qamrovli tahlilni talab qiladi. Ushbu
konsepsiyaning nazariy asoslari XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi tarixiy manbalar,
mustamlakachilik siyosati bo‘yicha yozilgan fundamental asarlar hamda zamonaviy
xalqaro munosabatlar nazariyalari orqali aniqlashtiriladi. Mazkur tadqiqotning adabiy
manba asoslari ham tarixiy hujjatlar, siyosiy tahlillar, mintaqaviy xavfsizlik
masalalariga bag‘ishlangan ilmiy maqolalar va monografiyalar asosida
shakllantirilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
192
ISSN:3030-3621
“Katta O‘yin” tushunchasi dastlab ingliz razvedkasi ofitseri Artur Konnoli
tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi
geostrategik kurashni tavsiflash uchun ishlatilgan [1]. Ushbu atama o‘zining siyosiy-
psixologik va mafkuraviy talqinini Redyard Kiplingning asarlari orqali keng ommaga
yetib borgan. Tarixshunos David Fromkin o‘zining “A Peace to End All Peace” asarida
“Katta O‘yin”ning Yaqin Sharqdagi geosiyosiy oqibatlarini batafsil tahlil qilib, uni
XIX asrda boshlangan va bugungi kungacha davom etayotgan global raqobatning
uzviy qismi sifatida ko‘rsatadi [2].
Markaziy Osiyoning strategik joylashuvi, boy tabiiy resurslari va transport
yo‘llaridagi o‘rni tufayli uning xalqaro siyosatdagi o‘rni muttasil ravishda ko‘plab adib
va siyosatshunoslar e’tiborida bo‘lib kelgan. Robert D. Kaplan o‘zining “The Revenge
of Geography” kitobida Markaziy Osiyoni “qalbiy yarim orol” (pivot zone) deb atab,
u yerda olib borilayotgan raqobatni zamonaviy “Katta O‘yin”ning davomi sifatida
baholaydi [3]. Bu fikrlarni Brzezinski ham “The Grand Chessboard” nomli asarida
qo‘llab-quvvatlab, mintaqani geosiyosiy shaxmat maydoniga qiyoslaydi va bu yerda
nazoratni qo‘lga kiritgan davlat global ta’sirga ega bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi
[4].
Yaqinda chop etilgan ilmiy maqolalarda “Katta O‘yin” faqat ikki kuch
o‘rtasidagi ziddiyat emas, balki ko‘p tomonlama qarama-qarshiliklar, jumladan,
AQSh, Xitoy, Turkiya, Eron va boshqa davlatlar ishtirokida olib borilayotgan
murakkab geostrategik kurash sifatida talqin qilinmoqda [5]. Jennifer Brick
Murtazashvili va Muhammad Shoaib Haider kabi olimlar mintaqada AQSh va NATO
kuchlarining mavjudligini yangi bosqich deb talqin qiladi, ayniqsa 2001-yildan keyingi
antiterroristik operatsiyalar mintaqaning global siyosatdagi tutgan o‘rnini tubdan
o‘zgartirganini ta’kidlaydilar [6]. Shu bilan birga, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti
(SCO) va Kollektiv Xavfsizlik Shartnomasi Tashkiloti (CSTO) doirasida Rossiyaning
mintaqadagi harbiy va siyosiy faolligi kuchaygani haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud
[7].
Metodologik jihatdan, ushbu tadqiqot tarixiy-analitik yondashuv va geosiyosiy
tahlil metodlariga asoslanadi. Avvalo, “Katta Oʻyin” konsepsiyasining tarixiy
shakllanishi va rivojlanishi xronologik tartibda tahlil qilindi. Bu bosqichda XIX asr
oxiri va XX asr boshlarida yozilgan tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari, harbiy
ekspeditsiyalar haqidagi yozuvlar asosiy daliliy asos sifatida xizmat qildi [1], [2].
