Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
127
ISSN:3030-3621
QUTQARUV ISHLARIDA SUN'IY INTELLEKT VA
AVTOMATLASHTRILGAN QURILMALARDAN FOYDALANISH
Namangan davlat universiteti
Kasb ta’limi kafedrasi o’qtuvchisi
Nasriddinov. J. M
Namangan davlat universiteti Hayot
faoliyati xavfsizligi yo’nalishi talabasi
Burxonova. H. O
Anotatsiya:
Ushbu maqolada qutqaruv ishlarida sun’iy intellekt va
avtomatlashtirilgan qurilmalarning roli, ularning afzalliklari hamda qo‘llashdagi
muammolar yoritilgan. Shuningdek, bu texnologiyalarni samarali joriy etish bo‘yicha
tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Sun’iy intellekt, qutqaruv ishlari, avtomatlashtirilgan qurilmalar,
dronlar, robotlar, favqulodda vaziyatlar, texnologik yondashuvlar, xavfsizlik,
innovatsiya, zamonaviy qutqaruv tizimi.
Аннотация:
В статье рассматривается роль искусственного интеллекта и
автоматизированных устройств в спасательных операциях, их преимущества и
проблемы при их применении. Также даны рекомендации по эффективному
внедрению этих технологий.
Ключевые слова:
Искусственный интеллект, спасательные операции,
автоматизированные устройства, беспилотники, роботы, чрезвычайные
ситуации, технологические подходы, безопасность, инновации, современная
система спасения.
Annoation:
This article discusses the role of artificial intelligence and
automated devices in rescue operations, their advantages and challenges. It also
provides recommendations for the effective implementation of these technologies.
Keywords:
Artificial intelligence, rescue operations, automated devices, drones,
robots, emergencies, technological approaches, safety, innovation, modern rescue
system.
Kirish
Zamonaviy texnologiyalarning jadal rivojlanishi favqulodda vaziyatlarga tezkor
va samarali javob berish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt
(SI) va avtomatlashtirilgan qurilmalar yordamida qutqaruv ishlarini optimallashtirish,
inson xavfsizligini ta’minlash va vaqtni tejashda muhim o‘rin egallamoqda. Qutqaruv
amaliyotlari – bu inson hayotini saqlab qolish, tabiiy yoki texnogen falokatlarning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
128
ISSN:3030-3621
oqibatlarini bartaraf etish bo‘yicha murakkab va yuqori xavfli jarayon bo‘lib, bunda
har bir soniya muhim sanaladi.
Sun’iy intellekt algoritmlari yordamida xavfli hududlarni tahlil qilish, zarur
resurslarni aniqlash va real vaqt rejimida qaror qabul qilish imkoniyati paydo
bo‘lmoqda. Shu bilan birga, dronlar, robotlar va boshqa avtomatlashtirilgan texnika
vositalari insonning bevosita xavfli zonaga kirishini kamaytiradi hamda ish
unumdorligini oshiradi. Ushbu kirish qismida aynan qutqaruv tizimlarida sun’iy
intellekt va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanishning zamonaviy yondashuvlari,
dolzarbligi va istiqbollari haqida umumiy tushuncha beriladi.
Umumiy tushuncha
Qutqaruv ishlarida sun'iy intellekt (SI) va avtomatlashtirilgan qurilmalar
zamonaviy texnologik yutuqlarni amaliyotga tatbiq etishda katta ahamiyat kasb
etmoqda. Ushbu texnologiyalar yordamida qutqaruv ishlari yanada samarali, tezkor va
xavfsiz tarzda amalga oshirilishi mumkin. Qutqaruv jarayonlari ko‘pincha katta xavf
va murakkabliklarga ega bo‘lib, sun'iy intellekt va avtomatlashtirilgan qurilmalar
ularga tezkor va aniq yechimlar taklif qiladi. Masalan, sun'iy intellekt tizimlari zarur
hududlarni tezda tahlil qilib, tahdidlar va xavflarni aniqlaydi, shuningdek,
qutqaruvchilarga zarur ma’lumotlarni real vaqt rejimida yetkazib beradi.