Keyinchalik, zamonaviy xalqaro munosabatlar nazariyasi – ayniqsa realizm va
neorealizm yondashuvlari asosida mintaqadagi geostrategik kurashning sabablari va
oqibatlari tahlil qilindi [4], [5]. Bundan tashqari, Markaziy Osiyodagi xalqaro harbiy
va iqtisodiy ishtirokning kuchayishi, ayniqsa Xitoyning “Bir kamar – bir yo‘l”
tashabbusi orqali mintaqadagi ta’sirining ortib borayotgani kontekstida iqtisodiy-
geosiyosiy yondashuv ham qo‘llanildi [8]. Shuningdek, zamonaviy raqamli xavfsizlik,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
193
ISSN:3030-3621
transport infratuzilmasi va energetika sohalaridagi loyihalarning geoiqtisodiy ta’siri
tahlil qilindi. Bu borada xalqaro tashkilotlar (Jahon banki, OSCE, NATO) tomonidan
e’lon qilingan statistik hisobotlar, shuningdek, mintaqaviy ilmiy jurnallarda chop
etilgan maqolalardan foydalanildi [6], [9]. Tadqiqotda sifatli kontent tahlili,
o‘zgaruvchan siyosiy strategiyalarning o‘rganilishi va tarixiy jarayonlarning
zamonaviy aks sadosini o‘rganish asosiy metod sifatida tanlandi. Xulosa qilib
aytganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, “Katta Oʻyin” konsepsiyasi tarixiy-
geosiyosiy jarayonlarning uzviy qismiga aylanib ulgurgan. U faqat tarixiy mojarolar
bilan cheklanib qolmay, hozirgi kunda ham Markaziy Osiyo davlatlari mustaqil tashqi
siyosat yuritish imkoniyatlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilmoqda. Shu bois bu
nazariya va uning evolyutsiyasini chuqur tahlil qilish zamonaviy mintaqaviy siyosatni
anglashda alohida ahamiyat kasb etadi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
“Katta O‘yin” konsepsiyasining Markaziy Osiyodagi tarixiy ildizlari XIX
asrning ikkinchi yarmidan boshlangan bo‘lsa-da, uning bugungi kunda ham faol
ravishda davom etayotganini tahlil natijalari aniq ko‘rsatmoqda. Geosiyosiy
jarayonlarni tarixiy evolyutsiya asosida o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, mazkur nazariya
mintaqaviy siyosiy iqlimni tushunishda hal qiluvchi omil bo‘lib qolmoqda. XIX asrda
ikki imperiya – Rossiya va Buyuk Britaniya o‘rtasidagi bilvosita raqobat shaklida
boshlangan ushbu “katta o‘yin”, zamon o‘tishi bilan o‘z shaklini o‘zgartirib, lekin
mohiyatini saqlagan holda, XXI asrga kelib global o‘lchamdagi ko‘p tomonlama
kuchlar o‘rtasidagi raqobatga aylangan. Tarixan “Katta O‘yin”da asosiy maqsad
Hindistonga yo‘l ochish va Markaziy Osiyo ustidan nazorat o‘rnatish bo‘lgan bo‘lsa,
bugungi global davrda bu hududning ahamiyati energiya resurslari, infratuzilma
loyihalari, transport yo‘llari va xavfsizlik masalalari bilan bog‘liq holga kelgan.
Tadqiqot davomida aniqlangan muhim jihatlardan biri shuki, tarixda bo‘lgani kabi
hozirda ham Markaziy Osiyo geosiyosiy kuchlar o‘rtasidagi kurashning markaziy
sahnasiga aylangan. Bu raqobat faqat harbiy yoki siyosiy emas, balki iqtisodiy,
madaniy, ideologik va texnologik sohalarda ham olib borilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, Sovet Ittifoqi qulaganidan keyin paydo bo‘lgan
geosiyosiy vakuum mintaqada yangi kuchlar – AQSh, Xitoy, Turkiya, Eron va boshqa
davlatlar uchun katta imkoniyatlar maydonini yaratdi. AQShning 2001-yildan boshlab
mintaqada harbiy mavjudlikni kuchaytirishi va NATO kuchlarining Afg‘onistonga
kirib kelishi yangi “Katta O‘yin” bosqichini boshlab berdi. Shu bilan birga, bu davrda
Rossiya o‘zining sobiq mustamlaka hududi sifatida ko‘rayotgan Markaziy Osiyoga
bo‘lgan siyosatini qayta ko‘rib chiqdi va ta’sirini tiklash uchun harbiy, iqtisodiy va
axborot vositalari orqali faol siyosat yurita boshladi. Ayniqsa Tojikiston va
Qirg‘izistonda Rossiyaning harbiy bazalari tashkil etilishi, Kollektiv Xavfsizlik
Shartnomasi Tashkilotining qayta faollashuvi, “Yagona bojxona ittifoqi” kabi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
194
ISSN:3030-3621
tashabbuslarning ilgari surilishi Rossiyaning mintaqadagi ta’sirini mustahkamlashga
qaratilgan strategik qadamlar bo‘ldi. Shu bilan birga, Xitoy Xalq Respublikasi ham
“Bir kamar – bir yo‘l” tashabbusi orqali Markaziy Osiyoga iqtisodiy jihatdan chuqur
kirib bormoqda. Qozog‘iston, O‘zbekiston, Turkmaniston kabi davlatlarda
infratuzilma loyihalari, yo‘l-transport tarmoqlari va energetika sohalaridagi hamkorlik
orqali Xitoy o‘zining yumshoq kuchini kengaytirib bormoqda.
Bundan tashqari, geoiqtisodiy tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, mintaqa
davlatlarining ko‘pchiligi ayni vaqtda iqtisodiy sheriklikda muvozanatni saqlashga
harakat qilmoqda. Ular bir tarafdan Rossiya bilan tarixiy va iqtisodiy aloqalarni
saqlagan holda, ikkinchi tarafdan AQSh, Yevropa Ittifoqi, Turkiya, Xitoy kabi kuchlar
bilan ham aloqalarni kuchaytirmoqda. Bu “ko‘p vektorli tashqi siyosat” strategiyasi
Markaziy Osiyo davlatlarining suverenitetni saqlab qolishga va geosiyosiy bosimni
muvozanatlashtirishga qaratilgan harakati sifatida baholanishi mumkin. Misol uchun,
O‘zbekiston 2000-yillarning boshlarida Rossiyaga yaqin bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik
G‘arb davlatlari bilan ham yaqin hamkorlikni rivojlantirishga urinib keldi. Biroq
mintaqaviy xavfsizlik masalalarida hali ham Rossiyaning roli muhim bo‘lib qolmoqda.
Xususan, narkotrafik, diniy ekstremizm va chegara xavfsizligi masalalarida Rossiya
tajribasi va resurslari hali ham zarur darajada talab etiladi.
Tahlillarda e’tibor qaratilgan yana bir muhim natija — mintaqada uchinchi kuch
sifatida Xitoyning jiddiy faollashuvi. Xitoy nafaqat iqtisodiy resurslar orqali, balki
siyosiy va texnologik vositalar bilan ham o‘zining ta’sir doirasini kengaytirmoqda.
“Raqamli Ipak Yo‘li” loyihasi, sun’iy intellekt texnologiyalarining eksporti, moliyaviy
investitsiyalar orqali Xitoy mintaqa hukumatlari bilan chuqurroq siyosiy va iqtisodiy
aloqalarni yo‘lga qo‘ymoqda. Shu bilan birga, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti doirasida
Xitoy va Rossiyaning parallel ta’sir maydonlari shakllanmoqda, bu esa ichki raqobatni
ham yuzaga keltirgan.
Terrorizmga qarshi kurash, transmilli tahdidlar, suv va ekologik inqirozlar, iqlim
o‘zgarishi ham “Katta O‘yin” zamonaviy bosqichining ajralmas qismi sifatida tahlil
etildi. Markaziy Osiyo davlatlari nafaqat tashqi tahdidlar, balki ichki siyosiy va
iqtisodiy muammolar bilan ham kurashmoqda. Aynan shu jihat, mintaqada
barqarorlikni ta’minlashda tashqi kuchlarning bevosita aralashuvini kuchaytirmoqda.
Shu sababli, mintaqaning o‘zi “Katta O‘yin”ning faqat passiv maydoni emas, balki faol
sub’yektiga aylanishi zarurligi tobora muhim bo‘lib bormoqda.