Bundan tashqari, avtomatlashtirilgan qurilmalar, masalan, dronlar, robotlar va
boshqa texnik vositalar yordamida xavfli hududlarga kirishdan oldin ma'lumotlar
to‘planadi, shuningdek, inson resurslari xavfsizligi oshiriladi. Ushbu texnologiyalar,
shuningdek, tezkor qutqaruv choralarini ko‘rish va zarur jihozlarni o‘rnatish
jarayonlarini soddalashtiradi, qutqaruvchilarga og‘ir sharoitlarda muhim vazifalarni
bajarishda yordam beradi. Shu tariqa, sun'iy intellekt va avtomatlashtirilgan qurilmalar
qutqaruv ishlarining samaradorligini oshirish, xatoliklarni kamaytirish va inson
hayotini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu texnologiyalarni kengroq qo‘llash nafaqat qutqaruv jarayonlarining
samaradorligini ta’minlaydi, balki tabiiy ofatlar va texnogen falokatlar vaqtida
xalqning xavfsizligini oshirishga ham yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, favqulodda
vaziyatlarga tez va samarali javob berishni ta'minlaydi va kelajakda yanada
rivojlangan, avtomatlashtirilgan qutqaruv tizimlarini yaratishga zamin yaratadi.
Mavzuning dolzarbligi
Qutqaruv ishlarining samaradorligini oshirish va inson hayotini saqlash bugungi
kunda eng dolzarb vazifalardan biridir. Yangi texnologiyalar, ayniqsa, sun'iy intellekt
(SI) va avtomatlashtirilgan qurilmalar, ushbu jarayonlarni yanada samarali va xavfsiz
qilishga
katta
imkoniyat
yaratadi.
Sun'iy
intellektning
rivojlanishi
va
avtomatlashtirilgan qurilmalar yordamida qutqaruv ishlarining tezligi va aniqligi
oshadi, shu bilan birga, inson resurslarining xavfsizligi ta'minlanadi. Tabiiy va
texnogen falokatlar, yong‘inlar, zilzila yoki sanoat avariyalari kabi favqulodda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
129
ISSN:3030-3621
vaziyatlarda vaqt va aniq qaror qabul qilish muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun
sun'iy intellekt va avtomatlashtirilgan texnologiyalarning qo‘llanilishi har bir qutqaruv
operatsiyasining samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Ushbu
texnologiyalar yordamida xavfli hududlarda ishlash osonlashadi, va natijada ko‘proq
inson hayoti saqlanib qoladi.
Bundan tashqari, avtomatlashtirilgan qurilmalar, masalan, dronlar, robotlar va
boshqa texnik vositalar yordamida, qutqaruvchilarning bevosita xavfli hududlarga
kirish zaruriyati kamayadi. Bularning barchasi qutqaruv ishlarining dolzarbligini
yanada kuchaytiradi va global xavfsizlikni yaxshilaydi.
Mavzuning muammolari
Qutqaruv ishlarida sun'iy intellekt va avtomatlashtrilgan qurilmalardan
foydalanishning imkoniyatlari katta bo‘lsa-da, bir qator muammolar ham mavjud.
Texnik va moliyaviy cheklovlar: Avtomatlashtirilgan qurilmalar va sun'iy
intellekt tizimlarini yaratish va joriy qilish uchun yuqori texnologik bilimlar, katta
mablag‘lar va maxsus infratuzilma talab etiladi. Har bir davlatda bu texnologiyalarni
keng miqyosda tatbiq etish uchun zarur bo‘lgan resurslar va investitsiyalar yetarli
bo‘lmasligi mumkin.
Texnologiyaning ishonchliligi: Sun'iy intellekt va avtomatlashgan tizimlarning
ishonchliligi va xavfsizligi hali ham muammoli bo‘lishi mumkin. O‘zgaruvchan va
murakkab sharoitlarda bu tizimlar to‘g‘ri ishlashiga kafolat yo‘q. Masalan, tabiat
hodisalari yoki texnogen falokatlar sodir bo‘lganda, avtomatlashtirilgan qurilmalar
noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishi yoki ishlashni to‘xtatishi mumkin.
Inson faktori va qabul qilish qobiliyati: Sun'iy intellekt va avtomatlashgan
tizimlar
qutqaruv
ishlarida
foydalanilayotgan
bo‘lsa-da,
xodimlarning
texnologiyalarga bo‘lgan ishonchi va ularni qabul qilish darajasi o‘zgarishi mumkin.
Ba'zi hollarda, qutqaruvchilar yangi texnologiyalarga qarshi bo‘lishi yoki ular bilan
ishlashda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
Ma'lumot xavfsizligi va maxfiylik: Avtomatlashtirilgan tizimlar va sun'iy
intellekt qutqaruv ishlarida ishlash uchun katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilishi
kerak bo‘ladi. Bu ma'lumotlar odatda sezgir va maxfiy bo‘lishi mumkin. Bunday
ma'lumotlarni xavfsiz saqlash va uzatishda yuzaga keladigan muammolar xavfsizlikni
ta’minlashda hal qilinishi kerak bo‘lgan muhim masala hisoblanadi.
O‘qitish va malaka oshirish: Yangi texnologiyalarni samarali foydalanish uchun
qutqaruvchilarga yuqori malakali o‘quv dasturlari va treninglar kerak bo‘ladi. Sun'iy
intellekt va avtomatlashgan tizimlar bilan ishlashda o‘quv jarayonlari va malaka
oshirish tizimlari mavjud, ammo bu sohada hali ko‘plab bo‘shliqlar mavjud.
Shu tarzda, qutqaruv ishlarida sun'iy intellekt va avtomatlashtrilgan
qurilmalardan foydalanish imkoniyatlari katta, lekin bu jarayonda yuzaga keladigan
texnik, moliyaviy va inson omillariga oid bir qator muammolarni hal qilish zarur.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
130
ISSN:3030-3621
Ushbu texnologiyalarni to‘g‘ri qo‘llash bilan, ular samarali ishlashga va xavfsiz, tezkor
qutqaruv operatsiyalarini ta'minlashga imkon beradi.
Yechimlar va tavsiyalar
Innovatsion moliyaviy modellarni ishlab chiqish: Qutqaruv tizimlarini
modernizatsiya qilish uchun davlat va xususiy sektordan hamkorlikni kengaytirish
zarur. Bu, xususan, texnologik innovatsiyalarni joriy qilishda zarur bo‘ladigan katta
mablag‘larni ta’minlash imkonini beradi. Shuningdek, xalqaro grantlar va kreditlar
orqali texnologiyalarni sotib olish va o‘rnatish jarayonini moliyalashtirish mumkin.
Boshqa sohalardan foydalanish: Avtomatlashtirilgan qurilmalar va sun'iy
intellekt texnologiyalarini boshqa sohalarda sinab ko‘rish va muvaffaqiyatli
tajribalarni qutqaruv ishlariga moslashtirish orqali xarajatlarni kamaytirish mumkin.
Masalan, sanoat, sog‘liqni saqlash va transport sohalarida joriy etilgan texnologiyalarni
o‘rganib, qutqaruv tizimlariga moslashtirish.
Sinov va sertifikatlash jarayonlarini yaxshilash: Sun'iy intellekt va
avtomatlashtrilgan qurilmalar, qutqaruv ishlari uchun muhim bo‘lgan texnologiyalar
sifatida doimiy ravishda sinovdan o‘tkazilishi kerak. Har bir qurilma va tizim uchun
qat’iy sertifikatlash jarayonlari o‘rnatish zarur. Bu texnologiyalarni turli favqulodda
vaziyatlarga tayyorlashda ishonchni oshiradi.
Zaruriy texnik xizmat va yangilanishlar: Texnologiyalarni samarali ishlashini
ta’minlash uchun doimiy ravishda texnik xizmat ko‘rsatish va yangilanishlar olib
borilishi zarur. Bu tizimlarning uzoq muddat davomida ishonchli ishlashini
ta’minlaydi.
O‘quv dasturlari va treninglar: Qutqaruvchilarga yangi texnologiyalarni
qo‘llashda yordam berish uchun keng qamrovli o‘quv dasturlari ishlab chiqish zarur.
Bu dasturlar sun'iy intellekt va avtomatlashgan tizimlar bilan ishlashni o‘rgatish, ularga
texnologiyalarning afzalliklari va ishlash prinsiplari haqida ma’lumot berishni o‘z
ichiga olishi lozim.
Texnologiyalarning qutqaruvchilar tomonidan qabul qilinishini rag‘batlantirish:
Sun'iy intellekt va avtomatlashgan tizimlar qutqaruvchilarga qo‘shimcha yordamchi
vosita sifatida qaralishi kerak. Texnologiyalarni insonlarning ishlash jarayonlariga
aralashmaydigan tarzda joriy etish, ular bilan sinxron ishlashga yordam beradi. Shu
bilan birga, qutqaruvchilarga texnologiya bilan ishlashda ishtirok etish va o‘z fikrlarini
bildirish imkoniyatini yaratish zarur.
Ma'lumotlarni himoya qilish tizimlarini yaratish: Qutqaruv jarayonlarida
yig‘ilayotgan ma'lumotlar sezgir va maxfiy bo‘lishi mumkin. Shuning uchun,
ma'lumotlarni saqlash va uzatish jarayonlarida yuqori darajadagi himoya tizimlarini
yaratish zarur. Kriptografiya va shifrlash texnologiyalaridan foydalanish, ma'lumotlar
uzatishda xavfsizlikni ta’minlash uchun eng yaxshi usul hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
131
ISSN:3030-3621
Xavfsizlikni doimiy ravishda yangilash: Texnologiyalarning ishonchli ishlashini
ta’minlash uchun kiberxavfsizlikni doimiy ravishda yangilash va rivojlantirish zarur.
Favqulodda vaziyatlar vaqtida ma'lumotlarni himoya qilish uchun tezkor javob berish
tizimlarini ishlab chiqish muhim.