Tadqiqot yakunida aniqlangan eng asosiy natijalardan biri shuki, bugungi global
kuchlar muvozanatida Markaziy Osiyoning strategik ahamiyati ortib bormoqda va bu
ahamiyat yaqin yillarda yanada kuchayadi. “Katta O‘yin” o‘tmishda bo‘lgani kabi
faqat ikki davlat o‘rtasidagi kurash emas, balki ko‘p tomonlama, murakkab va ko‘p
qatlamli raqobatga aylangan. Bu jarayonda ishtirokchilar sonining ko‘paygani, harbiy-
siyosiy manfaatlarning ko‘p yo‘nalishli bo‘lishi, mintaqaning ichki resurslariga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
195
ISSN:3030-3621
bo‘lgan qiziqish va tashqi tahdidlarning keskinlashuvi — bularning barchasi “Katta
O‘yin”ning bugungi bosqichi tarixdagisidan ham murakkabroq va xavfliroq ekanini
anglatadi. Shu bois, mintaqa davlatlari o‘z ichki siyosatini mustahkamlash, regional
hamkorlikni rivojlantirish va geosiyosiy vaziyatga nisbatan ongli strategik
yondashuvni shakllantirish orqali “katta o‘yin”da o‘z manfaatlarini himoya qilishga
intilishi kerak.
Tadqiqot davomida o‘rganilgan ma’lumotlar asosida shuni aytish mumkinki,
“Katta O‘yin” nazariyasi nafaqat tarixiy fenomen sifatida, balki zamonaviy geosiyosiy
jarayonlarni tushunishda ham muhim metodologik vosita bo‘lib xizmat qiladi. XIX
asrdagi klassik “Katta O‘yin” davrida ikki imperiya — Rossiya va Buyuk Britaniya
o‘rtasidagi raqobat Markaziy Osiyoni global siyosat markaziga aylantirgan edi.
Bugungi kunda esa bu raqobat yanada murakkablashgan, ko‘p tomonlama tus olgan va
ko‘proq ishtirokchilarni o‘z ichiga olgan. Ayniqsa, AQSH, Xitoy, Turkiya, Eron va
Yevropa Ittifoqi kabi davlatlarning mintaqaga bo‘lgan qiziqishi oshgani, energiya
resurslari, transport infratuzilmasi va xavfsizlik masalalari bo‘yicha geoiqtisodiy
raqobatni kuchaytirmoqda.
Zamonaviy “Katta O‘yin”da shuni alohida ta’kidlash kerakki, Markaziy Osiyo
davlatlari endilikda faqat raqobat ob’ekti emas, balki mustaqil tashqi siyosat yurituvchi
faol sub’ektlar sifatida shakllanmoqda. Ularning “ko‘p vektorli” siyosati, ichki
barqarorlikni saqlashga qaratilgan strategiyalari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik
yo‘llari, bu mintaqani global kuchlar o‘rtasidagi muvozanat markaziga aylantirgan.
Shu bois, “Katta O‘yin”ning keyingi bosqichlari, asosan, mintaqa davlatlarining ichki
siyosiy qarorlari va tashqi siyosatdagi muvozanatiga bog‘liq bo‘ladi. Xulosa qilib
aytganda, “Katta O‘yin” hali yakunlangan emas — u faqat shaklini va vositalarini
o‘zgartirgan xolos. Shu sababli, Markaziy Osiyo kelajagi uchun strategik fikrlash,
barqarorlikni ta’minlash va milliy manfaatlarga asoslangan tashqi siyosat yuritish
dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kaye, John W. History of the War in Afghanistan. London: W.H. Allen, 1851.
2.
Fromkin, David. A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and
the Creation of the Modern Middle East. Holt, 1989.
3.
Kaplan, Robert D. The Revenge of Geography: What the Map Tells Us About
Coming Conflicts and the Battle Against Fate. Random House, 2012.
4.
Brzezinski, Zbigniew. The Grand Chessboard: American Primacy and Its
Geostrategic Imperatives. Basic Books, 1997.
5.
Starr, S. Frederick. The New Great Game: China and South and Central Asia in the
Era of Reform. Johns Hopkins University Press, 2004.
6.
Murtazashvili, Jennifer Brick & Haider, Muhammad Shoaib. "US Military Strategy
in Central Asia Post-9/11". Journal of Strategic Studies, 2015.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
196
ISSN:3030-3621
7.
Allison, Roy. Russia, the West, and Military Intervention. Oxford University Press,
2013.
8.
Clarke, Michael. The Belt and Road Initiative and the Future of the Asian Order.
Routledge, 2020.
9.
OSCE Reports on Central Asia Regional Security (2020–2023), www.osce.org