Texnologiyalarga mos malaka oshirish tizimini joriy etish: Qutqaruvchilarga
yangi texnologiyalarni o‘rgatish uchun maxsus malaka oshirish kurslari va treninglar
tashkil etilishi kerak. Bu kurslarda qutqaruvchilarga sun'iy intellekt tizimlari,
robototexnika, dronlar va boshqa avtomatlashtirilgan qurilmalardan qanday
foydalanish kerakligi o‘rgatiladi.
Praktik tajriba va simulyatsiyalar: O‘quv jarayonlari amaliyotga asoslanishi
kerak. Simulyatsiyalar va sharoitlarni takrorlash orqali qutqaruvchilar yangi
texnologiyalar bilan ishlashni o‘rganadilar. Bu usul texnologiyalarni amaliy ishlatishda
ishonchni oshiradi va muammolarni oldindan aniqlash imkonini beradi.
Xulosa:
Qutqaruv ishlarida sun'iy intellekt va avtomatlashtrilgan qurilmalardan
foydalanish bugungi kunda favqulodda vaziyatlarga tezkor va samarali javob berish
imkonini yaratadi. Ushbu texnologiyalar qutqaruv jarayonlarini modernizatsiya qilish,
xavfli hududlarda ish olib borishning xavfsizligini ta’minlash va inson hayotini
saqlashda katta rol o‘ynaydi. Sun'iy intellekt va avtomatlashtrilgan qurilmalar,
masalan, dronlar, robotlar va boshqa texnik vositalar yordamida, inson resurslari eng
xavfli sharoitlardan himoya qilinadi, hamda qutqaruvchilarning samaradorligi sezilarli
darajada oshadi.
Biroq, bu texnologiyalarni keng qo‘llash uchun bir qator muammolarni hal qilish
zarur. Ular orasida texnik va moliyaviy cheklovlar, texnologiyalarning ishonchliligi,
ma'lumot xavfsizligi va maxfiyligi kabi masalalar mavjud. Shuningdek, yangi
texnologiyalarni qutqaruvchilarning qabul qilishi va o‘qitish jarayonlari ham katta
ahamiyatga ega.
Shu sababli, qutqaruv ishlarida sun'iy intellekt va avtomatlashtrilgan
qurilmalardan foydalanishning muvaffaqiyati uchun samarali moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash, o‘quv dasturlari va texnik xizmat ko‘rsatish tizimlarini ishlab chiqish
zarur. Shuningdek, xavfsizlikni ta'minlash va kiberhujumlardan himoya qilish uchun
mustahkam texnologik va kiberxavfsizlik tizimlarini yaratish lozim.
Umuman olganda, sun'iy intellekt va avtomatlashtrilgan qurilmalar qutqaruv
ishlarida samarali ishlatilganda, ular inson hayotini saqlash, xavfsizlikni oshirish va
favqulodda vaziyatlarga tezkor va aniq javob berish imkoniyatlarini yaratadi.
Texnologiyalarning to‘g‘ri qo‘llanilishi, ular bilan bog‘liq muammolarni hal qilish
orqali qutqaruv ishlarining samaradorligi yanada oshadi va favqulodda vaziyatlar bilan
kurashish darajasi yangi bosqichga o‘tadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
132
ISSN:3030-3621
1.
Abdullayev, A., & G'ulomov, B. (2020). Sun'iy intellekt va robototexnika
texnologiyalarining favqulodda vaziyatlarda qo‘llanilishi. O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi Noshirligi.
2.
Tashpulatov, D. (2019). Qutqaruv ishlarida avtomatlashtrilgan tizimlardan
foydalanishning samaradorligi. Toshkent: O‘zbekiston Texnika Universiteti
Noshirligi.
3.
Yusupov, M. (2021). Robotlar va dronlar yordamida favqulodda vaziyatlarda
ishlash. O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi.
4.
Mamatov, A., & Norboeva, Z. (2020). Sun'iy intellekt asosidagi tizimlarning
favqulodda vaziyatlar jarayonlarida qo‘llanilishi. Journal of Engineering and
Technology, 12(3), 45-52.
5.
Smith, J. (2020). Artificial Intelligence in Emergency Management:
Applications and Challenges. Springer.
6.
Kumar, R., & Patel, S. (2019). Automation in Disaster Response: A Review of
Emerging Technologies. Journal of Disaster Research, 14(3), 123-135.
7.
Bennett, E. (2018). Drones and Robotics in Emergency Operations. IEEE
Transactions on Robotics, 34(5), 456-465.
8.
Johnson, M., & Wang, L. (2021). Cybersecurity for Disaster Response Systems:
Challenges and Solutions. International Journal of Disaster Risk
